सुदीप पाख्रिन नाम सुन्नेबित्तिकै कविताको मीठो सुगन्ध हृदयको बगैंचामा मगमगाउँछ । उनका कविता कुनै बगैंचा जस्तो सुन्दर छन् । उनका कविता कुनै झरना झैँ पाठकको मानसपटलमा हाम फाल्छन् । उनका कविता सल्लेरी वनका रूखले एकैपटक कोरस गाए झैँ सुसाउँछन् ।  यी  सबै कुराको महसूस उनको कवितासङ्ग्रह`दगुरिहिँड्ने चौबाटो´ पढ्ने सबै पाठकले पक्कै गरेका छन् ।

उनको फेसबुकवाल कुनै कविताको वाटिका जस्तो लाग्छ्न् जुन अन्तर्राष्ट्रिय कविताले सुसज्जित छ । उनी विभिन्न भाषाका कवितालाई भावानुवाद गरेर नेपाली कविताप्रेमीलाई स्वाद चखाउन तल्लिन देखिन्छन् ।

भारतीय उच्चस्तरीय कवि  गुलजार जसका कविता काव्यको पाठशाला हुन् । कोमल विम्ब र संवेदनाको नरम भावनालाई कलाको इन्द्रेणी रंग भर्न खप्पिस गुलजारका कवितालाई सुदीप पाख्रिनले  नेपालीमा भावानुवाद गरेर पुस्तक प्रकाशन गरेका छन् । आजको पुस्तक वार्तामा उनै कवि सुदीप पाख्रिनसँग गुलजारका बारेमा संवाद गरेका छौं ।

…

सर्वप्रथम त नेपाली भाषामा गुलजारका कवितालाई अनुवाद गर्नुभएकोमा बधाई छ । कविताप्रेमीका लागि यो एउटा प्रसाद नै हो । गुलजारलाई यहाँले आफ्ना शब्दमा बयान गर्नपर्यो भने कसरी गर्नुहुन्छ ?

गुलजारका बारेमा केही भन्नुअघि म एउटा कथा भन्न चाहन्छु । म निश्चिन्त छु, यो कथाले सबैथोक भन्नेछ । कुरा अकबरका नौरत्नमध्ये एक तानसेनको हो । तानसेन भारतका महान् शास्त्रीय संगीतकारमध्ये एक हुन् । भनिन्छ, तानसेनसँग त्यो स्तरको संगीतको ज्ञान थियो, जसले बाजा बजाएरै र गाएरै पानी पार्न सक्थ्यो । दीप बालिदिन सक्थ्यो । त्यस्तो खूबी भएको गायक सङ्गीतकार एकदिन जङ्गल विचरणका लागि एक्लै गएका थिए । कलाकार मान्छे एक्लोपनको खोजीमा पनि थिए, शायद । उनी जङ्गलभित्र पस्दापस्दै निकै टाढा पुगे । साँझ पर्नपर्न लागेको थियो । चरा घर फर्कंदै थिए । जनावर आफ्नो बासस्थानतिर लागिरहेका थिए । उनले सोचे, ‘अबेर भयो । मैले पनि अब घर फर्कनु पर्छ ।’

उनी जसै घर फर्कन लागेका थिए, पर कतैबाट कसैले गाइरहेको आवाज आयो । त्यो गीत यति सूरमा र यति सुमधुर आवाजमा गाइएको थियो कि घरको बाटो फर्किन आँटेका तानसेन आवाजको बाटो भएर एउटा कुटीमा पुगे । त्यो कुटीमा एउटा साधुजस्तो मान्छे आँखा चिम्म गरेर एकधूनमा गाइरहेको थियो । तानसेन त्यहाँ पुगेर केही नबोली चुपचाप बसेर सुनिरहे । त्यो आवाजमा यति जादू थियो, जसलाई सुनेर तानसेनका रौं ठाडो भएको थिए । अतिरेक आनन्दले विभुत भएर तानसेनका आँखाबाट आँशुको धारा बगेको बगेकै थियो । गीत गाउँदा गाउँदै रात पर्यो । मध्य रात भयो । न गाइरहेको साधुले आँखा खोलेर गीत रोक्यो, न तानसेन नै त्यहाँबाट गीतबाट अघाएर उठे । बिहान हुनेबेला उसले गीत रोक्यो र आँखा खोल्यो । अगाडि उसले अश्रुपुरित आँखा लिएका तानसेनलाई देख्यो । तानसेनले बहुतै अधैर्य भई साधुको खुट्टा ढोगे र ग्वाम्म अङ्गालो हालेर भन्यो, ‘गुरु, तपाईंको स्थान यहाँ जङ्गलमा होइन । बरु, दरबारमा हो । जाऊ उतै । तपाईंले गाएर जुन परमआनन्दको झलक मलाई दिनुभयो, यो दुनियाँलाई दिनु पर्दछ । हजुरको ठाउँ यहाँ होइन । म हजुरको शिष्य भएर काम गर्न चाहन्छु ।’

उत्तरमा उक्त साधुले तानसेनको आग्रहलाई नकार्दै भन्यो, “हेर तानसेन । म अरु कसैका लागि गाउने होइन । आफ्नो लागि गाउने मान्छे हो । स्व–आनन्दको लागि गाउने मान्छे हो । जसरी चराहरू गाउँछन् । जसरी कीराहरू किर्किराउँदछ । जसरी बतासले सुसेल्दछ । जसरी झरनाले गुन्गुनाउँदछ । हो, म त्यसरी नै गीत गाउन चाहन्छु । मलाई बनावटीपनको त्यो दुनियाँमा जानु छैन । मलाई नबोलाउ ।”

मलाई गुलजार जङ्गलको त्यही साधु लाग्दछ । र, उसका कविताहरू साधुले गाएका त्यही गीत ।

गुलजारका कवितामा यहाँले भेटाउने सुगन्ध कस्तो हो ?

जङ्गलको शून्यता उनको कवितामा झन धेरै शून्य हुन्छ । उपवनको मोहकता अझ मोहक हुन्छ । प्रकृतिमा प्राकृतिकता झनै थपिए झैं हुन्छ । अहिले आएको एउटा निकै प्रचलित शब्द छ, अर्ग्यानिक । हो त्यही अर्ग्यानिकपन । अनुभूतिको अर्ग्यानिकपन । अझ यसरी भन्दा हुन्छ, गहिरो अनुभूतिको अर्ग्यानिकपन । यसरी, उनले शब्दहरूले कवितामा पेन्टिङ गर्दछ ।

उनको कवितामा जब झरना झर्दछ, हामीलाई कपडासहित पुरै शरीर भिजाउँद छ । बतास चल्छ, हाम्रो कपाल सुम्सुम्याएर जान्छ । घाम झुल्कन्छ, मनको कुना कुना उज्यालो बनाउँछ । विरोधका स्वरले नै पनि उनका कवितामा फूलजस्तै मुलायम छुने भएर आउँछ । अनुभूतिको यी अनुभवलाई सुदीपले अलिक बढी नै फ्यान्टेसाइज गर्यो भनेर सम्झिनुहुन्छ भने त्यही सही । म त त्यस्तै अनुभव गर्छु । र, त्यस्तै लेखें पनि ।

कविता चयन गर्दा के कुरालाई आधार बनाउनुभयो ?

मैले यी कविताको अनुवाद गर्ने काम किताबको रूपमा निकाल्छु भन्ने उदेश्यका साथमा गरेको थिइनँ । खासमा भन्ने हो भने गुलजारका कविताको प्रेममा थिएँ । प्रेमले नै उनका कविता अनुवाद गरिरहेका थिएँ । गर्दै गएँ । भाग्यवशः किताबको रूप दिने कविता तयार भएछन् । जब तयार भए, किताब किन ननिकाल्ने ? – भन्ने कुरा भयो । साँच्चै नै योजनागत रूपमा चयन गरिएका कविताको सङ्गालो होइन यो । किताबभन्दा बाहिर पनि अझैं मैले अनुवाद गरिसकेका थुप्रै कविता छन् । अँ, किताबको रूपमा आउने भएपछि कन्टेन्टका हिसाबले विविधता दिने प्रयासका साथ छानिएका कविता चाहिँ जरुर छन्- सङ्ग्रहमा ।

गुलजारलाई पढियो भने के पाइन्छ ? पढिएन भने के गुमाइन्छ ? 

अनुभूतिका उपल्लो तहसम्म पुगेर गहिरो दर्शनजस्तै लाग्ने कविता रुमीका पनि छन् । अभिव्यक्तिमा प्रेमका वैशिष्ठ्यता अनुभूत गराउने पाब्लो नेरुदाहरू पनि छन् । समाजका तमाम कुरीति, विकृतिलाई दह्रो झापड हान्ने र नरम फूलले छोएझैं गर्ने तर विकृतिलाई उसैगरी सम्हालिन र सही हुन शक्तिशालीपूर्वक दबाव दिने ढङ्गका कविता लेख्ने पाश, सक्सेना, गिन्जवर्ग लगायतका संसारभरि थुप्रै कवि छन् । जसरी संसारभरि मान्छे छन् । सबै मान्छेका नाक मुख र शरीरका अन्य अरु अवयव छन् । र, ती सम्पूर्ण अवयव जुन जुन ठाउँमा हुनु पर्ने हो, त्यही त्यही ठाउँमै हुन्छन् । सबैका । र पनि, संसारभरिका मानिस एकै लाग्दैनन् । केही न केही हुन्छ । जसले सबलाई अरु सबैभन्दा पृथक् बनाएको हुन्छ । मलाई लाग्दछ, कविता पनि त्यस्तै हुन् । र, कवि पनि । अब तपाईंले गुलजारलाई भेट्न चाहनुहुन्छ भने गुलजारलाई नै भेट्न आवश्यक हुन्छ । किनकि, गुलजार त एकमात्रै छ ।

सिर्जनात्मक अनुवाद भनेको पुनर्सिजना पनि हो भन्छन् । यहाँले कविता अनुवाद गरिहँदा यो कुरा कत्तिको महसूस गर्नुभयो ?

वास्तवमै म आफूले आफैंलाई अनुवादक भन्नुभन्दा बढी लहडी अनुवादक भन्न रुचाउँछु । साँच्चै भन्ने हो भने शुरु शुरुमा, मैले पढेका र मलाई असाध्यै मन परेका, मलाई मनमा गहिरोगरी छोएका, मलाई भित्रैदेखि हल्लाएका अन्य अरु भाषाका कवितालाई, जसले ‘मलाई यसरी यति धेरै आनन्द दिएका कविता अन्य अरुलाई पनि पढाउन पाए ?’ भन्ने हुटहुटी चलिरहन्थ्यो । र, त्यही हुटहुटीले यो रहर र रहरले मलाई अनुवाद गर्न लगायो । सबैभन्दा धेरै गुलजार । झण्डै झण्डै उति नै अनुपातमा केदारनाथ सिंह । सर्वेश्वर दयाल सक्सेना, अमृता प्रीतम, आलोक धन्वा, अशोक बाजपेयी, नरेश सक्सेना, राजेश जोशी, अज्ञेय जस्ता भारतीय कवि र त्यस्तै केही अन्य देशका कविका कविता पनि अनुवाद गरेको छु ।

अझै धेरै अनुवादको काम मैले ‘लकडाउन’ को समयमा गरेको छु । प्रायः अनुवादको काम मैले त्यो बेला गरेको छु जुन बेला सिर्जनागत रूपमा शून्य भएको हुन्छु । जुन बेला आफैंले कुनै सिर्जना गर्न नसकिरहेको हुन्छु। त्यो बेला लेख्न नसक्नुको फ्रस्टेशनलाई आफूलाई मन परेका कविता अनुवाद गरेर फुलफिल गरेको हुन्छु । यति कुरा मैले बताउनै पर्ने हुन्छ कि आफूलाई मन परेका ती कवितालाई अनुवाद गरिसकेपछि र ती अनुवादित कविताबाट आफूलाई चित्त बुझेपछि त्यही तहमा आनन्दित भएको छु । जुन तहको आनन्द आफ्नै कविता सिर्जना गरिरहेको समयमा भएको छु ।

गुलजारका कविता अनुवाद गरिरहँदा यहाँलाई कविता लेख्ने प्रेरणा कत्तिको मिल्यो ?

कुनै पनि सिर्जनाको शक्ति तब पनि देखिन्छ, जब त्यसले अर्को कुनै सिर्जनाको लागि उत्प्रेरणा जगाउँदछ । गुलजारका कविता अनुवाद गरिरहँदाभन्दा बढी चाहिँ मैले पढिरहँदा ती कविताको उत्प्रेरणाले केही कविता लेखेको छु ।

गुलजारले आफ्ना कवितामा विचार र कलामा कुन पक्षलाई बढी प्राथमिकता दिएको पाउनुभयो ?

गुलजारका कवितामा विचार र कलाको सन्तुलन बडो गज्जबको लाग्छ, व्यक्तिगत रूपमा । वैचारिकीका हिसाबले उनी प्रेमका प्रखर विचारक हुन् । यो सम्पूर्ण अस्तित्वलाई, प्रकृतिलाई, मानवीयतालाई, छुटेर गएको समयलाई, वर्तमानलाई, भविष्यलाई, स्वयंलाई, आफ्नो प्रेमलाई र त्योभन्दा पनि बढी प्रेमलाई प्रेम गरिरहनु नै कविको वैचारिकी पक्ष हो । र, यो वैचारिकता गुलजारका प्रत्येक कवितामा कलासँगसँगै अटेसमटेस गरी भरिएको छ ।

र, मलाई अर्को गज्जबको कुरा, एकअर्कालाई दुश्मन देखिरहेको यो समाजमा, लडाइँमा उद्धत र त्यसैमा रमाइरहेका यो संसारमा कोही मान्छेले यी सबै कुरासँग यसरी कसरी एकोहोरो प्रेम गरिरहन सक्दछ ? यति धेरै प्रेम कहाँबाट ल्याउँछ होला कवितामा, गीतमा, सिर्जनामा ? साँच्चै भन्ने हो भने घृणाले भरिएको यो दुनियाँमा प्रेम गर्नु र गरिरहनुभन्दा ठूलो विद्रोह अरु केही हुन सक्दैन । यही अर्थमा भन्ने हो भने गुलजार ठूला विद्रोही कवि हुन् ।

पुस्तक प्रकाशन गर्नु भनेको प्राविधिक कुरा पनि हो । अनुवाद गर्नका लागि अनुमति लिनेदेखि प्रकाशकसम्मको खोजको कथा सुनाउनोस् न ?

यो किताब आजभन्दा ७ वर्षअघि नै आइसक्नु पर्ने थियो खासमा । त्यसयता यो निकाल्न कति पापड बेल्यौं । अनुमतिका लागि गुलजारसम्म पुग्न, उहाँको एजेण्टसम्म पुग्न वास्तवमै फलाम चपाउनुजस्तै थियो । यो दुःख मेरो आफ्नै सङ्ग्रह ‘दगुरिहिँड्ने चौबाटो’ को दोस्रो संस्करणका प्रकाशक दार्जिलिङको ‘हाम्रो किताबघर’ को साथी छेवाङ योन्जन र उनको टीमलाई थाहा छ । किताब प्रकाशन गर्ने अनुमति पाउन गुलजार र उहाँको टीमसम्म पुग्न नसक्नुको दुःख मैलेभन्दा बढी त उहाँहरूले बताउन सक्नुहुन्छ । त्यसपछि यो किताब प्रकाशन गरिदिने जिम्मा उठाउनुभएको थियो फाइनप्रिन्टका मेरो मित्र अजित बराल र उहाँको टीमले । अझ बढी त उहाँलाई थाहा छ । उहाँहरूले पनि करिब दुई वर्षको कोशिशपछि मात्रै करीब–करीब हार खाइसकेपछि एकदिन अजितज्यूले म्यासेज गर्नुभएको म कहिले बिर्सन सक्दिनँ । उहाँको म्यासेज थियो, ‘सुदीपजी, हामीले प्रकाशनको अनुमति पायौं । अब काम गर्नुपर्छ ।’