कवि सिजन श्रेष्ठमाथि केही लेखिरहेको छु । चिनेको दशक नाघ्यो । ‘गरिमा’ लगायतका राष्ट्रिय पत्रपत्रिकामा कविता पढेको डेढ दशक नाघ्यो । कवितामा उनले एउटा प्रष्ट बाटो वरण गरेको बुझिन्छ— सार्विक कुरा लेख्ने, रुमानी बाटो हिँड्ने । ‘कन्टेम्पोरेरी’ हुने लहडमा राजनीतिलाई नकोट्याउने । हल्ला नगर्ने । चुपचाप कविताको बाटो हिँड्ने ।

उनको पहिलो कवितासङ्ग्रह ‘हावामा अल्झिएको स्वर’ त्यसै वरणको दस्तावेज हो । यो कोमलपथ उनको वरण हो । यस वरणमा उनलाई प्रश्न गर्नुपर्ने ठाउँ छैन । ५२ थान कवितासहित उभिएको ‘हावामा अल्झिएको स्वर’ पुराना कविको नयाँ पुस्तक हो । सम्भव छ, यसमा उनले प्रेमवश कवितालेखनका शुरुवाती दिनका कविता पनि राखेका छन् । त्यसैले, यिनै कवितामा परिपक्व र वयस्क कवि सिजनलाई खोजिहाल्नुपर्छ भन्ने कुरा पनि होइन । यिनमा उनको काव्यिक रुझान खोज्नुपर्छ — कथ्यमा, शैलीमा र चिन्तनमा । एकाध प्रश्न पनि सोध्नुपर्छ । ती प्रश्नले उनलाई अझ तिक्खर बनाउन सक्छ ।

कतिपय दावीको जाँच पनि गर्नुपर्छ । गातामा भनिएको छ, कवि श्रेष्ठको भाषा ‘जादुयी’ र ‘चित्ताकर्षक’ छ । उनलाई साहित्यमा ‘नयाँ–नयाँ कुरामा जोखिम उठाउन रुचाउने’ कवि मानिएको छ । भनिएको छ, कवितामा उनी ‘नवीन चिन्तन’ गर्छन् । यी दावी र विशेषण अलि भारी पो भए कि ? डर नि, कताकता ! हल्का । 

कविताको विवेचनातिर लागौँ कि ?

क. चिन्तनपर्व

— अनिश्चिता छ सर्वत्र । तर पनि प्रेम शाश्वत रहला भन्ने आशा छ । 

— बालापन छ । बालापनका कल्पना छन् । तिनको याद अझै छ । क्षमता सीमित भयो भने मान्छे कल्पनाशीलताको सहारा लिन्छ भन्ने चिन्तन छ । उदाहरणमा, मामाघर जाने भौतिक बाटो गाह्रो छ । त्यसैले कवि–वालक कल्पनाको तिलस्मी बाटो निर्माण गर्छ — कविता ‘उड्ने खोलो’ मा जस्तो ।  

— नोस्टाल्जिया छ । विगतका कुराका विरासत सिजनका कविताका प्राणदाता हुन् । सम्झना— बालापनको, हुजुरबाको, आमाको, गाउँको, छुटेको प्रेमको । 

— किशोरकालीन प्रेम पनि सिजनका कविताको एउटा अविछिन्न भावसूत्र हो । ‘तिम्रो नाम’ यसको एउटा नमुना हो । कतै नयाँ वर्षलाई पनि उनी प्रेयसी सम्झन्छन् । प्रेमका सम्बन्धमा कविको अर्को पनि विश्वास छ— पहिलो प्रेम कुनै कारण छुट्यो भने, त्यसपछिका सबै प्रेममा प्रथम प्रेमको छाया हुन्छ नै हुन्छ । नत्र, ‘अपरिचिता’ पढेर हेरौँ । ‘नभएजस्तै भएकाहरू’ शीर्षकको कवितामा एउटा गाउँको चित्रण छ, जसमा सबै सबै कुरा छ तर ‘तिमी’ भनिएकी प्रेमिकाको अनुपस्थितिमा उक्त गाउँमा ‘सबै भएर पनि ÷नभएजस्तो’ लाग्छ  । यो प्रेमको महत्तालाई अभिव्यक्त गर्ने एक उन्नत तरिका हो । 

— अर्थराजनीतिक विषय छुन्नँ भन्दाभन्दै पनि कतिपय कवितामा यथार्थको सुन्दर तवरले हस्तक्षेप गरेको पाइन्छ । उदाहरणका लागि ‘नीलो आयतन’ शीर्षकको कवितामा साग बेच्ने एउटी गाउँले आमाको सानो छोराको कुरा छ । आमा साग बेचर दिनहुँ उसलाई बेलुन किनिदिन्छिन् । आकाशमा उड्ने ती बेलुनमा ऊ ‘सागहरूको हरियो देश हाँसिरहेको’ देख्छ । भनौँ, आर्थिक यथार्थले कल्पना वा चेतनालाई कसरी प्रभावित पार्छ, यस कविताले देखाउँछ । 

— पुस्तान्तरणसँग चिन्तन र चिन्ताको अन्तर पनि हुन्छ । यो शाश्वत कुरा हो । फुल्दाफुल्दै जरामा फुलिसकेको फूललाई आफ्नै चिन्ता छ छैन, फूलविहीन हाँगालाई चिन्ता छ । हिँड्दाहिँड्दै पातालमा पुगिसकेको जूनलाई आफ्नै चिन्ता छ छैन, जूनविहीन आकाशलाई चिन्ता छ । सुन्दर ! यस कविताले ज्योफ्री हिलको कविता ‘दा गार्जियन’ को पनि स्मरण गराउँछ ।

— मौनता कवि सिजनको अर्को प्रिय विषय हो । मौनतामै संवाद सम्भव छ, यो उनको आस्था हो । एउटा कुरा खड्किन्छ — ‘मौन संवाद’ शीर्षकको कविताको शुरुमा मौनतालाई ‘ऐँजेरु’ किन माने र त्यसैलाई अन्त्यमा ‘प्रिय’ किन भने ? 

— प्लेस अटेचमेन्ट, अर्थात् स्थानमोह कवि सिजनको अति प्रिय विषय हो । सङ्ग्रहमा कतिपय स्थान छन्, विशेषतः गाउँ छन्, जसप्रतिको उनको प्रेम अगाध छ । त्यहाँको प्रकृतिसँग उनको प्रेम गहिरो छ । ध्वजे डाँडा, डाँडाबजार, चप्लेवा गाउँ आदिले स्थानमोहसँगै स्थानीय रङ (लोकल कलर) पनि थपेका छन् । डाँडाबजार त यस्तो प्रिय ठाउँ, जहाँ शत्रुले पनि जिताएर गएथे कविलाई ।  

— गहिरो अनुराग भयो भने मिथकका पात्र पनि व्यक्तिको दैनन्दिन कल्पना वा विश्वासका अंश बन्न पुग्छन् । दार्शनिक कार्ल गुस्ताभ युङको चिन्तनको निकट लाग्छ यो कथन । उनको कविता ‘पुनखुँ मैंचा’ यस दृष्टिले एक उच्चस्तरीय काव्यिक अविष्कार हो, तर्क हो । 

— मान्छेको हृदय जति नै दृढ, कठोर र स्थिर भए पनि प्रेममा परेपछि त्यस हृदयमा भूकम्प आउँछ । यो उच्च काव्यिक (र जैविक) सत्य कवि श्रेष्ठको कविता ‘तरङ्गमा प्रेम’ को निचोड हो । वाह !

— जब विश्वास मर्छ, ईश्वर पनि मर्छ । ईश्वरको अस्तित्व टिक्ने भनेकै विश्वासमा हो, आस्थामा हो । यो निकै निर्भीक तर सत्य विचार हो । ‘पानीमा कोरेका रेखाहरू’ शीर्षकको कवितामा यस तर्कको अन्तरध्वनि पाइन्छ । 

— मर्दै गरेका मान्छेसँग पनि रहल रहर हुन्छन्, आकांक्षा हुन्छन् । ‘जिन्दगी देश’ यसको प्रत्याभूति हो । 

— धेरै अमूर्त चिन्तनभन्दा माथि कविताका लागि आमाको दुध खान नपाएर भोकाएको एक सानो बालकको यथार्थ बढी स्पर्शी छ । श्रेष्ठको कविता ‘पखेटा नपलाएको कविता’ हेर्न सक्छौँ । 

— सङ्ग्रहमा केही सूक्ष्म आकारका कविता छन् । ‘केही छोटा कविताहरू’ शीर्षकभित्र पाँच साना आकारका तर बृहत् अर्थका कविता समेटिएका छन् । सङ्ग्रहमा ‘शोकाकुल फूलहरू’, ‘जिजीविषा’ ‘तारिकको फेदमुनि’, ‘मृत्यु’, ‘वसन्तपुर’ र ‘मित्रता’ जस्ता कविता पनि सूक्ष्म आकारका छन् । लामा कविताको तुलनामा कवि श्रेष्ठ आफ्ना छोटा कवितामा ध्वनि र तर्कको ऐक्य र संरचनाको सुगठनलाई व्यवस्थित गर्न बढी सफल देखिएका छन् । उदाहरणका लागि हेरौँ यो कविता—‘रक्सी पिउँदै गरेको मृत्यु ÷ मेरो सामुन्ने उभियो ÷ र, मलाई जिउने कला ÷ सिकाएर गयो ।’ यसमा ‘वाह !’ भन्नुबाहेक आलोचना गर्ने ठाउँ कहाँ छ ? एक शब्द पनि फजुल छैन । शब्दको मितव्ययिता, कलाको उच्चता, कथ्यको सार्थकता र भावको घनत्व…अनेक कोणबाट हेर्दा पनि यो र यस्ता सूक्ष्म कविता बढी बलिया छन् । 

ख. शैलीपर्व

१. सूक्तिमयता । व्याख्या नगरौँ, उदाहरण हेरौँ । 

— पानीको थोपा रहेछ सम्झना ÷ खसेर जान्छ कि कतै ÷ हृदयको अन्जुलीबाट । (‘ म रोएँ भने तिमी खस्छ्यौ ’)

— शायद प्रेम आफैँमा एक गणित हो कि ? जहिल्यै मिले मिलेजस्तो हुने ÷ तर कहिल्यै नमिल्ने । (‘म रोएँ भने तिमी खस्छ्यौ’)

— जो कागजको डल्लोमा चर्का–चर्का हल्लाहरू पोको पार्छन् ÷ हल्लाहरूको त्यही डल्लोले झटारो हानेर ÷ एकअर्कालाई तर्साउने समय पर्खन्छन् । (‘सडक— विस्थापनको तयारीमा’)

— हजारौँ जुनी पार गरेपछि पनि ÷ डुबेर डुब्दैन इन्द्रेणी ÷ कहिल्यै ÷ खोलाको पानीमा (‘इन्द्रेणी अनुहारको सङ्गीत’)

२. शब्दको शैलीगत पुनरावृत्ति— ‘भिन्न छौँ, बिल्कुल भिन्न ।’ ‘नरम एकदम नरम ।’ ‘अङ्गाल्दै उसैको मनलाई अङ्गाल्दै’ । ‘किन शान्त छु, एकदमै शान्त ।’ ‘सिरेटो एकदमै कसिलो सिरेटो ।’ ‘एकदम’ वा ‘एकदमै’ शब्दको अतिप्रयोग भनेर छ्यास्स आलोचना गर्दिन पनि मिल्ने । 

३. शब्द–सङ्गीतको काव्यात्मक खेला

— छुट्टिएका छौँ

आफैँ आफू हुनुबाट

अलग्गिएका छौँ

एकदमै…

अलग्गिएका छौँ—

आफैँ आफू नहुनबाट (‘पानीमा प्रेम’)

— एकान्तलाई समेत एक्लै छाडेर

एकदिन तर जानुभो हजुरबा

आफ्नै गालाका गल्लीहरूमा

जीवनका अन्तिम प्रकाशहरू

छर्दै–टिप्दै, टिप्दै–छर्दै

र, फेरि बटुल्दै–बटुल्दै…(‘जादुगर गल्लीबाट’)

— जाँदैछु बाँकी जे जे छन् ती पनि छाडेर

यतिसम्म कि

कलमको निबजस्तो अरूमै अडिने

यो जिन्दगी देश

उही शहरको अँध्यारो कुनामा

छाडेर जाँदैछु । (‘जिन्दगी देश’)

४. विरोधाभासी विम्बको मोहक गठजोड । 

जस्तै— शीतले लेखेको नाम, हावाको रङ, पानीमा मात्रै देखिने पानीका अनुहार, काँचको झरी, आँधीका आँसुहरू, हावाका एक हुल युवती झोँक्काहरू आदि ।  

५. कथ्यमा विपर्यास तथा विरोधाभासहरूको सुन्दर प्रयोग

— आगोका फूलहरूको 

सुरक्षा गर्न

हतारै हतारमा हिँडेका

दर्जनौँ काँडाहरू

गन्तव्यमा पुगेका मात्र के थिए

आगोको रापले जलेर

खरानी भएदेखि

आजसम्म

सोचमग्न टोलाइरहेका छन्

शोकाकुल फूलहरू…। (‘शोकाकुल फूलहरू’)

— भीडले एकदिन सुटुक्क भन्यो मलाई—

तिमी नै भएनौ भने

म कसरी बाँच्न सक्छु र यो पृथ्वीमा ?

कृपया ! तिमी अहिले नै नगइदेऊ मेरो साथी !

मेरो हल्ला गर्ने रहर

अझै पूरा भएको छैन । (‘जिजीविषा’)

— ईश्वरले मेट्दा पनि मेटिएनन्

कसैगरी

मैले पानीमा कोरेका रेखाहरू (‘पानीमा कोरेका रेखाहरू’)

— म छुन खोजिरहेछु—

सिरुको औँठी,

उनिउँको बुलाकी,

अमरलताको चस्मा

र परालको सिक्रीमा सजिएर

टा…ढाको स्कुलबाट

घर फर्किंदै गरिरहेका

नानीहरूका उत्साहहीन अनुहारको आकाश (‘झरी परेको साँझ’)

— तिमी भन्छौ भने 

ओ ! ज्वालामुखी

आगोको बोतलमा पगालेर

आज म आफ्नै जिन्दगीको जाँड पिइदिनेछु । (‘मुटु नभएको मानिस’)

यस्ता अनेकौँ अभिव्यक्ति छन् । सबैको उल्लेख गर्न कसरी सम्भव होस् ?

ग. प्रश्नपर्व

प्रश्न अनेक छन् । यी ‘पुराना’ कविलाई यत्ति त सोध्नै पर्छ । 

— कवितामा कथ्यले एउटा वातावरण बनाउँछ, ध्वनि बनाउँछ । त्यस ध्वनिमा प्रवृष्टि पाएको पाठक त्यसमै कविलाई खोज्छ । त्यो ध्वनि अन्तरैपिच्छे फेरियो भने पाठकले भन्छ— कविता बुझिँदैन । ध्वनिको तीव्र परिवर्तन कवि सिजनको एउटा मूल समस्या हो । यसमा ध्यान दिँदा राम्रो हुन्छ । 

— सटिकताको कमी पनि खड्किन्छ । उदाहरणका लागि, ‘उड्ने खोला’ लिऔँ । बालकको मामाघर जाने कल्पनाको कविता छ । त्यसैमा, भगीरथले प्रार्थना गरेको कुरो आउँछ । सम्पूर्ण मानव जातिको आँसु पुछ्ने कुरा आउँछ । आँसुका झरना समेट्ने महादेवको जटा ‘बारी’ मा उमार्ने कल्पनाको कुरा आउँछ । एउटा बालकको मनमा यस्ता गह्रौँ चिन्तनको भारी ? ‘जादुगर गल्लीबाट’ शीर्षकको अर्को कवितामा कवि बाल्यकालमा पुग्छन् । हजुरबाको ‘काख’ मा फक्रेको आफू ‘परीहरूको मायावी अँगालोमा’ पुगेको कल्पना गर्छन् र ‘म्वाइ खाँदा परीहरूको ओठमा ढकमक्क फुलेका गुँरासहरू’ आफ्ना दुइटै गालाभरिभरि सरिसकेको’ सुनाउँछन् । काखमा खेल्ने शिशु र यो रुमानी तन्नेरी र शृङ्गारिक व्याख्या — कति सटीक, यो सोध्नु छ ।  

— दुई पात्रका संवादभित्र उनी संवादको भाषा लेख्दैनन्, कविको विम्बात्मक भाषा पो लेख्छन् । उदाहारणका लागि, ‘उसले अर्को बिहान पनि देख्यो— हावाको रङ भन्दै थियो— बाबा ! हावा त रातो पो हुँदो रहेछ ÷ नपत्याए क्षितिजमा हेर्नुस् त ÷ सूर्यको लालिमा अँगाल्दै ÷ कस्तरी रातै मुस्कुराइरहेको छ हावा ÷ उम्मादको तरङ्गमा ?’ यो समस्या धेरैवटा कवितामा छ । संवादले बोलीचालीको सरल भाषा माग्छ । 

— मेरो सपाट अनुभव र बुझाइ भन्छ— घुम्ती भन्नु बाटोकै अंश हो, बाटैमा घुम्ती आउने हो । ‘धेरै भयो घुम्तीहरूले पर्खिरहेछन् ÷ अब त बाटाहरूले पनि हिँड्नुपर्छ’ भनेको कुरो बुझिनँ । काव्यिक वा आलङ्कारिक अभिव्यक्ति हो कि भनेर पनि हेरेँ । कसै गरे पनि घुम्तीलाई बाटोबाट पृथक् छुट्याउनै सकिनँ । अविधामा बानी परेको मेरो दिमाग भन्छ— बाटो नै घुमाउरो भएपछि घुम्ती हुने हो । कुरो ‘बाटोका पैतालाहरू’ शीर्षकको कविताको हो । यसमा ‘अब त बाटाहरूले पनि हिँड्नुपर्छ’ भनिरहँदा ‘अब त…’ भनेको पनि बुझिनँ । किन, अब त ? किन अब चाहिँ ? पहिले चाहिँ नि ? 

— ध्वजे डाँडो किन ‘मरुभूमिको सफरमा’ निस्कियो, बुझिएन । डाँडो स्थिरताकै प्रतीक बन्दा बढी सटिक लाग्छ । डाँडावासी मरुभूमितिर गए भन्ने सङ्केत हो भने पनि यो रूपक सटीक छैन । 

— कतिपय उपमा अलङ्कार, शायद अनुभवको कमीले होला, बुझिनँ । उदाहरण— ‘युवतीको वक्षस्थलझैँ एकोहोरो हल्लिरहेको छ डाँडाबजार ।’ सोचिरहेको छु । ‘कङ्कालले बनेको हुस्सु’ पनि मेरो हातमा नरिवल नै भएको छ । कस्सम । 

— कवि कहिलेकाहीँ विम्बहरूको व्याख्या वा विश्लेषण आफैँ गरिदिन्छन् र पाठकलाई बेरोजगार बनाइदिन्छन् । ‘पहिले पहिले सुपारीजस्तै थियो हाम्रो सम्बन्ध’ — यति भनेपछि पुग्थ्यो । ‘एकदम कडा’ भनेर व्याख्या थपेपछि म बेरोजगार भइगएँ । दिमाग लगाउनै परेन । कवि श्रेष्ठ यदाकदा ओभरराइटिङ गर्छन् । सडकका दुई किनार छु्ट्याउनुको निरर्थकता सङ्केत गरेपछि पुग्ने ठाउँमा आफैँ भन्छन्, ‘दुवै छेउ सँगै भएनन् भने त ÷ सडकै रहँदैन भोलिदेखि÷ सडकै रहेन भने कहाँ टेकेर हिँड्लान् ÷ भोलिका हाम्रा सन्तति ?’ यो व्याख्या अनावश्यक त छ नै, अविधात्मक र सपाट पनि छ । 

— ‘एक्लै हिँडिरहेर पनि…’ शीर्षकको कवितामा ध्वनिको विग्रह छ । ‘भीडमा पनि किन एक्लै र एक्लै दौडिरहेको म ?’ भन्ने पंक्तिपछि आउने सबै हरफहरूको ध्वनि, त्यसअघिको अंशसँग मिल्दैन । पछिल्लो अंशमै पनि कथ्यको ऐक्य छैन । 

— प्रकृतिप्रेमी कवि सिजन, यदाकदा मानवकेन्द्री बनिदिन्छन् । ‘सुनकेशरी कविता’ शीर्षकको कवितामा प्रेम गर्न फेरि मान्छे नै भएर अवतरित हुनुपर्ने तर्कले कवितालाई अप्राकृतिक बनाएको छ । मानवेत्तर जगतमा पनि प्रेम हुन्छ, प्रेमको अभिव्यक्ति हुन्छ । अर्को कविता ‘क्षितिज’ हेरौँ । त्यसमा भनिएको छ, मान्छेले छोएपछि क्षितिज मान्छेको मनजस्तै कमलो कपासमा रूपान्तरित भयो । मान्छेको स्पर्शलाई मिथकरण गर्ने यो चेष्टा पनि मानवकेन्द्री हो । 

— ‘आँधीका आँसु’ शीर्षकको कवितामा कवि आँधीको क्रूरता तोड्न उसका आँसु खोजिरहेको सुनाउँछन् । आँधीका आँसु भेट्टाएर उसको क्रूरता कसरी तोडिन्छ, त्यो बुझिएन । म त बिना आँसुको आँधीको पनि कल्पना गर्न सक्छु । 

— सङ्ग्रहभित्र ‘पहेँलो नक्सा’ शीर्षकको एउटा कविता छ । यसको सन्देश छ— देशलाई सदाकाल एकतर्फ प्रेम गर्न नसक्ने हुनाले कवि देश छोडेर जाँदैछ । कारण, मुटुमा कोरिएको देशको नक्सा धमिलो भइसकेको छ । यस कविताको सन्देश कस्तो जाला ? 

— ‘मित्रता’ शीर्षकको कवितामा मृत्यु कविलाई भन्छ, उनको मृत्युमा उनका सबै आफन्तजनहरू खुसियाली माइरहेका हुनेछन् । तर, यस कथनको सन्देश गलत जान सक्छ । ‘सबै’ आफन्तजन हाम्रो मृत्युमा खुशी हुन्छन् भन्ने तर्कमा लाहाछाप लाउन सकिँदैन । सरी । 

— ‘काँक्रेविहार’ शीर्षकको कवितामा विहारको उद्भवको कथा छ । त्यसको वर्णन छ, वि. संं. १८९० मा आएको भूकम्पले त्यसको आद्यस्वरूपलाई भत्काइदिएको ‘समाचार’ छ । त्यो फेरि उठ्ने छ भन्ने आशा पनि छ । तर कवितामा कवित्व छैन । 

— ‘चप्लेवा’ शीर्षकको कवितामा एउटा दुर्गम गाउँको चित्रण छ तर उक्त गाउँलाई एउटा हरफमा ‘निर्जन गाउँ’ भनिएको छ । निर्जन भएर कसरी गाउँ हुन्छ, यो बुझिँदैन । फेरि एक ठाउँ ‘वृद्ध गाउँ’ भनिएको छ र अलि तल अर्को हरफमा ‘सुकिलो युवती गाउँ’ भनिएको छ । एउटै गाउँ, कतै वृद्ध, कतै युवती । असावधानी थोरै भएको हो कि नियोजित हो ? शैली पो हो कि ? 

प्रश्नपर्वमा उठाउनुपर्ने प्रश्न अझै छन् तर अब रोकियौँ क्यार । सङ्ग्रहको शक्तिलाई उपसंहारमा फेरि पनि सम्झनु पनि त छ । 

कवि श्रेष्ठको काव्यिक चिन्तनको केन्द्रमा जीवन छ र जीवनसँगै गाँसिएर आउने प्रेम, प्रकृति, ईश्वर, मिलन, विछोड, सम्झना, अतीत मोह, सपना, गाउँको मायाजस्ता मृदु विषय आउँछन् । अभिव्यक्तिमा उनी ज्यादै कोमल छन् र एकाध प्रसङ्गमा बाहेक उनी लक्षणा र व्यञ्जनामै बोल्छन् । समाचार, होहल्ला र वैचारिक वादविवादमा भन्दा उनलाई सार्विक सत्यहरूसँग बढी सरोकार छ । उनी मन, वचन र जीवनका कवि हुन् । माथि औँल्याइएका कतिपय कुरालाई उनले मनन गर्न पनि सक्छन् (नगर्न पनि सक्छन्) । कुनै पनि शर्तमा उनको आगामी सङ्ग्रह अझ उन्नत हुनु आवश्यक छ । कारण, उनी हामी धेरैका विश्वासका पात्र हुन्, भरोसा हुन् । 

शुभकामना, कवि !

#महेश पौड्याल