गुफाबाट बाहिर निस्कँदा, आँखाले उज्यालोमा फेरि अभ्यस्त हुन केही समय लियो । बाहिर समुद्र फैलिएको थियो; पहिलाभन्दा फरक रंगमा । सूर्य अस्ताउन नजिकिँदै गर्दा, आकाश सुन्तले, गुलाबी र बैजनी रङमा रंगिन थालेको थियो ।

 0000

जापन भ्रमण गरेर समुद्रमा नखेली पनि कसरी फर्कन सकिन्छ र ! सन् २०१८ को अगस्ट महिना । जापानको गर्मी आफ्नो चरममा थियो; हावामा नुनिलो आर्द्रता, आकाशमा नीलो रङको कठोर चमक र रेलका झ्यालबाट पस्ने घामले आँखा चिम्लिन बाध्य पार्ने उज्यालो । टोकियोबाट एनोदेन रेल चढेर जब म इनोसिमातर्फ बढ्दै थिएँ, त्यो यात्रा केवल दूरीको मात्र थिएन; त्यो समयको तह पार गर्दै भित्रभित्रै फर्किने अभ्यासजस्तै थियो । समुद्रतर्फ जाने हरेक यात्रामा मान्छे आफ्नो कुनै पुरानो स्मृतिलाई पनि सँगै बोकिरहेको हुन्छ, म पनि अपवाद थिइनँ ।

एनोदेनको रेल, सानो र केही हदसम्म पुरानो देखिने, तर त्यसको धड्कनमा इतिहासको धुन थियो । झ्यालबाहिर साना घरहरू, साइकलमा हिँडिरहेका स्कूले बालबालिका र बाटोछेउका पसलहरू क्रमशः पछाडि पर्दै गए । जापानको यो भाग आधुनिक टावरहरूभन्दा फरक थियो;­ यहाँ जीवन अलि ढिलो बग्थ्यो, तर गहिरो थियो । रेलको कम्पनसँगै मन पनि कुनै अदृश्य लयमा चलिरहेको थियो ।

इनोसिमा टापु टाढाबाटै देखिन थालेपछि, समुद्रको गन्ध अझ प्रष्ट भयो । अगस्टको गर्मीमा समुद्र आफैँ एक जीवजस्तो लाग्थ्यो; श्वास फेरेको अनुभूति हुने, कहिले शान्त त कहिले उग्र । इनोसिमा पुल नजिकिँदै गर्दा मानिसहरूको भीड बाक्लिँदै गयो । परिवारहरू, पर्यटकहरू, स्कूलका साथीहरूको समूह; सबैको गन्तव्य एउटै थियो, तर प्रत्येकको यात्रा फरक थियो ।

इनोसिमा पुल आफैँमा एउटा प्रतीक हो; मुख्य भूमिबाट टापुतर्फ जाने त्यो सीधा बाटो केवल कंक्रिट र फलामको संरचना मात्र होइन, दुई संसार जोड्ने सेतुजस्तै । पुलमाथि उभिँदा दायाँ–बायाँ फैलिएको समुद्र, टाढा देखिने डुङ्गाहरू र माथि उडिरहेका सिगलहरू; यी सबैले क्षणिक भए पनि समय रोकिएको अनुभूति दिन्थे । घामले समुद्रको सतहमा छरपस्ट पारेको उज्यालो आँखामा टक्क लाग्थ्यो, तर त्यो उज्यालो पीडादायी थिएन; त्यो उज्यालो स्मृतिको उज्यालोजस्तै थियो ।

इनोसिमाको इतिहास केवल भूगोलमा सीमित छैन; यो कथा र पौराणिकतामा पनि गहिरो गरी जरा गाडेर बसेको छ । जापानी मिथकअनुसार, यहाँ बेन्जाइतेन देवीको वास छ; संगीत, ज्ञान र समृद्धिकी देवी । भनिन्छ, समुद्रबाट उठेको यो टापु कुनै समय ड्र्यागनको वासस्थान थियो, अनि बेन्जाइतेनले आफ्नो करुणा र संगीतद्वारा त्यसलाई शान्त पारिन् । आज पनि इनोसिमाका मन्दिरहरूमा त्यो कथा मौन रूपमा बाँचिरहेको छ; ढुंगाका सिँढीहरूमा, काठका ढोकाहरूमा र धूपको सुगन्धमा ।

टापुमा पाइला टेकेपछि गर्मी झन् तीव्र महसूस भयो । पसलहरूबाट आउने ताकोयाकी र समुद्री खानाको गन्ध हावामा मिसिएको थियो । पसलेहरूका विनम्र मुस्कान, छोटो अभिवादन; यी सबै जापानी सामाजिक शिष्टाचारका साना तर अर्थपूर्ण झलक थिए । स्थानीय जीवन यहाँ पर्यटकको भीडसँगै बगिरहेको थियो, तर त्यसले आफ्नो लय गुमाएको थिएन ।

मन्दिरतर्फ उक्लिँदै गर्दा, ढुंगाका सिँढीहरूले शरीरभन्दा बढी मनलाई थकाइरहेका थिए । पसिनाले लुगा भिजेको थियो, तर त्यो असहजता पनि यात्राको अनिवार्य अङ्गजस्तो लाग्थ्यो । हरेक सिँढी चढ्दा, जस्तो कि म केवल उचाइ मात्र होइन, स्मृतिको कुनै तह पनि पार गरिरहेको थिएँ । नेपालका पहाडी मन्दिरहरू अनायासै सम्झनामा आए; फरक भूगोल, फरक संस्कृति, तर श्रद्धाको भावना कतै उस्तै ।

त्यो आतपी अगस्ट, मेरो मन अलि भारी थियो । यात्रामा निस्कँदा मानिस आफ्नो दैनिक चिन्ता केही समयका लागि छाडेर जान खोज्छ, तर ती चिन्ताहरू झोलामा नपरे पनि मनमा लुकेरै आउँछन् । इनोसिमाको समुद्र हेर्दै गर्दा, त्यो विशाल नीलोपनले मेरो व्यक्तिगत सानोपन सम्झाइदियो । जापानको व्यवस्थित, अनुशासित जीवन र मेरो भित्री अव्यवस्था; यी दुईबीचको दूरी स्पष्ट देखिन्थ्यो ।

मन्दिर परिसरमा पुगेपछि, घण्टीको मधुरो आवाज सुनियो । मानिसहरू पालैपालो प्रार्थना गर्दै थिए; केहीले हात जोडेर, केहीले मौनतामा । त्यो क्षणमा, भाषा, राष्ट्र वा पहिचानभन्दा पर एउटा साझा मानव अनुभूति थियो; आशा । मैले पनि त्यही मौनतामा केही कुरा छोडिदिएँ, समुद्रको हावासँगै ।

पानीभित्रको संसार र डल्फिनको नाच

इनोसिमा श्राइन समूहमा प्रवेश गर्नुभन्दा ठीक अघि, त्यो दिनको यात्रा पानीमुनिको संसार हुँदै बग्यो । टापुको चहलपहल र समुद्रको खुला दृश्यपछि, अक्वारियमको ढोकाभित्र पस्नु भनेको एकाएक अर्को ब्रह्माण्डमा प्रवेश गर्नुजस्तै थियो । बाहिरको घाम, पसिना र हल्लाबाट टाढा; भित्र नीलो उज्यालो, चिसो हावा र मौनताजस्तो शान्त वातावरण थियो ।

ठूला काँचका भित्ताभित्र समुद्री जीवन आफ्नै लयमा बगिरहेको थियो । रंगीचंगी माछाहरू झुन्ड बनाएर पौडिरहेका थिए, जेलीफिसहरू उज्यालोमा बिस्तारै तैरिरहेका थिए; मानौँ समय नै बिस्तारै पग्लिँदै होस् । त्यहाँ उभिँदा, म दर्शक मात्र थिएँ, तर त्यो दृश्यले कुनै किताब वा स्क्रिनले दिन नसक्ने अनुभूति दिइरहेको थियो । समुद्रको गहिराइ यहाँ नियन्त्रित थियो, तर रहस्य भने उस्तै थियो ।

अक्वारियमको अर्को भागमा पुग्दा, डल्फिन शो सुरु हुन लागिसकेको रहेछ । मानिसहरू क्रमबद्ध रूपमा बसेका थिए; बालबालिकाको आँखामा उत्सुकता, बयस्कको अनुहारमा पनि बालसुलभ मुस्कान । केही क्षणमै डल्फिनहरू पानीबाट उफ्रिए, घुमे र फेरि सहजै पानीमा हराए । त्यो नाच केवल तालिमको प्रदर्शन मात्र थिएन; त्यसमा एउटा संवाद थियो; मान्छे र प्रकृतिबीचको मौन सहकार्य ।

डल्फिनको हरेक उफ्राइमा दर्शकको ताली गुञ्जिन्थ्यो । तर मलाई त्यो तालीभन्दा पनि डल्फिनको स्वतन्त्रता झन् बलियो लागिरहेको थियो । सीमित पोखरीभित्र रहे पनि उनीहरूको गति, हाँसोझैँ लाग्ने आवाज र पानीसँगको आत्मीयता हेर्दा लाग्थ्यो; जीवन जहाँ भए पनि आनन्दको भाषा आफैँ बनाउँछ ।

त्यो दृश्यले मनलाई अनायासै हलुका बनायो । केही बेरका लागि यात्राको थकान, भीडको असहजता र भित्री प्रश्नहरू सबै पृष्ठभूमिमा हराए । डल्फिनको नाचले मलाई खेलको महत्त्व सम्झाइदियो; जीवनलाई कहिलेकाहीँ गम्भीरताबाट फुत्केर हेर्न सक्नुपर्ने कुरा ।

अक्वारियमबाट बाहिर निस्कँदा, फेरि समुद्रको खुलापन आँखाअगाडि फैलियो । पानीभित्रको नियन्त्रित संसार र बाहिरको असीम समुद्र; यी दुईबीचको अन्तरले इनोसिमाको यात्रालाई अझ अर्थपूर्ण बनाइदिएको थियो । अब म मन्दिरतर्फ बढ्न तयार थिएँ; मन अलि हलुका र अनुभूति अलि गहिरो बनाएर ।

देवी, ढुंगा र उकालोको मौनता

इनोसिमामा उकालो सधैँ भौतिक मात्र हुँदैन, त्यो भित्रतर्फको यात्रा पनि हो । टापुको भित्री भागतर्फ बढ्दै जाँदा बाटो साँघुरो हुँदै जान्छ, सिँढीहरू क्रमशः उचालिँदै जान्छन् र पसलहरूको चहलपहल बिस्तारै मौनतामा रूपान्तरण हुन्छ । अगस्टको घाम सिधै टाउकोमाथि थियो, वरिपरिका रूखहरूले केही क्षणका लागि भए पनि छायाँ दिइरहेका थिए; मानौँ प्रकृतिले आफैँ यात्रुलाई सान्त्वना दिइरहेको हो ।

इनोसिमा श्राइन समूहमा प्रवेश गर्दा, बेन्जाइतेन देवीको उपस्थिति अदृश्य तर गहिरो गरी महसूस हुन्छ । जापानी पौराणिक कथामा बेन्जाइतेन केवल देवी मात्र होइनन्, उनी सौन्दर्य, संगीत र बुद्धिकी संगम हुन् । समुद्रको बीचमा रहेको यो टापुमा उनको वास हुनु कुनै संयोगजस्तो लाग्दैन । लहरहरूको निरन्तर संगीत, हावाको सुस्केरा र मन्दिरका घण्टीहरू; यी सबै मिलेर बेन्जाइतेनको मौन आराधना गरिरहेका जस्ता देखिन्थे ।

कथाअनुसार कुनै समय यहाँ पाँच टाउके ड्र्यागनको आतंक थियो । मानिसहरू भयभीत थिए, जीवन अस्थिर थियो । त्यसै बेला बेन्जाइतेन समुद्रबाट प्रकट भइन् र आफ्नो करुणा र संगीतद्वारा ड्र्यागनलाई शान्त पारिन् । त्यो ड्र्यागन पछि उनको संरक्षक बनेको विश्वास गरिन्छ । आज पनि इनोसिमाका ढुंगाहरू, गुफाहरू र मन्दिरहरूमा त्यो कथा गुप्त रूपमा जीवित छ । इतिहास र मिथक यहाँ स्पष्ट रूपमा छुट्टिएका छैनन्; दुवै एकअर्कामा मिसिएर स्मृतिजस्तै बनेका छन् ।

ढुंगाका सिँढीहरू चढ्दै जाँदा, मेरो सास क्रमशः भारी हुँदै गइरहेको थियो । पसिना आँखाबाट बग्थ्यो, खुट्टामा थकान थियो, तर रोकिएर फर्कन मन लागेन । स्वयंभूमा भएका सिंढीहरू सम्झँदै म माथि चढिरहें । शायद यात्राले यही सिकाउँछ; सबै उकालो सजिला हुँदैनन्, तर हरेक उकालोको पछाडि कुनै न कुनै दृश्य पर्खिरहेको हुन्छ । बीचबीचमा वृद्ध जापानी दम्पतीहरू बिस्तारै सिँढी चढिरहेका देखिन्थे । उनीहरूको धैर्य, अनुशासन र मौनतालाई देख्दा आफ्नै हतारोपनप्रति लाज लाग्थ्यो ।

मन्दिर परिसरभित्रको वातावरण बाहिरको चहलपहलभन्दा बिल्कुलै फरक थियो । यहाँ आवाजहरू दबिएका थिए; मानिसहरू कम बोल्थे, बढी महसूस गर्थे । काठका संरचनाहरूमा समयको छाया देखिन्थ्यो । धूपको सुगन्ध हावामा फैलिएको थियो, जुन कुनै गहिरो स्मृतिको गन्धजस्तो लाग्थ्यो । नेपालका पुराना मन्दिरहरू सम्झिएँ; पशुपतिनाथ, स्वयम्भू जहाँ पनि धूप, घण्टी र आस्थाले समयलाई केही क्षण रोकिदिन्छ । फरक देश, फरक देवता, तर श्रद्धाको मूल भाव जताततै उस्तै ।

मैले एक छेउमा उभिएर प्रार्थना गरिरहेका मानिसहरूलाई हेरिरहेँ । कोही आँखा चिम्लिएर, कोही सानो कागजमा केही लेखेर बाँध्दै थिए । जापानी संस्कृतिमा भावना व्यक्त गर्ने तरिका संयमित हुन्छ; यहाँ आँसु कम देखिन्छन्, तर भावनाको गहिराइ कम हुँदैन । त्यो संयमित भावनाले मलाई आफूतर्फ फर्कायो । म किन यहाँ छु ? केवल घुम्न, कि केही खोज्न ? त्यो समयमा मेरो मन कुनै उत्तर खोजिरहेको थियो, तर प्रश्न स्पष्ट थिएन । जापानको व्यवस्थित समाज, समयपालन र नियमप्रतिको सम्मान देख्दा आफ्नै जीवनको अव्यवस्था झन् प्रष्ट देखिन्थ्यो । इनोसिमाको उचाइबाट तल देखिने समुद्रजस्तै, मेरो मनभित्र पनि केही कुरा फैलिएका थिए; असीम, तर अलमलिएका ।

मन्दिरबाट बाहिर निस्कँदा, एक क्षणका लागि हावा तीव्र भयो । त्यो हावामा समुद्रको चिसोपन मिसिएको थियो, जसले शरीरलाई मात्र होइन, मनलाई पनि छोयो । उकालोको अन्त्यमा पुगेपछि थकानभन्दा बढी शान्ति थियो । लाग्यो, सबै प्रश्नको उत्तर तुरुन्तै चाहिँदैन; कहिलेकाहीँ प्रश्नसँगै हिँडिरहनु नै पर्याप्त हुन्छ ।

समुद्र, गुफा र साँझको रंग

मन्दिरको उकालोबाट तल झर्दा, इनोसिमाको स्वर फेरिन्छ । माथि मौन थियो, तल लहरहरूको आवाज छ; निरन्तर, जिद्दी र केही हदसम्म सान्त्वनादायी । अगस्टको घाम अझै बलियो थियो, तर दिन ढल्किन थालेको संकेत समुद्रको रंगमा देखिन थालिसकेको थियो । निलो अब विस्तारै गाढा हुँदै, कतैकतै हरियो झल्किन थालेको थियो ।

इनोसिमाको किनार मानिसहरूले भरिएको थियो । बालबालिकाहरू बालुवामा खेलिरहेका, युवाहरू समुद्रतर्फ दौडिरहेका र केही पर्यटकहरू चट्टानमा उभिएर फोटो खिचिरहेका थिए । भीड भए पनि अव्यवस्थित थिएन; सबैजना आफ्नो सीमाभित्र, अरूको उपस्थितिलाई स्वीकार गर्दै । जापानको सामाजिक अनुशासन यहाँ पनि स्पष्ट देखिन्थ्यो । मलाई नेपालको कुनै प्रसिद्ध तीर्थ वा पर्यटकीय स्थल सम्झना आयो, जहाँ भीड आफैँ एउटा चुनौती बन्छ । यहाँ भने भीड पनि अनुशासित लाग्थ्यो, मानौँ समुद्रको लयमा तालमेल मिलाएर चलेको हो ।

चट्टानको छेउमा उभिँदा, लहरहरू ढुंगामा ठोक्किएर फाट्टफुट्ट पानीका थोपा उछिट्याउँथे । त्यो चिसो छुवाइले शरीर झस्किन्थ्यो, तर मन ताजगीले भरिन्थ्यो । समुद्रसँग मान्छेको सम्बन्ध सधैँ द्वैध हुन्छ; हामी त्यसलाई हेरेर शान्ति खोज्छौँ, तर त्यही समुद्रको विशालताले हाम्रो सानोपन पनि देखाइदिन्छ । इनोसिमाको समुद्र हेर्दै गर्दा, आफ्नो जीवनका उतारचढावहरू अनायासै स्मृतिमा उत्रिए ।

लहरसँग खेलिएको क्षण

समुद्रलाई टाढाबाट हेर्नु र समुद्रभित्र पस्नु; यी दुई अनुभवबीच ठूलो दूरी हुन्छ । इनोसिमाको किनारमा केही समय बसेपछि, हेर्ने मात्र भएर चित्त बुझेन । कपडा, जुत्ता खोलेर भुइँमा राखें, कस्ट्युम लगाएकै थिएँ; मोबाइल हातमा समातेर खुट्टा नाङ्गै बालुवामा टेक्दै म समुद्रतर्फ बढेँ । अगस्टको घामले तातेको शरीरलाई चिसो पानीले छुने क्षण आफैँमा एउटा सानो मुक्तिजस्तै थियो । पहिलो लहर खुट्टामा ठोक्किँदा अलि झस्किएँ । पानी अपेक्षा गरेभन्दा चिसो थियो, तर त्यो चिसोपन अप्रिय थिएन । बरु त्यसले शरीर र मन दुवैलाई एकैपटक ब्यूँझाइदिएको जस्तो लाग्यो । बालुवाले खुट्टामुनि आफ्नो आकार फेरिरहँदा, म स्थिर छैन भन्ने बोध भयो र त्यो बोध सुखद थियो । बिस्तारै म अलि गहिरोतर्फ बढेँ । लहरहरू कहिले घुँडासम्म, कहिले कम्मरसम्म आइपुग्थे । कहिलेकाहीँ ठूला लहरले शरीरलाई अलि पछाडि धकेल्थे र म हाँस्दै सन्तुलन मिलाउँथेँ । त्यही क्षणमा म पर्यटक, यात्रु वा कुनै देशको प्रतिनिधि थिइनँ; म केवल समुद्रभित्र उभिएको एउटा मानिस थिएँ ।

वरिपरि अरू मानिसहरू पनि खेलिरहेका थिए । बालबालिकाको हाँसो, युवाहरूको उत्साह र टाढाबाट सुनिने चेतावनीका सिट्ठीहरू; यी सबै मिलेर एउटा जीवन्त दृश्य बनाइरहेका थिए । जापानी समुद्रकिनारको अनुशासन यहाँ पनि देखिन्थ्यो; सबैजना सीमाभित्र, अरूको सुरक्षालाई ध्यानमा राख्दै रमाइरहेका थिए । स्वतन्त्रता र जिम्मेवारी यहाँ एकअर्काको विरोधी थिएनन् ।

गुफाभित्र

इवायागुफातर्फ जाने बाटो अलि साँघुरो र चट्टानी थियो । गुफाभित्र पस्दा तापक्रम एकाएक फेरियो; बाहिरको गर्मी हरायो, भित्र चिसो र अँध्यारोले स्वागत गर्‍यो । हातमा समातिएको सानो बत्तीको उज्यालोमा ढुंगाका भित्ताहरू देखिन्थे, जसमा पानीका थोपा बिस्तारै चुहिरहेका थिए । त्यो आवाज कुनै पुरानो समयको सास फेरेजस्तो लाग्थ्यो । इवायागुफा केवल प्राकृतिक संरचना मात्र होइन, पौराणिक कथाको एउटा अध्याय पनि हो । यही गुफामा पाँच टाउके ड्र्यागन बस्ने विश्वास गरिन्छ । अँध्यारोभित्र उभिँदा, कथा र वास्तविकता छुट्याउन गाह्रो पर्थ्यो । मानौँ मिथक कुनै पुस्तकमा सीमित छैन, यो ढुंगा, पानी र अँध्यारोसँगै बाँचिरहेको छ । गुफाभित्रको मौनताले मनलाई भित्रसम्म तान्थ्यो; त्यो मौन डर लाग्दो थिएन, बरु आत्मसंवादका लागि ठाउँ बनाइरहेको थियो ।

गुफाबाट बाहिर निस्कँदा, आँखाले उज्यालोमा फेरि अभ्यस्त हुन केही समय लियो । बाहिर समुद्र फैलिएको थियो; पहिलाभन्दा फरक रंगमा । सूर्य अस्ताउन नजिकिँदै गर्दा, आकाश सुन्तले, गुलाबी र बैजनी रङमा रंगिन थालेको थियो । इनोसिमाको साँझ शान्त थियो, तर निस्तेज थिएन । त्यो शान्तिमा पनि जीवनको हलचल थियो; डुङ्गाहरू, टाढा सुनिने हाँसो र लहरहरूको अविराम गीत । मैले चट्टानमा बसेर सूर्यास्त हेरिरहेँ । समय केही बेरका लागि विस्तारै बगिरहेको थियो, मानौँ हतार गर्नु व्यर्थ छ भन्ने सन्देश दिँदै । जापानको समयपालन, तालिका र नियमको देशमा यस्तो ढिलो बग्ने क्षण भेटिनु आफैँमा विशेष अनुभव थियो । त्यस क्षणमा मैले बुझें; अनुशासन र शान्ति एकअर्काका विरोधी होइनन्; सही सन्तुलनमा दुवै सम्भव हुन्छन् । मेरो मन त्यो साँझ अलि हलुका भएको थियो । सबै प्रश्नहरू हराएनन्, तर तिनीहरूको तौल कम भएको महसूस भयो । समुद्रले उत्तर दिएको थिएन, तर सुन्न सिकाइदिएको थियो । इनोसिमाको साँझले मलाई केही भन्न खोजेको थियो; सबै कुरा नियन्त्रणमा हुनु आवश्यक छैन, केही कुरा बग्न दिनुपर्छ । सूर्य पूर्ण रूपमा अस्ताएपछि, किनारमा बत्तीहरू बल्न थाले । मानिसहरू बिस्तारै फर्किन थाले, तर मेरो भित्र इनोसिमाको त्यो साँझ बसिरह्यो । कथा अझै सकिएको थिएन; अब बाँकी थियो, यस यात्राले जीवनसँग के जोडेर दियो भन्ने प्रश्न ।

दूरी, तुलना र आत्मबोध

इनोसिमाको साँझले मनलाई केही हलुका बनाएपछि, म अनायासै यात्राभन्दा बाहिर सोच्न थालेँ । यात्रा सधैँ स्थान परिवर्तन मात्र हुँदैन, त्यो दृष्टिकोणको पुनर्संरचना पनि हो । जापानजस्तो देशमा केही दिन बिताउँदा, त्यहाँको समाज, मानिस र समयसँगको सम्बन्धले मेरो आफ्नै जीवनलाई ऐनाजस्तै देखाइरहेको थियो । इनोसिमाको शान्त समुद्र हेरेपछि, त्यो ऐनामा देखिएको प्रतिबिम्ब झन् स्पष्ट भयो ।

जापानमा समय कुनै अमूर्त कुरा जस्तो लाग्दैन; यहाँ समय देखिन्छ, चल्छ र पालना गरिन्छ । रेल समयमै आउँछ, मानिस समयमै हिँड्छन् र काम समयमै सकिन्छ । इनोसिमाको त्यो दिन पनि सबै कुरा तालिकाअनुसार बगिरहेको थियो; तर त्यसमा कुनै कठोरता थिएन । अनुशासन यहाँ डरको परिणाम होइन, संस्कारको निरन्तरता थियो । त्यो देख्दा नेपालमा बिताएका दिनहरू सम्झिएँ, जहाँ समय कहिलेकाहीँ हाम्रो नियन्त्रणभन्दा बाहिर बग्छ र हामी त्यससँग सम्झौता गर्न बाध्य हुन्छौँ । यो तुलना कुनै श्रेष्ठता वा हीनताको निष्कर्षमा पुग्नका लागि थिएन । बरु, यो फरक जीवनदृष्टिको स्वीकारोक्ति थियो । नेपालमा जीवन भावनामा बग्छ, सम्बन्धमा अडिन्छ र परिस्थितिसँग जुध्दै अघि बढ्छ । जापानमा जीवन संरचनामा अडिएको देखिन्छ; नियम, कर्तव्य र सामूहिक जिम्मेवारीमा । इनोसिमामा देखिएको अनुशासित भीड र मौन श्रद्धाले मलाई यही कुरा सम्झाइरहेको थियो । र, सगरमाथाको देशमा अनुपलव्ध चिज यही थियो ।