जानिराखौँ : कवि कति प्रकारका हुन्छन् ?

कविको कविता लेख्ने शैली, तौर–तरिका, उनीहरूले दिने सन्देश, पढ्ने लय तथा कवितामा व्यक्त गरिएको भावका आधारमा विविध प्रकारमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ । कविलाई विभिन्न आधारमा वर्गीकरण गर्दा उनीहरूको साहित्यिक योगदानलाई बुझ्न सहज हुन्छ । कोही कवि राष्ट्रप्रेम, राष्ट्रिय एकता र गौरवका विषयमा केन्द्रित हुन्छन् भने कोही समाजका पीडा, अन्याय र परिवर्तनका पक्षमा आवाज उठाउँछन् । केही प्रकृतिको सौन्दर्य, प्रेम र भावनालाई सुन्दर ढङ्गले प्रस्तुत गर्छन् भने केहीले व्यङ्ग्य, हास्य र आलोचनात्मक शैलीमार्फत समाजका विकृति उजागर गर्छन् । त्यस्तै, आध्यात्मिक र दार्शनिक कविहरू जीवनको गहिरो अर्थ, सत्य र आत्मज्ञान खोज्ने प्रयास गर्छन् । छन्द, पद्य, गद्य, मुक्तछन्द जस्ता विभिन्न संरचनामा लेखिने कविताले पनि कविको पहिचान निर्धारण गर्छ । यस्तै, गीत, गजल, महाकाव्य, खण्डकाव्य आदि रूपहरूमा पनि कविहरू देखा पर्छन् । यसरी कविहरूको वर्गीकरणले नेपाली साहित्यको विविधता, समृद्धि र गहिराइलाई स्पष्ट रूपमा देखाउँछ र पाठकलाई साहित्य बुझ्न अझ सजिलो बनाउँछ ।

कविका प्रकार कुनै निश्चित संख्यामा हुँदैन, किनभने कविलाई विभिन्न आधार (शैली, विषय, विचारधारा, रूप, सन्देश) अनुसार वर्गीकरण गरिन्छ । सामान्यत: कविको कविता लेख्ने शैली, तौर–तरिका, उनीहरूले दिने सन्देश, पढ्ने लय तथा कवितामा व्यक्त गरिएको भावका आधारमा निम्नानुसार वर्गीकरण गरेको पाइन्छ ।

कविको वर्गीकरण

कविलाई मुख्य रूपमा ५ आधारमा वर्गीकरण गरिएको पाइन्छ, जसमा उपाधि/भूमिका प्रधान, विचारधारा प्रधान, विषय/भाव प्रधान, शैली/प्रविधि प्रधान र रूप/संरचना प्रधान आधार प्रमुख मानिन्छन् ।

क. उपाधि/भूमिका (Honorific Titles) :

समाजमा योगदानका आधारमा दिइने नाम

१. राष्ट्रकवि :

“राष्ट्रकवि” जसले राष्ट्रिय भावना, देशभक्ति, सामाजिक चेतना र राष्ट्रिय गौरवका विषयमा कविता लेख्छन् । नेपालमा राष्ट्रिय कवि (National Poet) माधवप्रसाद घिमिरेलाई मानिन्छ । उनी देशभक्ति, राष्ट्रिय गौरव र सामाजिक चेतनाका कविताका लागि प्रख्यात छन् । उनका कविताले जनमानसमा राष्ट्रिय भावना जगाउने काम गरेको छ । उनलाई नेपाल सरकारले “राष्ट्रकवि”को उपाधि दिएको हो । उनका प्रमुख कृतिमा गौरी, मालती मंगले, अश्मी आदि पर्छन् ।

२. युगकवि:

युगकवि भनेको कुनै विशेष युग (समयकाल) को भावना, विचार, सामाजिक अवस्था, राजनीति, संस्कृति आदि कुरालाई आफ्नो कवितामार्फत सशक्त रूपमा व्यक्त गर्ने कवि हो । यस्ता कविले आफ्नो समयमा भएको परिवर्तन, समस्या, चेतना र यथार्थलाई प्रतिनिधित्व गर्छन् । नेपाली साहित्यमा सिद्धिचरण श्रेष्ठलाई युगकविका रूपमा चिनिन्छ ।

३. जनकवि:

जनकवि भनेको जनताको भावना, दुःख–सुख, संघर्ष, अधिकार र आवाजलाई आफ्नो कवितामा प्रस्तुत गर्ने कवि हो । नेपालमा “जनकवि केशरी” उपाधि भने धर्मराज थापालाई दिइएको छ । जनकविका रूपमा सिद्धिचरण श्रेष्ठको पनि नाम लिने गरिन्छ । केही स्रोतहरूमा केदारमान व्यथितलाई पनि जनकवि भनेर उल्लेख गरिएको पाइन्छ ।

४. क्रान्तिकवि:

“क्रान्तिकवि” भन्नाले त्यस्ता कविलाई जनाउँछ जसले आफ्नो कवितामा समाज, राजनीति, वा आर्थिक असमानताविरुद्ध आवाज उठाउँछन् । उनीहरूको लेखाइले परिवर्तन, सुधार, वा क्रान्ति (सामाजिक/राजनीतिक) ल्याउने उद्देश्य राख्दछ । नेपालमा लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, माधवप्रसाद घिमिरे, भिम आचार्य लगायतका कविहरूलाई क्रान्तिकवि भनेर चिनिन्छ ।

५. आदिकवि:

आदिकविको अर्थ कविताको शुरुवात गर्ने वा पहिलो कवि भन्ने हुन्छ । सरल भाषामा, त्यो कवि जसले कुनै भाषामा, साहित्यमा वा संस्कृति अनुसार पहिलो कविता लेखेका छन् वा कविताको विकासको शुरुवात गरेका छन् ती आदिकवि हुन् । नेपालका आदिकवि भानुभक्त आचार्य हुन् । उनलाई नेपाली भाषाका पहिलो कवि मानिन्छ, विशेषगरी उनले रामायणलाई नेपाली भाषामा अनुवाद गरेर साहित्यलाई जनस्तरसम्म पुर्याएका थिए ।

६. वीर कवि

“वीर कवि” भनेरले त्यस्ता कविलाई जनाइन्छ जसले वीरता, साहस, राष्ट्रप्रेम र युद्ध वा बहादुरीका घटनाहरूको वर्णन गर्ने कविता लेख्छन् । सरल भाषामा, वीर कवितामा मुख्य विषय साहस, देशभक्ति र बहादुरी हुन्छ । नेपालका सन्दर्भमा “वीर कवि” माधवप्रसाद घिमिरे, बालकृष्ण सम, र केही अन्य कविलाई मानिन्छ ।

७. लोक कवि:

“लोक कवि” भन्नाले त्यस्ता कविलाई जनाउँछ जसले जनसाधारणको जीवन, संस्कृति, परम्परा, अनुभव र भावनालाई कवितामार्फत व्यक्त गर्छन् । सरल भाषामा, सामान्य जनता र गाउँ–शहरको जीवन समेट्ने कवि । नेपालका लोककविका रूपमा लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, गीताराम शाही, भूपिन शर्मालगायतका कवि चिनिन्छन्, जसले जनताको जीवन, संस्कृति, र आम भौतिक, सांस्कृतिक अनुभवलाई कवितामा व्यक्त गरेका छन् । साहित्यिक सन्दर्भमा विशेषतः भानुभक्त आचार्यलाई पनि लोक कवि भनेर मान्ने गरिन्छ, किनभने उनले जनसाधारणको भाषा र सरल शैलीमा रामायण लेखेर जनमानसमा लोकप्रिय बनाए ।

८. महाकवि:

“महाकवि”को उपाधि त्यस्ता कविलाई दिइन्छ जसको साहित्यमा ठूलो योगदान, उच्च स्तरको कविता कौशल र दीर्घकालीन प्रभाव छ । सरल भाषामा, सर्वोत्कृष्ट प्रतिभाशाली र प्रसिद्ध कवि । नेपालमा “महाकवि” भनेर लक्ष्मीप्रसाद देवकोटालाई चिनिन्छ ।

९. देशभक्त कवि:

“देशभक्त कवि”ले आफ्ना कवितामा देशप्रेम, राष्ट्रभक्ति, स्वतन्त्रता र राष्ट्रिय गौरवका भाव व्यक्त गर्छन् । नेपालमा देशभक्त कवि भनेर माधव घिमिरे, बालकृष्ण समलगायत राष्ट्रप्रेमले ओतप्रोत भावना समेटिएका कविता लेख्ने कविलाई चिनिन्छ ।

१०. बालकवि:

“बाल कवि” जसले बालबालिकाको दृष्टिकोण, सरलता, र बालमन अनुसार कविता लेख्छन् । सरल भाषामा, बालबालिकाका लागि लेख्ने वा बालबालिकाको भावनालाई लक्षित गर्ने कवि । नेपालमा बालकविका रूपमा श्री नारायण गिरी, केशरबहादुर अधिकारी, सुदर्शन थापा, सुर्यप्रसाद त्रिपाठी आदिलाई चिनिन्छ ।

…

ख. विचारधारा (Ideology-based): कविको सोच/दृष्टिकोण

११. प्रगतिवादी कवि:

प्रगतिवादी कविले समाजका असमानता, शोषण, वर्गसंघर्ष, श्रमिकको अधिकार, र परिवर्तनको आवाजलाई साहित्यमार्फत प्रस्तुत गर्ने गर्छन् । यस्तो कवितालाई प्रायः प्रगतिवाद (Progressivism) वा मार्क्सवादी विचारधाराबाट प्रभावित मानिन्छ । नेपालका प्रमुख प्रगतिवादी कविहरूमा भूपी शेरचन, गोपालप्रसाद रिमाल, पारिजात, माधवप्रसाद घिमिरे, केदारमान व्यथित, कुन्ता शर्मा, परशु प्रधान आदि पर्दछन् ।

१२. आदर्शवादी कवि:

आदर्शवादी कवि भनेर जीवन, समाज र मानवतामा उच्च आदर्श, नैतिकता, धर्म, सत्य, सौन्दर्य र सकारात्मक मूल्यलाई प्राथमिकता दिएर कविता लेख्ने कविलाई जनाइन्छ । नेपालका प्रमुख आदर्शवादी कविहरूमा लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, मधवप्रसाद घिमिरे, लेखनाथ पौड्याल पर्छन् । हुन त प्रायजसो सबै कविहरूआदर्शवादी नै हुन्छ ।

१३. यथार्थवादी कवि:

यथार्थवादी कवि भन्नाले जीवन र समाजलाई जस्तो छ त्यस्तै (Realistic) रूपमा चित्रण गर्ने कविलाई जनाइन्छ। यिनीहरूले कल्पना वा आदर्शभन्दा बढी वास्तविक जीवनका समस्या, दुःख, संघर्ष र सत्यतालाई प्रस्तुत गर्छन्। नेपालका प्रमुख यथार्थवादी कविहरूमा भीमदर्शन रोका, भूपी शेरचन, मोहन कोइराला, पारिजात आदिलाई मानिन्छ ।

१४. स्वच्छन्दतावादी कवि:

भावना, कल्पना, स्वतन्त्रता र व्यक्तिगत अनुभूतिलाई प्रमुख मान्ने कविलाई “स्वच्छन्दतावादी कवि”का रूपमा चिनिन्छ । यसलाई प्रायः (Romanticism) रोमान्टिक धारणासँग सम्बन्धित मानिन्छ । नेपालका प्रमुख स्वच्छन्दतावादी कविहरूको नाम लिनु पर्दा लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, बालकृष्ण सम, सिद्धिचरण श्रेष्ठ आदि कविहरूको नाम अगाडि आउने गर्दछ ।

१५. आधुनिकतावादी कवि:

आधुनिकतावादी कवि भन्नाले परम्परागत शैली र सोचबाट अलग भएर नयाँ प्रयोग, जटिलता, व्यक्तिगत अनुभूति र बदलिँदो समयको चेतनालाई अभिव्यक्त गर्ने कविलाई जनाइन्छ । यसलाई (Modernism) आधुनिकतासँग जोडिन्छ । नेपालका प्रमुख आधुनिकतावादी कविको रूपमा मोहन कोइराला, भूपी शेरचन, इन्द्रबहादुर राई, पारिजात आदिलाई मानिएको पाइन्छ ।

१६. उत्तरआधुनिक कवि:

आधुनिकतापछि विकसित भएको सोचअनुसार लेख्ने, परम्परागत सत्य, संरचना र अर्थलाई प्रश्न गर्ने तथा बहुआयामिक, विखण्डित र प्रयोगात्मक शैली अपनाउने कविलाई उत्तरआधुनिक कवि भनिन्छ । नेपालका प्रमुख उत्तरआधुनिक कविहरूको रुपमा विप्लव प्रतीक, राजेन्द्र भण्डारी, हरि अधिकारी, रमेश क्षितिज, मञ्जुल, प्रेम श्रेष्ठ आदि कविहरूको नाम अगाडि आउने गर्दछ ।

१७. नवयथार्थवादी कवि:

परम्परागत यथार्थवादभन्दा अघि बढेर आधुनिक समाजका जटिल यथार्थ, मनोवैज्ञानिक अवस्था, आन्तरिक द्वन्द्व र बदलिँदो परिवेशलाई नयाँ दृष्टिले प्रस्तुत गर्ने कविलाई नवयथार्थवादी कवि भनिन्छ । नेपालका प्रमुख नवयथार्थवादी कविका रुपमा मोहन कोइराला, भूपी शेरचन, पारिजात, तुलसी दिवस, कृष्णभूषण बल, राजेन्द्र भण्डारी, विप्लव प्रतीक, हरि अधिकारी आदिलाई मानिन्छ ।

१८. राजनीतिक कवि:

राजनीति, शासन व्यवस्था, सत्ता, अधिकार, आन्दोलन, र सामाजिक-राजनीतिक अवस्थालाई केन्द्रमा राखेर कविता लेख्ने कविलाई राजनीतिक कवि मानिन्छ । नेपालका प्रमुख राजनीतिक कविहरू भूपी शेरचन, गोपालप्रसाद रिमाल, सिद्धिचरण श्रेष्ठ, परशु प्रधान, गोपालप्रसाद रिमाल, केदारमान व्यथित, दुर्गालाल श्रेष्ठ आदिलाई मानिन्छ ।

१९. नैतिकतावादी कवि:

नैतिकतावादी कवि भनेर मानव जीवनमा नैतिकता, सत्य, धर्म, सदाचार र उच्च मूल्यहरूलाई केन्द्रमा राखेर कविता लेख्ने कविलाई जनाइन्छ । यी कविहरू प्रायः पाठकलाई नैतिक शिक्षा दिन चाहन्छन् । नेपालका प्रमुख नैतिकतावादी कविका रूपमा माधवप्रसाद घिमिरे, लेखनाथ पौड्याल, बालकृष्ण सम, भानुभक्त आचार्य, धरणीधर कोइराला आदिलाई मानिन्छ ।

२०. समकालीन कवि:

हालको समय र परिवेशअनुसार लेख्ने, आधुनिक जीवन, सामाजिक–राजनीतिक अवस्था, प्रविधि र नयाँ सोचलाई कवितामार्फत व्यक्त गर्ने कविलाई समकालीन कवि भनिन्छ । यी कवि प्रायः वर्तमान समाजसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित अनुभव र भावनालाई केन्द्रमा राख्छन् । नेपालका प्रमुख समकालीन कविका रुपमा भूपी शेरचन, मोहन कोइराला, पारिजात, इन्द्रबहादुर राई, विप्लव प्रतीक, राजेन्द्र भण्डारी, घनश्याम खतिवडा, नवीन विभास, हरि अधिकारी, बिमल निभा, सुलेखा श्रेष्ठ आदिको नाम अगाडि आएको पाइन्छ ।

…

ग. विषय/भाव (Theme-based): कविताको मुख्य विषय

२१. प्रकृतिप्रेमी कवि:

प्रकृतिप्रेमी कवि भन्नाले प्रकृति, वातावरण र प्राकृतिक सौन्दर्यप्रति गहिरो प्रेम र आकर्षण व्यक्त गर्ने कविलाई जनाइन्छ । यी कविहरू प्रायः प्रकृतिको सौन्दर्य, मौसमी परिवर्तन, फूल–फुलबारी, हिमाल–पहाड र नदी–ताल जस्ता तत्त्वलाई केन्द्रमा राखेर कविता लेख्छन् । नेपालका प्रमुख प्रकृतिप्रेमी कविहरूको रुपमा लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, लेखनाथ पौड्याल, मधवप्रसाद घिमिरे, सिद्धिचरण श्रेष्ठ, धरणीधर कोइराला आदिको नाम अगाडि आएको पाइन्छ ।

२२. प्रेम कवि:

प्रेम कवि भन्नाले मानव जीवनका प्रेम र माया, भावनात्मक सम्बन्ध, र व्यक्तिगत अनुभूतिलाई केन्द्रमा राखेर कविता लेख्ने कविलाई जनाइन्छ । यी कविहरू प्रायः प्रेमको आनन्द, पीडा, तीव्रता र भावनात्मक गहिराई व्यक्त गर्छन् । नेपालका प्रमुख प्रेम कविहरूमा लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, बालकृष्ण सम, सिद्धिचरण श्रेष्ठ, लेखनाथ पौड्याल, माधवप्रसाद घिमिरे आदिको नाम अगाडि आएको पाइन्छ ।

२३. श्रृङ्गारिक कवि:

श्रृङ्गारिक कवि भन्नाले सौन्दर्य, प्रेम, र भावनात्मक रस (रसशास्त्रअनुसार श्रृङ्गार रस) को अभिव्यक्तिमा केन्द्रित कविलाई जनाइन्छ । यी कविहरू प्रायः प्रेम, सुन्दरता, र मानव–सौन्दर्यको प्रशंसामा कविता लेख्छन् । नेपालका प्रमुख श्रृङ्गारिक कविहरूको नाम लिँदा लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, बालकृष्ण सम, लेखनाथ पौड्याल, सिद्धिचरण श्रेष्ठ, माधवप्रसाद घिमिरे लगायत भानुभक्त आचार्य र मोतीराम भट्टलाई समेत श्रृङ्गारिक कविको रुपमा हेरिने गरिन्छ ।

२४. शोक (करुण) कवि:

शोक (करुण) कवि भन्नाले दुःख, पीडा, करुणा, वियोग, मानव पीडाको अनुभूति आदिलाई गहिराइका साथ अभिव्यक्त गर्ने कविलाई जनाइन्छ । नेपालमा शोक (करुण) कवि भन्नाले मुख्य रूपमा लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, केदारमान व्यथित आदिलाई चिनिन्छ ।

२५. हास्य कवि:

हास्य कवि भन्नाले हाँसो, व्यङ्ग्य, मनोरञ्जन र समाजका कमजोरीहरूलाई रमाइलो तरिकाले प्रस्तुत गर्ने कविलाई जनाइन्छ । नेपालमा हास्य कविका रूपमा चिनिने प्रमुख कवि भैरव अर्याल ।

२६. व्यङ्ग्य कवि:

व्यङ्ग्य कवि भन्नाले समाजका विकृति, विसंगति, राजनीतिक अवस्था र मानवीय कमजोरीहरूलाई कटाक्ष, आलोचना र हास्य मिश्रित शैलीमा प्रस्तुत गर्ने कविलाई जनाइन्छ । नेपालमा व्यङ्ग्य कविका रूपमा चिनिने प्रमुख कवि भैरव अर्याल ।

२७. आध्यात्मिक कवि:

आध्यात्मिक कवि भन्नाले आत्मा, परमात्मा, धर्म, भक्ति, जीवनको अर्थ, मोक्ष आदि विषयमा केन्द्रित भएर लेख्ने कविलाई जनाइन्छ । नेपालमा आध्यात्मिक कविका रूपमा चिनिने प्रमुख कवि लेखनाथ पौड्याल ।

२८. दार्शनिक कवि:

दार्शनिक कवि भन्नाले जीवन, मृत्यु, सत्य, अस्तित्व, मानव स्वभाव, समाज र समयका गहिरा अर्थबोधका विषयमा लेख्ने कविलाई जनाइन्छ । यस्ता कविहरूको लेखाइमा विचार प्रधान, तर्क र जीवन दर्शनको झलक हुन्छ । नेपालमा दार्शनिक कविका रूपमा चिनिने प्रमुख कवि लेखनाथ पौड्याल, लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, भूपी शेरचन, बालकृष्ण सम ।

२९. धार्मिक कवि:

धार्मिक कवि भन्नाले धर्म, भक्ति, पूजा–अर्चना, देवी–देवताका गुणगान र धार्मिक जीवनका अनुभवलाई केन्द्रमा राखेर लेख्ने कविलाई जनाइन्छ । यस्ता कवितामा भक्ति, श्रद्धा र धार्मिक चेतना प्रकट हुन्छ । नेपालमा धार्मिक कविका रूपमा चिनिने प्रमुख कवि भानुभक्त आचार्य, लेखनाथ पौड्याल, माधवप्रसाद घिमिरे, महालक्ष्मी शाह ।

३०. नारीवादी कवि:

नारीवादी कवि भन्नाले महिला अधिकार, महिला अनुभव, लैङ्गिक समानता, समाजमा महिलाको भूमिका, तथा नारीको पीडा र संघर्षलाई केन्द्रमा राखेर लेख्ने कविलाई जनाइन्छ । यस्ता कविहरूले महिलाको आवाज, हक, अधिकार र सामाजिक चेतना प्रवर्द्धन गर्छन् । नेपालमा नारीवादी कविका रूपमा चिनिने प्रमुख कवि पारिजात, बानिरा गिरी, कुन्ता शर्मा, मञ्जुश्री थापा, ममता गिरी, सरिता तिवारी सुनिता भट्ट, सीता भट्टराई, भीमकुमारी शर्मा ।

३१. पर्यावरणवादी कवि:

पर्यावरणवादी कवि भन्नाले प्रकृति, वातावरण, वनस्पति, जीव–जन्तु र प्राकृतिक सुन्दरताप्रति प्रेम र संरक्षणको भावना व्यक्त गर्ने कविलाई जनाइन्छ । यस्ता कविहरूले मानव र प्रकृतिको सम्बन्ध, वातावरणीय चेतना र संरक्षणको आवश्यकतालाई कवितामार्फत उजागर गर्छन् । नेपालमा पर्यावरणवादी कवि भन्नाले मुख्य रूपमा माधवप्रसाद घिमिरे, लेखनाथ पौड्याललाई चिनिन्छ ।

३२. देशान्तर (Diaspora) कवि:

देशान्तर कवि भन्नाले आफ्नो जन्मभूमि नेपाल भए पनि विदेशमा बसोबास गर्ने, विदेशी परिवेशमा नेपाली भाषा र संस्कृति माध्यमबाट लेख्ने कविलाई जनाइन्छ । यस्ता कविहरू प्रायः देश–विदेशबीचको अनुभव, स्मृति, पहिचान, भोगाइ र सांस्कृतिक सम्बन्धलाई कवितामार्फत व्यक्त गर्छन् । नेपालमा देशान्तर कविका रूपमा चिनिने प्रमुख कवि मोतीराम भट्ट । उनले भारत (वाराणसी)मा अध्ययन र साहित्यिक गतिविधि गरेका थिए । अन्य देशान्तर प्रवृत्तिका कविहरूमा धनन्जय रेग्मी, सुष्मा भुसाल ।

३३. लाहुरे कवि:

लाहुरे कवि भन्नाले विदेश वा सैनिक सेवा (विशेषगरी भारत, ब्रिटिश सेना वा अन्य विदेशी सेनामा) गइरहेका नेपाली पुरुषहरूको अनुभव, भावनात्मक पीडा, सम्झना, देश–विदेशबीचको दूरी, परिवार र गाउँ–सहरप्रतिको प्रेम आदि विषयमा लेख्ने कविलाई जनाइन्छ । यस्ता कवितामा विदेशी जीवनको संघर्ष र घरको स्मृति प्रकट हुन्छ । नेपालमा लाहुरे कविका रूपमा चिनिने प्रमुख कवि धर्मेन्द्र पुन, श्रीधर प्रसाद अधिकारी, शिवराज अधिकारी ।

३४. शिक्षाप्रद (Didactic) कवि:

शिक्षाप्रद कवि भन्नाले कवितामार्फत पाठक वा समाजलाई शिक्षा, नीति, नैतिकता, अनुशासन, जीवन मूल्यमान्यता वा सामाजिक चेतना दिने कविलाई जनाइन्छ । यस्ता कवितामा सन्देश, उपदेश वा मार्गदर्शन प्रधान हुन्छ । नेपालमा शिक्षाप्रद कविका रूपमा चिनिने कवि लेखनाथ पौड्याल, लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, माधवप्रसाद घिमिरे ।

…

घ. शैली/प्रविधि (Style/Technique-based):

३५. बिम्ब कवि:

बिम्ब कवि भन्नाले कविता लेख्दा प्रतीक, रूपक, अलंकार, संकेत र कल्पनाशील चित्रणको प्रयोग प्रधान गर्ने कविलाई जनाइन्छ । यस्ता कविहरूले सिधा कुरा भन्नु भन्दा, बिम्ब (Image) र रूपकको माध्यमबाट भाव र अर्थ व्यक्त गर्ने शैली अपनाउँछन् । नेपालमा बिम्ब कविका रूपमा चिनिने प्रमुख कवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, माधवप्रसाद घिमिरे, रमेश श्रेष्ठ ।

३६. प्रतीकवादी कवि (Symbolist):

प्रतीकवादी कवि भन्नाले कविता लेख्दा सिधा भाव नभन्नी, तर प्रतीक (symbol), रूपक (metaphor), संकेत र गूढ अर्थको माध्यमबाट भाव प्रकट गर्ने कविलाई जनाइन्छ । यस्ता कविहरूको लेखाइमा गहिरो दार्शनिकता, कल्पनाशीलता र रूपकप्रधान शैली प्रबल हुन्छ । नेपालमा प्रतीकवादी कविका रूपमा चिनिने प्रमुख व्यक्ति: लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, लेखनाथ पौड्याल, रमेश श्रेष्ठ ।

३७. संकेतवादी कवि:

संकेतवादी कवि भन्नाले कविता लेख्दा सिधा अर्थ नबोलिकन संकेत, प्रतीक, रूपक वा गूढ अर्थको माध्यमबाट भाव प्रकट गर्ने कविलाई जनाइन्छ । यस शैलीमा पाठकले भित्री अर्थ र संकेतहरू बुझ्न आवश्यक पर्छ । नेपालमा संकेतवादी कविका रूपमा चिनिने कवि रमेश श्रेष्ठ, लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, लेखनाथ पौड्याल ।

३८. अलंकारवादी कवि:

अलंकारवादी कवि भन्नाले कविता लेख्दा शब्द–सौन्दर्य, अलंकार (figurative devices), छन्द, लय, अनुप्रास, उपमा, रूपक आदि साहित्यिक सजावटलाई प्रधान गर्ने कविलाई जनाइन्छ । यस्ता कविहरूको शैली सौन्दर्यप्रधान, रसप्रधान र अलंकारप्रधान हुन्छ । नेपालमा अलंकारवादी कविका रूपमा चिनिने कवि लेखनाथ पौड्याल, लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा ।

३९. चित्रात्मक कवि:

चित्रात्मक कवि” भन्नाले कविता लेख्दा प्रकृति, दृश्य, मानव जीवन, भावनात्मक अवस्था वा जीवनका घटनालाई चित्र जस्तो जीवित र स्पष्ट रूपमा पाठकको आँखामा देखिने गरी व्यक्त गर्ने कविलाई जनाइन्छ । यस्ता कवितामा सजीव दृश्य चित्रण र भावनात्मक प्रस्तुति प्रधान हुन्छ । नेपालमा चित्रात्मक कविका रूपमा चिनिने प्रमुख कवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, लेखनाथ पौड्याल ।

४०. ध्वनिवादी कवि:

ध्वनिवादी कवि भन्नाले कविता लेख्दा ध्वनि (sound) र संगीतात्मकता (musicality) मा विशेष ध्यान दिने कविलाई जनाइन्छ । यसमा अनुप्रास (alliteration), यमक, छन्द, लय, तुक–मेल आदि प्रयोग गरेर पाठक/सुनाउने व्यक्तिलाई ध्वनि र संगीतको अनुभव गराउने शैली प्रधान हुन्छ । नेपालमा ध्वनिवादी कविका रूपमा चिनिने प्रमुख कवि माधवप्रसाद घिमिरे, लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, लेखनाथ पौड्याल ।

४१. लयात्मक (Lyric) कवि:

लयात्मक (Lyric) कवि भन्नाले कविता लेख्दा भाव, मनोभाव, प्रेम, करुणा, सुख-दुःख, सौन्दर्य आदिलाई संगीतमय लय र भावनात्मक तरिकाले व्यक्त गर्ने कविलाई जनाइन्छ । यस्ता कवितामा भाव प्रधान र सुन्दरता/रसको अनुभूति मुख्य हुन्छ । नेपालमा लयात्मक कविका रूपमा चिनिने प्रमुख कवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, लेखनाथ पौड्याल, भूपी शेरचन ।

४२. प्रश्नात्मक (Interrogative) कवि:

प्रश्नात्मक कवि भन्नाले कविता लेख्दा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष प्रश्नको माध्यमबाट पाठकलाई सोच्न, चिन्तन गर्न वा उत्तर खोज्न प्रेरित गर्ने कविलाई जनाइन्छ । यस्ता कवितामा कवि सिधा उत्तर दिँदैन, तर प्रश्नमार्फत गहिरो अर्थ र दर्शन प्रकट गर्छ । नेपालमा प्रश्नात्मक कविका रूपमा चिनिने प्रमुख कवि भूपी शेरचन, लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा ।

४३.संवादात्मक कवि:

संवादात्मक कवि भन्नाले कविता लेख्दा कवि र पाठक वा कविता भित्रका पात्रहरूबीच संवाद (conversation) जस्तो शैली प्रयोग गर्ने कविलाई जनाइन्छ । यस्ता कवितामा सिधा कुरा वा प्रश्नोत्तर, संवादात्मक शैली, बहस/विमर्श, वा संवादमार्फत भाव प्रकट गर्ने तरिका अपनाइन्छ । नेपालमा संवादात्मक कविका रूपमा चिनिने कवि भानुभक्त आचार्य, लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, बालकृष्ण सम ।

४४. सूक्तिमूलक (Aphorism) कवि:

सूक्तिमूलक कवि” भन्नाले कविता लेख्दा सारगर्भित, छोटो र प्रभावशाली सन्देश वा सूक्ति (aphorism) मार्फत जीवन, नीति, नैतिकता, दर्शन वा अनुभव व्यक्त गर्ने कविलाई जनाइन्छ । यस्ता कवितामा संक्षिप्त तर गहिरो अर्थ प्रधान हुन्छ । नेपालमा सूक्तिमूलक कविका रूपमा चिनिने प्रमुख कवि लेखनाथ पौड्याल, लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, माधवप्रसाद घिमिरे ।

४५. दर्शन-उपदेशात्मक कवि:

दर्शन-उपदेशात्मक कवि” भन्नाले कविता लेख्दा जीवन, नैतिकता, समाज, धर्म, दर्शन र नीति सम्बन्धी गहिरो सन्देश वा उपदेश दिने कविलाई जनाइन्छ । यस्ता कवितामा मनन, चिन्तन र मार्गदर्शन प्रधान हुन्छ, जसले पाठक वा समाजलाई सुधार र आत्म-सम्झना गराउँछ । नेपालमा दर्शन-उपदेशात्मक कविका रूपमा चिनिने कवि लेखनाथ पौड्याल, लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा ।

४६. व्यक्तिवादी कवि:

व्यक्तिवादी कवि” भन्नाले कविता लेख्दा कवि आफ्नै व्यक्तिगत भावना, अनुभव, मनोभाव, सोच र जीवनअनुभवलाई प्रधान गर्ने कविलाई जनाइन्छ । यस शैलीमा सामाजिक वा सार्वभौमिक सन्देश भन्दा, कविको आफ्नै अन्तरमन र अनुभवले मुख्य स्थान पाउँछ । नेपालमा व्यक्तिवादी कविका रूपमा चिनिने कवि भूपी शेरचन, गोपालप्रसाद रिमाल, लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, रमेश श्रेष्ठ ।

४७. वस्तुवादी कवि:

“वस्तुवादी कवि” भन्नाले कविता लेख्दा वस्तु, समाज, जीवन, परिस्थिति वा यथार्थ घटनालाई सिधा र यथार्थपरक ढंगले वर्णन गर्ने कविलाई जनाइन्छ । यस शैलीमा व्यक्तिगत भावना वा रूपकभन्दा वास्तविकता र तथ्यप्रधान चित्रण मुख्य हुन्छ । नेपालमा वस्तुवादी कविका रूपमा चिनिने प्रमुख कवि भूपी शेरचन, रमेश श्रेष्ठ ।

४८. मिश्रित शैलीका कवि:

“मिश्रित शैलीका कवि” भन्नाले कविता लेख्दा एक भन्दा बढी शैली, प्रवृत्ति वा प्रविधि मिश्रण गर्ने कविलाई जनाइन्छ । यस्ता कवितामा शोक, हास्य, व्यङ्ग्य, प्रतीक, बिम्ब, लय, संवाद, व्यक्तिवाद, वस्तुवाद आदि विभिन्न तत्त्व एकैसाथ प्रयोग हुने गर्दछ । नेपालमा मिश्रित शैलीका कविता लेख्नेहरू थुप्रै छन्, लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, भूपी शेरचन, लेखनाथ पौड्याल लगायत धेरैले यो मिश्रीत शैली का कविताहरू लेखेको पाइन्छ ।

…

ङ. रूप/संरचना (Form-based): कविता लेख्ने ढाँचा

४९. छन्द कवि / छन्दोबद्ध कवि:

“छन्द कवि” वा “छन्दोबद्ध कवि” भन्नाले कविता लेख्दा परम्परागत छन्द, लय, तुक र अनुप्रासलाई पालना गर्ने कविलाई जनाइन्छ । यस शैलीमा कविता छन्द अनुसार बनेको, संगीतात्मक र नियमबद्ध हुन्छ, जसले पाठक वा श्रोतालाई लय, ताल र रसको अनुभूति गराउँछ । नेपालमा छन्द/छन्दोबद्ध कविका रूपमा चिनिने लेखनाथ पौड्याल, लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा ।

५०. पद्य कवि:

“पद्य कवि” भन्नाले कविता लेख्दा पद्य (verse) वा छन्दयुक्त, तुक र अनुप्रासमा, लययुक्त, संगीतात्मक र रचनात्मक पंक्तिमा आधारित कविता लेख्ने कविलाई जनाइन्छ । यसमा कविताको सौन्दर्य, लय, रस र भाव प्रधान हुन्छ । नेपालमा पद्य कविका रूपमा चिनिने लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, लेखनाथ पौड्याल, भूपी शेरचन ।

५१. गद्य कवि:

“गद्य कवि” भन्नाले कविता लेख्दा पद्य (verse) को सट्टा सामान्य गद्य शैली (prose) प्रयोग गर्ने कविलाई जनाइन्छ । यसमा छन्द वा लयको नियम अनिवार्य नहुने, तर भाव, विचार, अनुभव र सन्देश प्रधान हुने शैली प्रयोग हुन्छ । नेपालमा गद्य कविका रूपमा चिनिने लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, भूपी शेरचन ।

५२. मुक्तछन्द कवि:

“मुक्तछन्द कवि” भन्नाले कविता लेख्दा परम्परागत छन्द, तुक, अनुप्रास वा लयको नियम नमान्ने कविलाई जनाइन्छ । यस शैलीमा कविले स्वतन्त्रता, स्वतन्त्र भाव, आधुनिक प्रवृत्ति र रचनात्मकता प्रधान बनाउँछ । मुक्तछन्द कवितामा भाव, अर्थ र संदेशलाई स्वतन्त्र तरिकाले प्रस्तुत गरिन्छ । नेपालमा मुक्तछन्द कविका रूपमा चिनिने भूपी शेरचन, रमेश श्रेष्ठ, लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा ।

५३. मुक्तक कवि:

“मुक्तक कवि” भन्नाले कविता लेख्दा साधारण रूपमा छुट्टै-छुट्टै, लघु, संक्षिप्त र पूर्ण अर्थ बोकेका पंक्तिहरू (मुक्तक) लेख्ने कविलाई जनाइन्छ । मुक्तक कविता प्रायः एकल पंक्तिमा जीवन, प्रेम, दर्शन, करुणा, समाज वा अनुभवको सार व्यक्त गर्दछ । यसमा छन्द, लय वा अनुप्रासको कडाइ हुँदैन, तर भाव र अर्थ स्पष्ट हुन्छ । नेपालमा मुक्तक कविका रूपमा चिनिने प्रमुख व्यक्ति: भूपी शेरचन, लेखनाथ पौड्याल, लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा ।

५४. गीतकार कवि:

“गीतकार कवि” भन्नाले कविता लेख्दा संगीतात्मकता, लय र रस प्रधान कविता लेख्ने कविलाई जनाइन्छ, जसलाई सजिलै गाइने वा स्वरमा प्रस्तुत गर्न सकिन्छ । गीतकार कवितामा प्रेम, जीवन, करुणा, प्रकृति र सामाजिक भावना प्रायः प्रधान हुन्छन् । नेपालमा गीतकार कविका रूपमा चिनिने लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा, भूपी शेरचन, लेखनाथ पौड्याल ।

५५. गजलकार कवि:

“गजलकार कवि” भन्नाले कविता लेख्दा गजल शैली प्रयोग गर्ने कविलाई जनाइन्छ । गजल सामान्यतया प्रेम, विरह, करुणा, जीवनका पीडा र अनुभूति प्रधान हुन्छ, र प्रत्येक शेर (दोहा वा दुई पंक्ति) स्वतन्त्र अर्थ बोकेको र अन्तिम शब्दमा तुक (राइम) हुने शैलीमा लेखिन्छ । नेपालमा गजलकार कविका रूपमा चिनिने मोतीराम भट्ट, भूपाल राई, हरिभक्त कटुवाल, लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा ।

५६. महाकाव्यकार कवि:

“महाकाव्यकार कवि” भन्नाले कविता लेख्दा दीर्घ, विशाल, रचनात्मक र ऐतिहासिक वा धार्मिक विषयमा आधारित महाकाव्य (Epic) सिर्जना गर्ने कविलाई जनाइन्छ । महाकाव्य सामान्यतया गहन कथा, नायक, घटनाक्रम, नैतिकता, दर्शन र समाज-संस्कृति समेटेर लेखिन्छ । नेपालमा महाकाव्यकार कविका रूपमा चिनिने लेखनाथ पौड्याल (गीतगोविन्द महाकाव्य ), लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा (शाकुन्तल) ।

५७. खण्डकाव्यकार कवि;

खण्डकाव्यकार कवि भन्नाले कविता लेख्दा दीर्घ महाकाव्यभन्दा छोटो तर पूर्ण भाव बोकेको खण्डकाव्य (sectional/episodic poem) सिर्जना गर्ने कविलाई जनाइन्छ । खण्डकाव्य सामान्यतया एकल घटना, चरित्र वा विषयमा केन्द्रित छोटो महाकाव्यात्मक रचना हुन्छ । नेपालमा खण्डकाव्यकार कविका रूपमा चिनिने लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा (साकेत खण्डकाव्य), लेखनाथ पौड्याल (विभिन्न खण्डकाव्य रचना) ।

५८. नाटककार-कवि:

नाटककार-कवि भन्नाले त्यस्ता कविलाई जनाइन्छ जसले कविता मात्र होइन, नाटक र नाट्यकाव्य पनि लेख्छन् । यसमा संवाद, चरित्र, पात्रको मनोविज्ञान, घटना र भावलाई कविता वा गद्यको माध्यमबाट प्रस्तुत गरिन्छ । नाटककार-कवि लेखेका रचनाहरू रंगमञ्चमा प्रस्तुति योग्य हुने र सामाजिक, दार्शनिक वा नैतिक सन्देश प्रधान हुने गर्छन् । नेपालमा नाटककार-कविका रूपमा चिनिने बालकृष्ण सम ।

५९. दोहा कवि:

दोहा कवि भन्नाले त्यस्ता कविलाई जनाइन्छ जसले दोहा शैलीमा कविता लेख्ने गर्छन् । दोहा दुई पंक्तिको छोटो कविता हो, जसको पहिलो पंक्ति १३ मात्राको र दोस्रो पंक्ति ११ मात्राको हुन्छ । यसमा जीवन, दर्शन, नैतिकता, प्रेम वा समाजका सन्देश संक्षिप्त तर गहिरो रूपमा प्रस्तुत हुन्छ । परम्परागत रूपमा नेपाली र भारतीय साहित्यमा प्रचलित छ । नेपालमा दोहा कविका रूपमा चिनिने लेखनाथ पौड्याल (दोहा शैलीमा नैतिक र सामाजिक सन्देश), भानुभक्त आचार्य (धार्मिक र दर्शन प्रधान दोहा) ।

६०. सानेट कवि:

सानेट (Sonnet) शैली एक निश्चित छन्द र संरचनामा हुने १४ पंक्तिको कविता हो । मुख्यत: प्रेम, जीवन, दर्शन, सौन्दर्य र मानव अनुभूति व्यक्त गर्न प्रयोग हुन्छ । सानेटमा लय, तुक (राइम) र छन्द नियमको पालना अनिवार्य हुन्छ । नेपालमा सानेट कविका रूपमा चिनिने लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा (प्रेम र जीवन प्रधान सानेट रचना), भूपी शेरचन (आधुनिक भाव प्रधान सानेट) ।

६१. हाइकु कवि:

“हाइकु कवि” भन्नाले त्यस्ता कविलाई जनाइन्छ जसले हाइकु शैलीमा कविता लेख्ने गर्छन् । हाइकु जापानी शैलीको छोटो कविता हो, सामान्यतया ३ पंक्तिमा (५-७-५ मात्राको) लेखिने हुन्छ । यसमा प्रकृति, जीवनका क्षणिक अनुभूति वा भावनात्मक अनुभव छोटकरीमा व्यक्त गरिन्छ । हाइकुमा लय, सरलता र गहिरो अर्थ प्रधान हुन्छ । नेपालमा हाइकु कविका रूपमा चिनिने रमेश श्रेष्ठ (आधुनिक हाइकु रचनामा योगदान), भूपी शेरचन (छोटकरीमा भाव व्यक्त गर्ने हाइकु शैली) ।

६२. लिमेरिक कवि:

“लिमेरिक कवि” भन्नाले त्यस्ता कविलाई जनाइन्छ जसले लिमेरिक शैलीमा कविता लेख्छन् । लिमेरिक एक छोटो, रमाइलो र हास्यप्रधान कविता हो, सामान्यतया ५ पंक्तिमा लेखिन्छ । यसको तुक (Rhyme) र लय निश्चित हुन्छ । मुख्यत: हास्य, व्यंग्य वा अनौठा घटनाहरू प्रस्तुत गर्न प्रयोग हुन्छ । नेपालमा लिमेरिक शैली प्रायः आधुनिक युवा कविहरू र हास्य–व्यंग्यमा प्रयोग गरिन्छ । उदाहरणका लागि: बालकृष्ण सम – व्यंग्यप्रधान छोटो कवितामा लिमेरिक शैली प्रयोग, रमेश श्रेष्ठ – हास्य र रमाइलो लघु कविता ।

६३. श्रव्य कवि (spoken poetry):

श्रव्य कवि भन्नाले त्यस्ता कविलाई जनाइन्छ जसले कवितालाई मुखमै बोल्ने, श्रव्य माध्यममा प्रस्तुत गर्ने शैली अपनाउँछन् । यसमा सिर्जना मात्र होइन, प्रस्तुति र भावप्रवाहित गर्ने कला पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ । Spoken Poetry / Oral Poetry – कविता लेख्ने मात्र होइन, साँझ, मंच, रेडियो वा भिडियोमार्फत सुनाउने शैली । शैलीमा स्वर, ताल, लय र भाव प्रधान हुन्छ । आधुनिक समयमा यसले काव्यलाई प्रत्यक्ष अनुभवात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्छ । नेपालमा श्रव्य कविका उदाहरणहरू सुभाष घिमिरे (Spoken Poetry, सामाजिक र राजनीतिक विषयमा), प्रणव सुवेदी (मंच र भिडियो प्रस्तुति मार्फत कविता), सन्तोष अधिकारी (आधुनिक हाइकु, मुक्तक र श्रव्य प्रस्तुति)

६४. एलेजी कवि

एलेजी कवि (Elegy Poet / शोकगीत कवि) भन्नाले त्यस्ता कविलाई जनाइन्छ जसले मृत्यु, दुःख, शोक, आत्मीयको स्मृति वा जीवनका दुःखद पक्षहरू कवितामार्फत व्यक्त गर्छन् । एलेजी वा शोकगीत मृत्यु वा हराएको प्रियजनको सम्झनामा लेखिएको भावपूर्ण कविता हो । यसमा करुणा, दुःख, स्मृति र भावनात्मक गहिराइ प्रधान हुन्छ । साहित्यमा मानिसको जीवन, मरण, पीडा र संवेदनशील भाव व्यक्त गर्न प्रयोग गरिन्छ । नेपालमा एलेजी कविका उदाहरणहरू लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा (साकेत र अन्य रचनामा करुणा प्रधान भाव), भूपी शेरचन (जीवन र मृत्युलाई समेटेर शोकप्रधान कविता), लेखनाथ पौड्याल जीवन दर्शन र शोकभावका रचना), माधवप्रसाद घिमिरे (गौरी) ।

६५. ओड कवि

ओड कवि (Ode Poet / प्रशंसा गीत कवि) भन्नाले त्यस्ता कविलाई जनाइन्छ जसले कसैको, कुनै वस्तु वा कुनै आदर्शको प्रशंसा गर्दै कविता लेख्छन् । ओड वा प्रशंसा गीत एक प्रकारको औपचारिक कविता हो जसले कसैको गुण, साहस, शौर्य, प्रकृति वा देवत्वको प्रशंसा गर्दछ । यसमा उत्कृष्टता, आदर्श र प्रेरणादायी भाव प्रधान हुन्छ । कविता लामो वा छोटो हुन सक्छ, तर भावनात्मक र गौरवपूर्ण हुनु अनिवार्य हुन्छ । नेपालमा ओड कविका उदाहरणहरू: लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा (राष्ट्रियता, वीरता र सामाजिक आदर्शको प्रशंसा गीत), लेखनाथ पौड्याल (जीवन, नैतिकता र प्राकृतिक सौन्दर्यको प्रशंसा), भानुभक्त आचार्य (धार्मिक र आदर्श प्रधान ओड) ।

६६. बैलेड कवि

“बैलेड कवि (Ballad Poet / कथात्मक गीत कवि)” भन्नाले त्यस्ता कविलाई जनाइन्छ जसले कथा वा घटना वर्णन गर्ने शैलीमा गीत वा कविता लेख्छन् । बैलेड कथा प्रधान कविता हो जसमा साहस, प्रेम, युद्ध, ऐतिहासिक घटना वा लोककथा समेटिन्छ । सामान्यत: छन्दबद्ध वा लयात्मक शैलीमा लेखिन्छ । कथा वा घटनालाई काव्यात्मक ढंगले प्रस्तुत गर्ने शैली हो । नेपालमा बैलेड कविका उदाहरणहरू लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा (साहस, वीरता र ऐतिहासिक घटनामा आधारित कथात्मक कविता), भानुभक्त आचार्य (धार्मिक कथाहरू र महाकाव्यमा कथात्मक शैली), लेखनाथ पौड्याल (लोककथा र जीवनकथा आधारित गीतात्मक कविता) ।

६७. आँशु कवि (Tearful/Emotional Poet):

आँशु कवि भन्नाले त्यस्ता कविलाई जनाइन्छ जसले करुणा, दुःख, पीडा, करुणामय अनुभव वा संवेदनशील भावनालाई कवितामार्फत व्यक्त गर्छन् । आँशु कविता भावनात्मक र करुणापूर्ण कविता हो । यसमा व्यक्तिगत पीडा, सामाजिक दुःख, वा अन्यको दुखमा सहानुभूति व्यक्त हुन्छ । पाठक वा श्रोतामा भावनात्मक र संवेदनशील प्रतिक्रिया जगाउने उद्देश्य हुन्छ । नेपालमा आँशु कविका उदाहरणहरू लेखनाथ पौड्याल (जीवनका दुःख र संवेदनशील विषयमा आधारित कविता), लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा (करुणा र जीवनदर्शन प्रधान रचना), भूपी शेरचन (समाज, मानव जीवन र पीडामा आधारित संवेदनशील कविता) ।

६८. डिजिटल कवि:

डिजिटल कवि” भन्नाले त्यस्ता कविलाई जनाइन्छ जसले डिजिटल प्लेटफर्म (जस्तै: फेसबुक, इन्स्टाग्राम, युट्युब, ब्लग, अनलाइन म्यागेजिन आदि) मार्फत कविता सिर्जना, प्रसारण र प्रचार गर्छन् । कविता लेख्ने मात्र होइन, अनलाइन वा डिजिटल माध्यममा प्रस्तुत गर्ने शैली । यसमा इ-मिडिया, भिडियो, ग्राफिक्स, संगीत वा फोटोसाथ कविता प्रस्तुत गर्न सकिन्छ । यो शैलीले युवा पुस्तामा कविता पढ्ने, सुन्ने र अनुभव गर्ने तरिका बदल्दै छ । नेपालमा डिजिटल कविका उदाहरणहरू सुभाष घिमिरे (फेसबुक, युट्युब र डिजिटल मंचमा कविता प्रस्तुति), प्रणव सुवेदी (डिजिटल कविता भिडियो र अनलाइन ब्लगमा प्रकाशन), सन्तोष अधिकारी (सोशल मिडिया मार्फत हाइकु, मुक्तक र श्रव्य कविता) ।

६९. भाइरल कवि:

भाइरल कवि भन्नाले परम्परागत साहित्यिक वर्गीकरण होइन, तर आजको डिजिटल युगमा Facebook, TikTok, YouTube जस्ता सामाजिक सञ्जालमार्फत छोटो समयमा धेरै लोकप्रिय हुने कविहरूलाई जनाइन्छ ।

यसरी कविहरूको वर्गीकरणले नेपाली साहित्यको विविधता, समृद्धि र गहिराइलाई स्पष्ट रूपमा देखाउँछ । कविले आफ्ना कविता लेख्ने शैली, विषयवस्तु, विचारधारा र भावनाका आधारमा विभिन्न रूपमा साहित्यमा योगदान दिएका छन् । कसैले राष्ट्रप्रेम र सामाजिक चेतनालाई केन्द्रमा राखेर लेख्छन् भने कसैले प्रेम, प्रकृति र मानव जीवनका भावनालाई कलात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्छन् । त्यस्तै, केही कविहरू व्यङ्ग्य, हास्य र आलोचनात्मक शैलीमार्फत समाजका विकृति उजागर गर्छन् । यसरी विभिन्न प्रकारका कविहरूको उपस्थितिले नेपाली साहित्यलाई अझ जीवन्त, समृद्ध र अर्थपूर्ण बनाएको छ । कविताको लय, संरचना र अभिव्यक्तिको विविधताले पाठकलाई साहित्यप्रति आकर्षित गर्दछ र अध्ययनलाई रोचक बनाउँछ ।

अन्तमा, कवि र कविताहरूको प्रकारगत वर्गीकरण गर्ने क्रममा मेरो सोध–खोज नपुगेर वा मेरो विद्वत्ताले नभ्याएर कुनै कविको नाम छुटेको हुन सक्छ । अज्ञानताका कारण भएको गल्ती बुझेर सुधार गरी पढिदिनु हुन हार्दिक अनुरोध गर्दछु ।