पर्यावरणीय चेतना र नेपाली साहित्य – डा. अम्बिका अर्याल

लेखक डा. अम्बिका अर्यालको समालोचना सङ्ग्रह हो ‘पर्यावरणीय चेतना र नेपाली साहित्य’ । पुस्तकमा अर्यालले पर्यावरणीय चेतनाको परिचय, सैद्घान्तिक पृष्ठभूमि र विकास पर्यावरणीय समालोचनामा चलेको लहर जस्ता विषयलाई पुस्तकमा समेटनुभएको छ ।

”साहित्य जीवनको ऐना हो भन्ने मान्यता समयअनुसार बदलिँदो परिवेशसँग अझ स्पष्ट हुँदै गइरहेको छ ।” पुस्तकमा डा. अम्बिका अर्याल लेख्नुहुन्छ, ”जब पृथ्वीको आँसु बग्छ, वन काटिन्छ, खोला रित्तिन्छ, आकाश धमिलो बन्छ, तब साहित्य चुप रहन सक्दैन । अरिस्टोटलले भनेझै साहित्य प्रकृतिको अनुकरण हो । साहित्य प्रकृतिकै सन्तान हो, जसको पहिचान, पीडा र प्रेम आफ्नै पर्यावरणमा अडेको छ। पर्यावरण सङ्कटमा पर्दा साहित्य निदाउन सक्दैन । पर्यावरण हाँस्दा साहित्य रुन पनि सक्दैन । नेपाली साहित्यमा प्रकृति पहिले मानवीय ज्ञानको उद्बोधन स्थल, सुन्दरताको खानी तथा मानवदर्शनको प्रतीक थियो-सङ्कटग्रस्त थिएन । समय फेरियो । मान्छेले प्रकृतिसँगको सम्बन्ध तोड्न थाल्यो । धरतीका गर्भ चिरेर सडक बिछ्‌याइयो, खोला बाँधिए, वन मासिए, उद्योग कलकारखाना तथा रासायनिक पदार्थ बढे, कोलाहल बढे, धुँवा धुलो र विभिन्न ग्याँस फैलिए अनि पर्यावरण प्रदूषित र सङ्कटग्रस्त बने। यही बेला साहित्यले पनि आफ्नो दृष्टि बदल्न थालेको पाइन्छ । अब प्रकृति केवल सौन्दर्यको विषय होइन, चेतावनीको स्वर बन्न थाल्यो। मानिसको लोभ, विकास, उपभोगवाद र प्रविधिपूजक प्रवृत्तिका विरुद्ध साहित्य कलमधारी बनेर उभिन थाल्यो । यही मोडमा ‘पर्यावरणीय समालोचना’ (ecocriticism) को अवधारणाले नेपाली साहित्यमा प्रवेश गर्यो । साहित्यलाई मात्र होइन, जीवनलाई पनि संरक्षण गर्ने उद्देश्यले जन्मिएको यो सिद्धान्त पाश्चात्य सन्दर्भबाट आएको भए पनि हाम्रो संस्कार, धर्म, दर्शन र मौलिक परम्परामै जरो गाडेर बसेको छ। वेदहरूमा पृथ्वी, अग्नि, वायु, जल र आकाशलाई देवतास्वरूप पूजिएको तथ्यले प्राचीन संस्कृतिमा पर्यावरणीय चेतनाको सङ्केत दिन्छ ।”

पुस्तकलाई अनुसन्धान विमर्श नेपालले प्रकाशन गरेको छ । एक सय २७ पृष्ठमा फैलिएको पुस्तकको मूल्य तीन सय ५० रुपियाँ रहेको छ ।