धनकुटाको पहाडी परिवेशमा जन्मी, हुर्केका र हाल रोजगारीको सिलसिलामा हङकङमा रहेका युवा कथाकार सुरेश यक्सो समसामयिक नेपाली कथासाहित्यका ती लेखकहरूमध्ये पर्छन्, जसले परदेशी जीवन, आत्मसंघर्ष, सम्बन्धको न्यानोपन र यथार्थको कठोरतालाई आफ्नो कथाको केन्द्रमा ल्याएका छन् । यक्सो केवल कथाकार मात्र होइनन्, उनी कवि पनि हुन् । एक साहित्यिक अभियन्ता पनि हुन् । उनका कथा शिल्पमा सादा तर भावना र विचारमा गहिरा छन् । उनको यो पहिलो र नवीनतम कथाकृति ‘पेनिबा’लाई देशकै एउटा प्रतिष्ठित र पुरानो वाङ्मयिक संस्था रत्न पुस्तक भण्डारले प्रकाशन गरेको छ । यो एउटा ओजिलो कृतिमाथिको सम्मान हो भन्ने मैले ठानेको छु ।

‘पेनिबा’ कथाकृतिभित्रका कथाहरूले नेपाली समाज, विदेशमा बित्ने प्रवासी जीवन, आधुनिक उपभोगवादी सोच र मानवीय सम्बन्धबिचको दूरीलाई गहिरो दृष्टिले प्रस्तुत गरेका छन् । कृतिका कथाहरू– ‘बैङ्किङ कसुर,’ ‘नयाँ जुत्ता,’ ‘पेनिबा,’ ‘मुड,’ ‘कन्ये कान्छा,’ ‘आइफोन काण्ड,’ ‘नरोजेको बाटो,’ ‘अप्ठेरे कान्छा,’ ‘नोटबुकः एक रहस्य,’ ‘पुरानो हुँदैन माया,’ ‘पिँजडाको सुगा,’ ‘प्रेमः एक विश्वास,’ ‘लेखकको आत्महत्या,’ ‘छोरा मार्ने आमाको बयान,’ र ‘डान्सरबारमा छापा’– आ–आफ्नै शैली र भावभूमिमा फरक छन् तर सबैमा एउटा साझा सूत्र छ— मानवीय अन्तर्द्वन्द्व र सामाजिक यथार्थ ।

कथाकार सुरेश यक्सोका कथाहरूमा भाषा सरल छ तर त्यसको अन्तरभित्र असाधारण गहिराइ छ । ‘नयाँ जुत्ता’ कथा यसको उत्कृष्ट उदाहरणमध्ये एक हो । प्रवासी श्रमिकको दृष्टिबाट लेखिएको यो कथा केवल जुत्ता किन्न नपाएको घटनाको कथा मात्र होइन; यो त आर्थिक असमानता, अभिभावकत्वको अपराधबोध र आत्मचेतनाको पुनर्जागरणको कथा हो । बुबा र छोराबिचको सानो मतभेद— डाइपर लगाउने वा नलगाउने प्रसङ्गबाट सुरु भएर अन्ततः ‘मानवता’को गहिरो दर्शनमा पुग्ने यो कथा यक्सोको लेखन–कौशल र जीवन–अवलोकनको गहिराइको प्रमाण हो । उनी आफ्ना पात्रलाई दोषी बनाउँदैनन् बरु समय र अवस्थाको साक्षीका रूपमा चित्रण गर्छन् ।

‘बैङ्किङ कसुर’ र ‘आइफोन काण्ड’ जस्ता कथाहरूमा हङकङको श्रमजीवी वर्गका दैनन्दिन सङ्घर्ष झल्किन्छन् । ती कथाहरूले ‘कमाउने, पठाउने, बाँच्ने’ प्रवासी जीवनका अदृश्य पीडाहरू उजागर गर्छन् । प्रवासमा रहँदा आत्म–पहिचान कति सहजै हराउँछ अनि मान्छे कति चाँडै ‘उपलब्धिको भ्रम’भित्र डुब्छ ! यक्सोका यी कथाहरूले त्यही यथार्थ उजागर गर्छन् । उनी लेख्दैनन् कि प्रवास सुखको केन्द्र हो, न त केवल दुःखको । बरु उनको दृष्टि यस्तो छ— “विदेश एउटा पाठशाला हो, जहाँ सपनाहरूको मूल्य पसिनाको नदी बगाएर चुकाउनुपर्छ ।”

‘छोरा मार्ने आमाको बयान’ र ‘लेखकको आत्महत्या’ कथा सामाजिक र मनोवैज्ञानिक यथार्थका सशक्त उदाहरण हुन् । यी कथामा कथाकार यक्सोले देखाएका छन् कि— अपराध सधैँ नियतबाट जन्मिँदैन । कहिलेकाहीँ परिस्थिति नै अपराधको जन्मदाता हुन्छ । ‘प्रेमः एक विश्वास’ र ‘पुरानो हुँदैन माया’मा उनले आधुनिक सम्बन्धका द्वन्द्व—शङ्का, दूरी, मोबाइल र मायाबिचको सङ्घर्षको मनोविज्ञान लेखेका छन् ।

सुरेश यक्सोको भाषा संवेदनाको भाषा हो— न झनझनिने, न कृत्रिम । कथामा संवादहरू छोटा छन् तर असरदार छन् । उनी कुनै पनि दृश्यलाई चित्रण गर्न छोटा र मार्मिक वाक्य प्रयोग गर्छन् । उदाहरणका लागि— ‘नयाँ जुत्ता’मा “भित्री मन पोलेपछि शरीरको बाहिरी भागको पोलाइले नपोल्दो रहेछ” जस्तो वाक्य केवल संवाद होइन— मानव अनुभवको गहिरो दार्शनिक अभिव्यक्ति हो । उनको लेखाइमा आत्मकथन र जीवन–प्रतिबिम्ब एक अर्कामा मिसिएका छन् । पाठकलाई लाग्छ— “यो कथा मेरो जीवनको पानाबाटै उठाइएको हो ।”

‘डान्सरबारमा छापा’ वा ‘कन्ये कान्छा’ जस्ता कथाले यक्सोको सामाजिक दृष्टिकोण प्रकट गर्छन् । उनले शोषण, गरीबी र वर्गीय असमानताका विषयलाई करुण र विद्रोह दुवै दृष्टिले हेरेका छन् । ती कथामा विद्रोह छ तर कोमल भावनामा ढाकिएको विद्रोह । ‘नोटबुकः एक रहस्य’ र ‘नरोजेको बाटो’मा उनले लेखन र जीवनबिचको सम्बन्धमाथि प्रश्न उठाएका छन् । ती कथाले सर्जकको आत्मसंघर्षलाई उद्घाटन गर्छन्— कसरी लेखक आफ्नो जीवनको कष्टलाई कथा बनाउँछ अनि त्यो कथा फेरि आफैँलाई ऐना बनिदिन्छ ।

यसै गरी ‘पेनिबा’ कथा याक्थुम जातिको पहिचान, भाषा, संस्कृतिको जरा र अन्तर–सांस्कृतिक सम्बन्धको न्यानो कथन हो । यो कथा केवल एक बिहेघरको प्रसङ्ग मात्र होइन, यो त नेपालको बहुजातीय समाजबिचको भेट, आत्मस्वीकृति र ‘अलग भएर पनि नजिक’ हुने भावनाको जीवन्त अभिव्यक्ति हो । कथाकारले लिम्बू सांस्कृतिक संसारमा ‘पेनिबा’ (अर्थात् क्षेत्री–बाहुन) पात्रलाई प्रवेश गराउँदै भाषिक असमझदारी, रीतिथिति र सम्बन्धका रमाइला क्षणहरू मार्फत गहिरो आत्मीयता र मानवीयता प्रस्तुत गरेका छन् । सोल्टा–सोल्टिनीबिचको ठट्टा, पालामको लय, तोङ्वाको स्वाद र गाउँको रात्रि नाच सबैले कथालाई एक जीवित दृश्यजस्तो महसुस गराउँछन् ।

‘इक्सा’ पात्रको माध्यमबाट मुन्धुम दर्शन, निङ्वाफुको ज्ञान र याक्थुमी जीवनदर्शनलाई यक्सोले कथामा बुनिदिएका छन् । प्रेम यहाँ केवल रोमान्स होइन संस्कृति बुझ्ने सेतु बनेको छ । यस कथाले ‘हामी फरक भाषा बोल्छौँ तर एउटै आत्मा बोक्छौँ’ भन्ने गहिरो सन्देश दिन्छ । भाषिक सौन्दर्य, संवेदनशील संवाद र सांस्कृतिक बिम्बहरूको प्रयोगले ‘पेनिबा’ नेपाली कथा विधामा एक समावेशी चेतना र सांस्कृतिक पुनर्जागरणको उदाहरणीय रचना बनेको छ । सुरेश यक्सो व्यक्तिगत अनुभवलाई सामूहिक यथार्थको रूप दिन जान्दछन् । उनको लेखन प्रवासका भित्ताहरूबाट सुरु भएर मातृभूमिसम्म आइपुग्छ— जहाँ मान्छे, माया र मातृत्व एउटै सूत्रमा गाँसिन्छन् । ‘पेनिबा’ कृतिले नेपाली कथा–विधालाई नयाँ दृष्टि दिएको छ— न त परम्परागत ग्रामीण भुईँको कथा, न त कृत्रिम शहरी चकचके कथा; बरु यो संवेदनाको विश्व–यात्रा हो, जहाँ नेपाली आत्मा हङकङको सडकमा बाँचिरहेको छ ।

त्यसैले, सुरेश यक्सोका कथा पढ्दा लाग्छ— उनी केवल लेखक होइनन्, जीवनका अनुवादक हुन् । उनका शब्दहरूमा परिश्रमको गन्ध, पश्चात्तापको चिसोपन र आशाको उज्यालो मिसिएको छ । ‘पेनिबा’ केवल एउटा कथाकृति मात्र होइन यो एक पुस्ताको आत्मकथा हो, जसले परदेशको तातो सहरमा पनि नेपाली माटोको न्यानोपनलाई अलिकति पनि हराउन दिएको छैन । यक्सोले देखाएका छन्— मानवताको कथा जहाँ लेखिन्छ, त्यहाँ भूगोलको सिमाना हुँदैन ।

कथाकार सुरेश यक्सोमा समकालीन नेपाली कथाकारका रूपमा आवाज र आत्मा दुवैमा विशिष्ट क्षमता देखाउने सामर्थ्य पाइन्छ । सादा तर गहिरा, व्यक्तिगत तर सार्वभौमिक र हरेक पाठकको मनमा ढिलो चाँडो आफ्नो प्रतिबिम्ब देखाइदिने कथाकार बनेका छन् उनी । कथाकार सुरेश यक्सोलाई असीमित बधाई भन्छु र भविष्यमा अझ सशक्त कथा रचनाका लागि लाख–लाख शुभकामना ।