नेपालको धरानमा स्थायी बसोबास भएका देश सुब्बा हाल हङकङमा बस्नुहुन्छ । साहित्य लेखनमा सक्रिय रहेका सुब्बाले भयवादमा विभिन्न पुस्तकहरू लेखिसक्नु भएको छ । उहाँले नेपालीमा लेख्नु भएको उपन्यास ‘आदिवासी’मा भयवादको प्रयोग गर्नु भएको छ । साथै भयवादमा, अंग्रेजीमा आधा दर्जन जति उहाँका पुस्तकहरू प्रकाशित छन् । प्रस्तुत छ साहित्यपोस्टका लागि विश्वराज अधिकारीले देश सुब्बासँग गरेको कुराकानी ।

१. अचेल के गर्दै हुनुहुन्छ ? कुनै पुस्तक लेख्दै हुनुहुन्छ ?

– म काम गर्दैछु, पढ्दैछु र लेख्दैछु । यो मेरो दिनचर्या हो । हो, म नयाँ पुस्तक लेख्दैछु । यो सकिन समय लाग्छ । मेरो लक्ष्य अर्को वर्षसम्म हो ।

२. तपाईंलाई भयवादको अध्येताको रूपमा चिन्ने गरिन्छ । भयवादको बारेमा अध्ययन गर्न र यस वादमाथि पुस्तकहरू लेख्न केबाट र कसरी प्रेरित हुनुभयो ?

– पश्चिममा एउटा परम्परा छ, एउटा दार्शनिकले एउटा विचार प्रस्तुत गर्छ र अन्य दार्शनिकहरू त्यसबाट प्रभावित हुन्छन् । त्यसपछि ती प्रभावित भएकाहरूले नयाँ विचारहरू विकास गर्छन् । मेरो फरक छ, म कसैबाट प्रभावित भइनँ, यो एक आकस्मिक घटना थियो । संयोगमै मैले आफ्नो उपन्यास–पाण्डुलिपिमा भयवाद लेखेँ । पछि यसलाई विकसित गरेँ ।

देश सुब्बा

३. भयवाद के हो ? पाठक वर्गले सजिलै बुझ्ने गरी कसरी व्याख्या गर्नुहुन्छ ?

– भयवाद भय–आधारित दर्शन हो । भय सारभन्दा पहिले (Fear Precedes Essence) हुन्छ अथवा जीवन भयद्वारा सञ्चालित, निर्देशित र नियन्त्रित हुन्छ । यसले प्रमाणित गर्छ, मानवीय गतिविधिको केन्द्रमा भय नै छ । हामी सधैँ जीवनलाई सुरक्षित गर्न चाहन्छौं । जीवन बचाएपछि विविध कारकहरू आउँछन् । यो जीवविज्ञान, इतिहास र भाषाद्वारा समर्थित छ । मैले यसबारे धेरै लेखहरू लेखेको छु । हामी यसलाई आफैँले परीक्षण गर्न सक्छौं ।

४. भयवादको साहित्यमा कुन किसिमबाट प्रयोग भइरहेको छ ?

– भयवाद कविता, निबन्ध, कथा, उपन्यास, समालोचना, सिद्धान्त, नाटक, महाकाव्य आदिमा प्रयोग भइरहेको छ । यो केवल साहित्यमा मात्र लागू हुँदैन, दर्शनशास्त्रमा बढी लागू हुन्छ । (Trans Philosophism) राजनीतिक, (Fearmorphosis) साहित्यिक र (Scapegoatism) ऐतिहासिक भयवाद हो । यो सुरुवातको चरणमा छ, यसको भविष्य उज्ज्वल छ ।

५. भयवाद र राजनीति बीच कस्तो सम्बन्ध छ ?

– भयवाद जीवनका हरेक पक्षमा लागू हुन सक्छ । राजनीतिसँग नजिकबाट जोडिएको छ । प्राकृतिक अवस्था (State of Nature) देखि वर्तमान राजनीतिक प्रणालीसम्म, जीवन भयद्वारा सञ्चालित छ । राजनीतिक चिन्तकहरूले एउटा ठूलो तथ्य नै भुले । यदि हामी थमस हब्स, जन लक र रूसोको कार्यमा गहिरो अध्ययन गर्छौं भने, तिनीहरूले प्राकृतिक अवस्थाबाट सीधै सामाजिक सम्झौतासम्म वर्णन गर्छन् । म तिनीहरूसँग सहमत छैन किनभने प्राकृतिक अवस्थाबाट सभ्यता कहिल्यै सामाजिक सम्झौतामा पुग्दैन, प्राकृतिक अवस्था पछि अर्को अवस्था हुन्छ, त्यो हो– भयको अवस्था (State of Fear) । डरको अवस्था नै सामाजिक सम्झौताको कारण हो । त्यस्तै गरी, जब हामी मार्क्सवाद वा साम्यवादलाई हेर्छौं, तिनीहरू वर्ग संघर्ष, शोषण आदि वरिपरि छन् । कम्युनिस्ट घोषणापत्र मार्क्सवाद र साम्यवादको आधारभूत हो । भूत डरको प्रतीक हो । कार्ल मार्क्स र फ्रेडरिक एङ्गेल्सले लेखे, एउटा प्रेत युरोपमा सताइरहेको छ– साम्यवादको प्रेत (कम्युनिस्ट घोषणापत्र), यही प्रेत (भूत) नै यस विचारधाराको आधार हो । वर्तमानमा विश्व डरको युद्ध (Fear Struggle) बाट पीडित छ । संयुक्त राज्य अमेरिकालाई महाशक्तिको स्थान गुमाउने डर छ, यो नै धम्की र ट्यारिफको कारण हो । हामी स्पष्ट रूपमा देख्न सक्छौं, देशहरू भयद्वारा सञ्चालित, निर्देशित र नियन्त्रित छन् ।

६. भयले हाम्रो विचारलाई कसरी प्रभाव पारिरहेको छ ?

– भय एउटा चेतना हो । यो हाम्रो ज्ञानसँगै शुरू हुन्छ । यसको एउटा सूत्र छ: जीवन–चेतना, ज्ञान–भय–संज्ञान । जब हामी केही थाहा पाउँछौं, डराउने हो भने डराउँछौं, होइन भने डराउँदैनौं । त्यो हामीमा निर्भर गर्दछ । मानौं, हाम्रो हातमा फूल छ । जबसम्म त्यो साधारण हुन्छ, हामी डराउँदैनौं, विषालु छ भने डराउँछौं । हरेक कुरालाई यस कसीबाट परीक्षण गर्न सक्छौं ।

७. फियरमर्फोसिस (Fearmorphosis) भनेको के हो ?

– Fearmorphosis डरद्वारा हुने रूपान्तरण प्रक्रिया हो । जब तपाईंले २०२२ मा विश्व दर्पणमा मेरो अन्तर्वार्ता लिनुभयो, यस शब्दको सर्वप्रथम सिर्जना तब भयो । शब्द सिर्जना भएपछि मैले यसमा गहिरो अध्ययन गरेर एउटा ‘Fearmorphosis’ पुस्तक लेखेँ । यसले मलाई अर्को पुस्तक ‘Scapegoatism’ लेख्न अगाडि धकेल्यो । ‘Scapegoatism’को महत्त्वपूर्ण भाग ‘Fearmorphosis’ मा लेखिएको छ । यसभन्दा पहिले ‘Metamorphosis’ शब्द लोकप्रिय थियो । मैले यसलाई मानक अर्थमा राखेर अध्ययन गरेँ र निष्कर्षमा पुगें, Metamorphosis ले सटीक अर्थ बोक्दैन किनभने यसले जीवित र निर्जीव वस्तु (भाषा, संस्कृति, धर्म आदि) किन रूपान्तरण हुन्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर दिँदैन । मैले उत्तर दिएँ: विलुप्त वा मर्ने डरले गर्दा । त्यसैले मैले Fearmorphosis शब्द सिर्जना गरेँ किनभने रूपान्तरणको कारण डर हो ।

८. भयवादका रूपहरू के के हुन् र यिनको विकास कसरी भइरहेको छ ?

फिलोसफी अफ फियरिज्मको विकास रूप यसप्रकार छ:

१. ट्रान्स फिलोसफिज्म

२. फियरमोर्फोसिस

३. स्केपगोस्टिज्म

तीनवटा पुस्तकहरू Fearism पुस्तकहरूको श्रृंखलामा पर्दछन् । Scapegoatism अर्को दर्शन हो । मेरा एकल लेखकत्व भएका पुस्तकहरू बाहेक विश्वभर धेरै दार्शनिकहरूले यस विषयमा लेख र पुस्तकहरू प्रकाशित गर्दैछन् । मेरो ज्ञानमा लगभग ४० वटा पुस्तकहरू लेखिएका छन् र दुई जना विद्वानहरूले यसलाई पिएचडी शोधप्रबन्धमा लागू गरेका छन् । केही विश्वविद्यालयहरूले आफ्ना पाठ्यक्रम लिङ्कहरूमा सूचीबद्ध गरेका छन् । बिस्तारै यो अध्ययनका अन्य क्षेत्रहरूमा फैलिँदैछ ।

९. मेटामोर्फोसिस (Metamorphosis) तथा फियरमर्फोसिस (Fearmorphosis) बीच के अन्तर छ ?

फरक के हो भने मेटामोर्फोसिस निर्जीव जस्तो छ भने फियरमर्फोसिस सजीव जस्तो । मेटामोर्फोसिसमा सास छैन, जबकि फियरमर्फोसिसमा छ । मेटामोर्फोसिससँग ‘किन’ को उत्तर छैन, फियरमर्फोसिससँग छ ।

१०. बलीको बोकावाद (Scapeghostism) भनेको के हो ?

– मानिसहरू आश्चर्यचकित हुन्छन् जब उनीहरू Scapeghostism सुन्छन् । विगतमा बलीको बोका एउटा साधारण शब्द थियो, केवल पशुको बलि । यहाँ “बलिको बोका” (scapegoat) को साथ सधैं एउटा लुकेको भूत हुन्छ । भूत एउटा रूपक हो । त्यसैले मैले यसको रूप परिवर्तन गरेर “बलिको भूत” (scapeghost) बनाएको हुँ । स्केपघोस्टको दर्शन स्केपघोस्टवाद हो । मैले यसलाई बाइबल र दास क्यापिटलबाट प्रबोधन प्राप्त गरेँ । येशूले मानव जातिको लागि आफैँलाई बलि दिए र पशुहरूको बलि रोके । यसले मेरा आँखा खोल्यो र तीन प्रकारका बलीकोबोकाहरू वर्गीकृत गरेँ: १. आफैँ–बलीकोबोका (Self), २. अरूद्वारा बलीकोबोका (Objective), र ३. हामी अरूलाई बलीकोबोका (Subjective) बनाउँछौं । यी तीनवटा घटकहरू राजनीति, अर्थतन्त्र, समाज, परिवार, साहित्य र दर्शनमा व्यापक छन् । अहिलेसम्मको हाम्रो इतिहास बलीकोबोकाहरू (निर्दोष पीडितहरू) को इतिहास हो । वर्तमानमा संयुक्त राज्य अमेरिका, इजरायल, रूस, चीन र अन्य देशहरूको भू–राजनीति र भू–व्यापारमा जताततै यो खेल चलिरहेको छ । हाम्रा कार्यहरू या त scapegoat वा inscapegoat (binary) तर्फ हुन्छन् । संक्षेपमा, यो मौलिक र व्यावहारिक दर्शन हो । मसँग एउटा नयाँ तर्क छ: इतिहास scapegoat बाट लेखिनुपर्छ किनभने लोकतन्त्र, स्वतन्त्रता, गणतन्त्र र समानताका लागि ठूलो योगदान र बलिदान निर्दोष पीडितहरूद्वारा गरिएको हुन्छ ।

११. आजभोलि राजनीतिका नेताहरूले  भयवादको निकै प्रयोग गरिरहेका छन् । के यो भनाइ साँचो हो ? हो भने कसरी ?

– भयवाद हालको समयमा मात्र नेता/नेतृत्वहरूद्वारा लागू भएको होइन । सभ्यताको भोरदेखि नै यो प्रयोग गरिएको छ र मानवले यसबाट लाभ पाएको छ । हाम्रो पुस्तासम्म कसैले यसलाई विश्लेषणात्मक दृष्टिकोणमा हेरेको थिएन । अधिकांश दार्शनिकहरूले डरलाई हानिकारक र नकारात्मक अर्थमा हेरे । विशेष गरी मैले यसलाई अध्ययनको केन्द्रमा ल्याएँ । फियरिज्म स्कूल अहिलेसम्म यसबारे बहस गर्दैछ । नेताहरूको हरेक भाषणमा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष यसको संकेत पाइन्छ । उनीहरूले लिने प्रतिज्ञा वा शपथमा डर पाइन्छ । राष्ट्रप्रमुखले पद ग्रहण गर्दा लिने शपथमा पनि डर छ । जनता वा ईश्वरलाई गरिने कुनै पनि प्रकारको वाचा वा प्रतिज्ञाको अर्को पाटो डर हो । ईश्वर वा जनताको शपथ वा प्रतिज्ञा डरको शपथ हो ।

१२. भयवादको अध्ययन किन आवश्यक छ ?

– जीवनको हरेक पक्ष अध्ययन गर्न भयवादको अध्ययन आवश्यक छ । यसबिना हामी जीवन, समाज, राजनीति र अन्यलाई बुझ्न सक्दैनौं । हामी प्रायः सुन्छौं— वातावरण प्रदूषण । यसको मतलब हो, हाम्रो वातावरण खतरामा छ, हाम्रो जीवन पनि खतरामा छ । यी डरका पर्यायवाची हुन् । हामीले भयवादको अध्ययन गर्दैनौं भने, यस्तो कुरा बुझ्न सक्दैनौं । भयका ५० भन्दा बढी पर्यायवाची शब्दहरू छन् । डरभन्दा बढी कुनै शब्दका पर्यायवाची छैनन् । जब हामी भयवादको गहिरो अध्ययन गर्छौं, हामी आफैँलाई पत्ता लगाउन सक्छौं । भयवाद दर्शनको अध्ययन मात्र होइन, यो हाम्रो आफ्नै अध्ययन हो ।

१३. नेपाली साहित्यमा भयवादबारे किन खासै चर्चा हुँदैन ?

– पहिलो, हामीसँग गहिरो अध्ययन गर्ने प्रवृत्ति छैन । दोस्रो, हामीसँग केही विश्वासहरूको भूत छ । तेस्रो, हाम्रो अध्ययन स्याल–हँकाइ (Jackal Howling) (अनुकरण) बाट प्रभावित छ । अहंकार र श्रेष्ठताको भावना अर्का कारकहरू हुन् । जब अमेरिका र अन्य देशहरूका सेलिब्रिटीहरूबाट हँकाइ सुरु हुन्छ, हामी अनुकरण गर्न सुरु गर्छौं । हामीले अध्ययन र समूहमा हिँड्ने तरिका परिवर्तन गर्न आवश्यक छ । दार्शनिक प्रायः एक्लै हिँड्छन् । चाँडै वा ढिलै, श्रेष्ठ कार्यहरूले आफ्नो स्थान पाउँछन् । म यसको लागि धैर्यवान छु ।

१४. नेपालमा, भयवादलाई आधार मानेर लेखिएका पुस्तकहरू छन् ?

– केही पुस्तकहरू दीपक सुबेदीद्वारा लेखिएका छन् । अधिक साहित्यिक पुस्तकहरू भारतको आसामबाट रण काफ्लेले नेपाली, हिन्दी, आसामी निबन्ध, कविता, कथा र उपन्यासहरू लेखेका छन् । उनको एउटा पुस्तक ‘रैथाने’ ले अमेरिकामा अन्तर्राष्ट्रिय नेपाली साहित्यिक समाज पुरस्कार (अनेसास) जितेको थियो । उनी नै हुन् जसले उत्तरपूर्वी भारत र भारतका अन्य भागहरूमा भयवादलाई विस्तार गरे ।

१५. भयवादलाई नेपाली साहित्यमा कुन विधाको रूपमा लिने गरिन्छ ?

– भयवाद एउटा दर्शन हो । संसारले यसलाई दर्शनको रूपमा स्वीकार गर्दैछ । नेपालले पनि यसलाई दर्शनको रूपमा स्वीकार गर्न आवश्यकता छ । केही मानिसहरूले यसलाई साहित्यिक आन्दोलन सम्झन्छन् । यो साहित्यिक आन्दोलनमा सीमित छैन । यसमा दर्शनका पर्याप्त गुणहरू छन् ।

१६. भयवाद साहित्यको उत्पत्ति कुन देशबाट कहिले भएको हो ?

– यो नेपालमा १९९९ मा नेपाली दार्शनिक देश सुब्बाद्वारा विकसित गरिएको हो र अहिले यो विश्वभर फैलिँदैछ । संसारले यो स्वीकार गर्न सुरु गरिसकेको छ । यसले विश्वमा नेपाली दर्शनको प्रतिनिधित्व गर्छ । धेरै विद्वानहरू र विश्वविद्यालयहरूले यसलाई गर्वसाथ नेपालमा उत्पत्ति भएको उल्लेख गर्छन् । भोलि नेपाल सगरमाथाको देश, बुद्धको जन्मस्थान र भयवादको घरको रूपमा चिनिनेछ ।

म सहयोगको कदर गर्दछु र साहित्य पोस्टप्रति आभारी छु ।

प्रस्तुति: विश्वराज अधिकारी                                             देश सुब्बा