१. कृतज्ञता

“कसैको सहयोगबिना नै उहाँले मुद्दा जित्नुभयो, भिनाजु !” ​यसो भन्दा बहिनीको स्वरमा पुरानै दम्भ र रन्को फर्किएको थियो । उनले पुनः थपिन्, “मेरो श्रीमान् त साह्रै शक्तिशाली हुनुहुँदो रहेछ !”

प्रोफेसर साहेब मुसुक्क हाँसे मात्र । केही महिनाअघि त्यही बैठक कोठामा आर्तनाद सुनिएको थियो । टेबुलमुनिबाट छिरेका दामले ठड्याएको काठमाडौँको आलिशान महल र रवाफ अख्तियारको एउटै छापाले गल्र्यामगुर्लुम ढलेको थियो । बैंक खाता रोक्का भएपछि त्यहाँ भोक र छटपटीको तुँवालो मडारिएको थियो ।

​त्यसबेला प्रोफेसर साहेबले आफ्ना पुराना दुई विद्यार्थी, जो अहिले न्याय र प्रशासनका शीर्ष आसनमा थिए, तिनैलाई एकान्तमा भेटेका थिए । ती उच्चाधिकारीले आफ्ना गुरुको सादगी र निष्ठासामु शिर झुकाउँदै भनेका थिए, “सर, हजुरले हामीलाई अक्षर मात्र होइन, जीवन सिकाउनुभयो । यो न्यायको धर्म सङ्कटमा हामी हजुरको गुन तिर्नेछौँ, यसलाई ’गुरुदक्षिणा’ मानिदिनुहोला ।”

​समयको चक्र फेरियो । अन्धकार हटेपछि बहिनीका आँखामा फेरि अहङ्कारको पट्टी बाँधियो । उनले आफ्नै दिदी–भिनाजुलाई सामान्य र असहाय देख्न थालिन् । उनलाई लाग्यो, यो त श्रीमानकै शक्तिको प्रताप हो ।

​उनको तुच्छ टिप्पणी सुनेपछि प्रोफेसरले आफ्नी श्रीमती (दिदी) तिर हेरे, जसका आँखामा बहिनीको सङ्कीर्णताप्रति दया थियो । 

फोन राखिसकेपछि प्रोफेसरले शान्त भावमा भने, “संसारमा सबैभन्दा गरुङ्गो भारी ’कृतज्ञता’ नै रहेछ, जुन बोक्न सबैको काँधले सक्दैन !”

===

२.  शून्य

​“को हो त्यहाँ, फेरि हाँगा नै निमोठ्ने ?”

​वृद्धको थकित स्वर गेटभित्रैबाट गुन्जियो । बाहिर सडकमा हातमा रातो थुँगा च्यापेकी एउटी महिला झसङ्ग भइन् । उनले केही बोलिनन्, पाइला मात्रै चालिन् ।

​नेपालगन्जको त्यो प्रचण्ड रापमा सारा सहर तिर्खाले व्याकुल थियो । तर, यो महलको मूलद्वारमा लहराइरहेको त्यो पुष्प–पुञ्ज भने वैशाखको तातो लूमा पनि टहटह हाँसिरहेको हुन्थ्यो । बटुवाहरूलाई शीतलता दिने र देवालयलाई सुगन्ध दिने त्यो एउटै सहारा थियो ।

​तर, सहरको श्रद्धामा स्वार्थ मिसियो । बिस्तारै पर्खाल बाहिर झुलेका फूलहरू हराए । त्यसपछि पातहरू लुछिए । मानौँ, मानिसहरू भगवानलाई प्रसन्न पार्न प्रकृतिको घाँटी रेट्न तयार थिए । वृद्ध दम्पतिले गेटमा एउटा विनम्र अनुनय टाँसे– ’फूल टिपे पनि हाँगा नभाँच्नुस्, भोलिलाई पनि फुल्न दिनुस् ।’

​त्यो सूचना केवल कागजको टुक्रा बन्यो । सभ्यताको खडेरी परेको सहरमा मानिसले अक्षर पढ्न त जाने, तर अर्थ बुझ्न चाहेनन् । बिस्तारै हाँगा भाँचिए, लहरा लत्रिए । केही समयमै त्यो हरियो मुस्कान खैरो मरुभूमिमा परिणत भयो ।

​आज मन्दिरका मूर्तिहरू ओइलाएका छन् । महलको आँगनमा मौनता मात्र फक्रिएको छ । त्यही उजाड ठुटोलाई सुम्सुम्याउँदै वृद्धले पत्नीतिर हेरेर लामो सुस्केरा हाले ।

​“किन यस्तो भयो होला बुढा ?” पत्नीले आँसु पुछिन् ।

​वृद्धले शून्यमा हेर्दै बोले, “आस्थामा लालच मिसिए, त्यहाँ भगवान् त के खुसी हुन्थे होला, तर मानवता र फूल दुवै सुक्दा रहेछन् ।”

===

३. अदृश्य तराजु

​“श्रीमान्, फाइल त तयार छ, तर प्रमाणको जग अलि कमजोर देखिन्छ नि ?“ स्टेनोले मधुरो स्वरमा भन्यो ।

​नवनियुक्त न्यायाधीशले चश्माको डाँडी मिलाउँदै मुस्कुराएर जवाफ दिए, “समय नै सबैभन्दा ठुलो प्रमाण हो । बिसौँ वर्ष अल्झिएका मुद्दालाई अब अक्षरको जालोमा थुनेर राख्नु हुँदैन । न्याय ढिलो हुनु भनेको न्याय नदिनु नै हो ।”

​सपथ ग्रहणको त्यो दृढ स्वर अदालतका भित्ताहरूमा गुन्जिरहेको थियो । वर्षौँदेखि तारिखका पाना पल्टाउँदा–पल्टाउँदा चाउरिएका अनुहारहरूमा एकाएक चमक फर्कियो । न्यायाधीशको कार्यशैली बिजुलीको गतिमा थियो । हिजोसम्म कुहिने अवस्थामा पुगेका पुराना मिसिलहरू आज धमाधम ’फैसला’ को छाप खाँदै थिए । जनताले जयजयकार गरे– “लामो प्रतीक्षाको अन्त्य भयो, न्याय पलायो !”

​एउटा कार्यशालामा उनले मातहतका सबैलाई कडा निर्देशन दिए, “हामी आधुनिक युगका सारथी हौँ, परिणाम तत्काल देखिनुपर्छ ।”

​तर, यो उत्साहको आकाशमा तब काला बादल मडारिए, जब ’फास्ट ट्रयाक’ को नाममा शृङ्खलाबद्ध अनौठा फैसलाहरू बाहिरिन थाले । जिल्लाले थुनामा राखेका लागुऔषधका नाइकेहरू फूलमाला लगाएर बाहिर निस्किए । बस्ती नै शोकमग्न हुने गरी बलात्कार र हत्यामा संलग्न कुख्यात अपराधीले ’सफाइ’ पाएको समाचारले सहर स्तब्ध भयो ।

​अदालतको बार्दलीमा उभिएका ती न्यायाधिशलाई स्टेनोले डराउँदै सोध्यो, “श्रीमान्, पीडितको आँसु भन्दा अपराधीको खुसी किन छिटो देखियो ?“

​न्यायाधीशले बाहिर पार्किङमा रहेको महँगो गाडीतर्फ सङ्केत गर्दै सुस्तरी भने, “छिटो न्याय सम्पादनको इन्धन नै यस्तै ’उपहार’ त हुन् नि, बुझ्यौ ?”