१
इतिहासले देवता जन्माउँदैन
उसले आफ्नै विश्वासको कठघरामा उभिन
सक्ने मानिस जन्माउँछ ।
हिमालको धैर्य, कोशीको वेग, कारागारको अँध्यारो
र जनविश्वासको उज्यालो
एउटै यात्रामा बोकेर हिँड्ने
सिंहासनले बाँध्न नसकेको
विवेक नगुमाएको
त्यो यात्रुको नाम हो — विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला ।
२
उनले राजनीतिलाई शासनको अधिकार होइन
मानिसलाई उभ्याउने उत्तरदायित्व माने ।
मजदुरका बलिष्ट हातमा भविष्यको स्पन्दन सुने
किसानका चिरिएका पैतालामा देशको नक्सा पढे ।
प्रजातन्त्र उनका लागि मतपेटिकाको उत्सव मात्र थिएन
निर्भीक नागरिकको आत्मसम्मान थियो ।
समाजवाद उनका लागि
भोकमाथिको दया होइन
श्रमको गरिमा थियो ।
३
उनको यात्रामा उज्यालो मात्र थिएन
छायाँ पनि थियो ।
राष्ट्रिय मेलमिलापमा कसैले दूरदृष्टि देख्यो
कसैले अधुरो सम्झौताको धुवाँ ।
तर आफ्नै विश्वासलाई पनि
प्रश्नको कठघरामा उभ्याउने साहस विरलै पाइन्छ ।
अन्ततः इतिहासले
निर्णयभन्दा
साहस सम्झेर मानिस नाप्छ ।
४
कलम समात्नेबित्तिकै नेता ओझेल परे
मानिस बोल्न थाल्यो ।
दृष्टिले आफ्नै दोष देख्यो
सत्ताले आफ्नै प्रतिध्वनि सुन्यो ।
मधेस भूगोलबाट उठेर मनभित्र फैलियो
जीवन, प्रेम, समय र आदर्शका 'तीन घुम्ती' मा अल्झियो ।
वनले सभ्यतालाई प्रश्न गर्यो
किनाराको जीवन केन्द्रमा आयो ।
शक्ति विवेकविहीन हुँदा खरानी बन्यो
र रगतभन्दा गहिरा सम्बन्ध
मौन भएर रोए ।
५
त्यसैले
उनका कृतिहरू कथा मात्र भएनन्
मानिसभित्रको अदृश्य अदालत बने ।
जहाँ प्रेमले नैतिकतालाई सोध्यो
आस्थाले संशयसँग संवाद गर्यो
स्वतन्त्रताले जिम्मेवारीको मूल्य चुकायो ।
राजनीतिमा उनी समाजवादी थिए
साहित्यमा मानिसको अनन्त खोजका सहयात्री ।
६
उनीमाथि जयजयकार पनि लेखिए
आलोचना पनि ।
प्रश्नसँग जिउने मानिसहरू युगसँगै बाँच्छन् ।
बीपीको उचाइ
त्रुटिविहीन भएर बनेको होइन
त्रुटिभित्रै सत्य खोजिरहने दुर्लभ साहसले बनेको हो ।
त्यसैले उनी कुनै दलका मात्र नेता रहेनन्
नेपाली चेतनाको बेचैनीका विवेक बने ।
७
आज पनि लोकतन्त्र घाइते हुँदा
उनको नाम भाषण बनेर होइन
अन्तरात्मा बनेर फर्किन्छ ।
जब सत्ता विवेकभन्दा अग्लो हुन खोज्छ
उनका प्रश्न फेरि उठ्छन् शब्द बनेर ।
उनी इतिहासको एउटा अध्याय होइनन्
हरेक पुस्ताले फेरि पढ्नुपर्ने खुला पाठ हुन् ।
उनी मरेका छैनन्
हामीले अझै पूरा बुझ्न नसकेको
नेपाली विवेक बनेर बाँचिरहेका छन् ।