परिशिष्ट
हामी गोर्कीको ‘आमा’ उपन्यासका पात्रहरूका लागि अत्यन्त कठोर समयमा उनीहरूसँग बिदा हुन्छौँ । पाभेल भ्लासोभ हजारौँ किलोभिाटर टाढा सधैँका लागि साइबेरिया निर्वासित हुन्छ र उसकी आमा पेलागेया निलोभ्ना त्यही सुटकेससँगै, जसमा अदालतमा पाभेलले गरेको भाषण छापिएका गैर कानुनी पर्चाहरू राखिएका थिए, राजनीतिक पुलिसको हात पर्छिन् । पुलिसहरू तिनको अपमान गर्छन्, मारपिट गर्छन् तर आमा आफ्ना वरिपरि जम्मा भएका मानिसहरूलाई जीवनका सच्चाइ बताउने मौका चुकाउँदिनन् । तिनी आफ्ना हत्याराहरूलाई भन्छिन् –

“रगतको खोलाले पनि सच्चाइलाई डुबाउन सक्दैन… ए उल्लूहरू, तिमीहरू जति बढी अत्याचार गर्दै जान्छौ, हाम्रो घृणा पनि त्यत्तिकै बढ्दै जानेछ !”

गोर्कीको उपन्यासका मुख्य पात्रहरूका मूल प्रतिरूपहरू – प्योत्र जालोमाभ र उसकी आमा आन्ना किरोलोभ्नाको बाँकी जीवन कसरी बित्यो त ?

प्योत्र जालोमाभ अझ धेरै वर्ष बाँचे र सन् १९५५ मा ७८ वर्षको उमेरमा मृत्यु भयो । उनकी आमा आन्ना किरोलोभ्ना पनि धेरै वर्षसम्म बाँचिन् । तिनीबारे गोर्कीले लेखेका थिए – “… सोरमोभोमा मे दिवसको उपलक्ष्यमा जुलुस निकालेवापत् सन् १९०२ मा सजाय पाएका प्योत्र जालोमोभकी आमाकै प्रतिरूप पेलागेया निलोभ्ना हो । तिनी गोप्य सङ्गठनहरूमा काम गर्थिन् र सन्यासिनीको भेषमा गोप्य पत्रपत्रिकाहरू बाँड्ने गर्थिन् … ।”

सन् १८४९ मा एक सार्की परिवारमा आन्ना किरिलोभ्नाको जन्म भएको थियो । तिनले धेरै कठिन जीवन बिताउनु परेको थियो । पतिको मृत्युपछि त तिनको जीवन अझ धेरै कठिन हुन गयो । बच्चाहरू सात जना थिए, तिनी तथाकथित बिधुवा घरको अँध्यारो चिसो छिँडीमा बस्थिन् । आमाको दृढता र परिश्रमले मात्र परिवार बच्न सक्यो । केटाकेटीहरू बिस्तारै बिस्तारै हुर्किन थाले । ठुलाहरू काम काम गर्थे, सानाहरू पढ्थे । प्योत्र क्रान्तिकारी मण्डलीमा भर्ना भए र “हाम्रो जीवनमा ताजा फुर्तिलो हावाको झोक्का आयो” – प्योत्रकी बहिनी भारभरा जालोमोभा पछि गएर आफ्ना संस्मरणमा लेख्छिन् । छिटै पूरा जालोमोभ परिवारले क्रान्तिकारी आन्दोलनमा भाग लिन थाल्यो । अक्टोबर क्रान्तिपछि आन्ना किरोलोभ्ना आफ्ना केटाकेटीहरूसँग बस्न थालिन् – तिनी कहिले आफ्नी कान्छी छोरीसँग लेनिनग्रादमा बस्थिन् त कहिले सोरमोभोमा छोराहरूसँग ।

छोटो कदको यी बूढी महिला अत्यन्त सजीव थिइन् र मुस्कान पनि त्यतिकै मधुर थियो । तिनका फुलेका केश पुरानो छाँटको लेसवाल कालो रुमालले ढाकिएको हुन्थ्यो । लेनिनग्रादको उरी चक्की फैक्ट्रीमा मजदुर नारीहरू, निझ्नी नोम्गोरोदका स्कुले छात्रहरू, सोरमोभोका मजदुरहरू र ती सबै मान्छेहरू, जसले तिनलाई देखेका र सुनेका थिए, सबैको हृदयमा आन्ना किरोलोभ्नाको यही चित्र सदाका लागि अङ्कित थियो । तिनी अत्यन्त सिधासादा र सरल तरिकाले अतीतबारे, आफ्नो क्रान्तिकारी कामबारे, आफ्नो छोराबारे चर्चा गर्थिन् … ।

सन् १९३८ मा आन्ना किरिलोभ्नाको देहावसान भयो ।

आउनोस्, अब प्योत्र जालोमाभोतिर फर्कौँ । जारशाही अदालतको फैसलाअनुसार प्योत्र जालोमोभ सन् १९०३ मा साइबेरिया निर्वासित भए । एक वर्षसम्म पैदल हिँडिसकेपछि उनी येनीसेई नदीको किनारमा पुगे र क्रास्नायस्र्कबाट तीन सय किलोमिटर टाढा रहेको माक्लाकोभ्का नामक एक सानो बस्तीमा बसोबास गरे । “निर्वासनमा दुई वर्ष बिताएँ । स्थानीय किसानहरूबिच प्रचार कार्य गर्न थालेँ । जिल्लाका मुन्सी र उनका दुई जना सहायकहरूलाई आफ्नो प्रभाव क्षेत्रभित्र पारेँ । आलेक्सेइ माक्सिमोभिच गोर्की मलाई हरेक महिना जुन आठ रुबल पठाउने गर्नुहुन्थ्यो । त्यो पैसा थानेदारले खान्थ्यो । म भोक भोकै रहन्थेँ र मलाई रक्त रोग लाग्यो … ।” – प्योत्र जालोमोभले पछि गएर आफ्नो संस्मरणमा लेखेका थिए ।

सन् १९०४ को मार्च महिनाको एक उज्यालो बिहानी प्योत्रको जीवनको अत्यन्त सुखद दिनहरूमध्ये एक बन्यो । उनी आफ्नो सानो कोठामा स्कीज बनाउँदै थिए । “मेरो मुटु शान्त थियो … एक्कासि ढोका खुल्यो । हजारौँ किलोमिटर पार गरेर जोजेफिना मकहाँ आएकी थिइन् । तिनले लोखर्केको छालाले बनेको पुरानो कोट लगाएकी थिइन् । जाडाले तिनका गाला राताराता भएका थिए ।”

यी दुई क्रान्तिकारीहरूको प्रेम मार्ग पनि अत्यन्त कठोर थियो । मास्कोबासिन अध्यापिका जोजेफिना गासेर (जो फ्रान्सेली जातिकी थिइन्)सँग प्योत्रले सन् १९०१ मा चिनापर्ची गरेका थिए । मजदुर बौठकहरूमा, सभाहरूमा, निझ्नी जोभ्गोरोदका सडकहरूमा उनीहरूको भेट हुन्थ्यो तर आफ्नो प्रणय भावना उनीहरूले सधैँ लुकाएर राख्ने गरेका थिए । हो, जब प्योत्र जालोमोभ गिरफ्तार भएर बुतिस्र्काया जेलमा आफ्नो भाग्य निर्णयको प्रतीक्षा गर्दै थिए, तब जोजेफिना भावी पत्नीका रूपमा आन्ना किरिलोभ्यानसँगै उसलाई भेट्न आएकी थिइन् ।

गोर्कीको सहायताद्वारा जोलोमोभलाई साइबेरियाबाट भागने बन्दोबस्त मिलाइयो ।

उनले पिटर्सवर्गमा गोप्य बोल्सेभिक सङ्गठनमा काम थाले र सन् १९०५ को क्रान्ति कालमा हतियार बन्द मजदुर टुकडीहरूको सङ्गठनमा भाग लिए ।

गोर्कीसँग प्योत्र जालोमोभको पहिलो भेट सन् १९०५ को गर्मीमा पिटर्सवर्गको नजिकैको कुओकाला भन्ने ठाउँमा भयो । यहाँ गोर्कीको देहाती बङ्गला थियो ।

भावी उपन्यासका लेखक र भावी पाभेल भ्यालासोभका मूल प्रतिरूप धेरै वर्षदेखि एक–दोस्रासँग परिचित थिए, तर मात्र पत्र व्यवहारद्वारा । सोरमोभोको मे दिवसभन्दा अगाडि नै गोर्कीले जालोमोभसँग भेट्न खोजेका थिए । तर प्योत्रलाई डर थियो कहीँ यस भेटले हानि पुर्‍याउने त होइन किनभने उनको नाम पुलिसको कालो सूचीमा परिसकेको थियो र राजनीतिक पुलिसले क्रान्तिकारी लेखकलाई बदनाम गर्ने कुनै पनि मौका हातबाट जान दिँदैन भन्ने कुरा पनि उनलाई थाहा थियो । पहिलो मेको जुलुस रत्यसका नेताहरूको गिरफ्तारीपछि गोर्कीलाई जालोमोभ र उनका साथीहरूबारे ठुलो चिन्ता पर्‍यो । प्योत्रकी आमा आन्ना जालोमोभमार्फत् उनले आफ्ना मातृ सहरका बासिन्दाहरू, निझ्नी नोभ्गोरोदवासीहरूलाई मद्दत पुर्‍याउने आश्वासन पठाए । गोर्कीले प्योत्रको खर्चका लागि हरेक महिना आठ रुबलका दरले साइबेरिया पठाउन कहिल्यै बिर्सेनन् र जब उनले जालोमोभको पारिवारिक कठिनाइहरूबारे थाहा पाए, दुईगुणचा रकम पठाउन थाले । अन्त्यमा त्यहाँबाट भाग्नका लागि तीन सय रुबल पठाए ।
यस प्रकारले निर्वासित जालोमोभ साइबेरियाबाट भागेर पिटर्सबर्ग आइपुगे । उनी सबैभन्दा पहिले गोर्कीलाई नै भेट्न गए ।

कहीँ जासुसहरू त पछि लागेका छैनन् भन्ने विचारले उनी स्टेसनसम्म गएनन् र अगाडि नै ट्रेनबाट ओर्ले र जङ्गलको बाटो समाते । बङ्गलाको ढोकाअगाडि पुगेपछि उनले चोकमा फोटोबाट अघिदेखि नै राम्ररी परिचित भएको अग्लो, दुब्लो पातलो व्यक्तिलाई देखे ।
“ओलेक्सेइ माक्सिमोभिच … ! – प्योत्रले डाके र आफ्नो नाम बताए । गोर्की मुस्कुराउँदै उसतिर बढे । एकै सहरमा जन्मेका दुई व्यक्तिले बडो प्रेमपूर्व अँगालो मारे । गोर्कीले रमाउँदै जालोमोभलाई टाउकोदेखि खुट्टासम्म हेरे र भने –

“ए त्यसो भए यस्तो पो हुनुहुँदो रहेछ तपाई !”

केही बेरपछि दुवै जना आरामसाथ मेचमा बसे र बिस्तारपूर्वक कुराकानी सुरु गरे । गोर्कीलाई लेखकको व्यावसायिक कुशलताअनुसार प्योत्रको जीवनी, आमाबाबु, क्रान्तिकारी काम र सोरमोभोको जुलुसबारे सोधपुछ गरे । मजदुर प्रचारले बडो कामकाजी तरिकाले सबै तथ्यहरू बताए, आफ्नो मानसिक स्थितिबारे कमै चर्चा गरे, आफ्ना सपनाहरूबारे केही उल्लेख गरेनन् । यो भेट बडो मधुर र स्नेहपूर्ण थियो र उनीहरूले फेरि भेटघाट गर्ने निर्णय गरे । यसैताका गोर्कीले आफ्ना एक मित्रलाई प्योत्रबारे लेखेका थिए –