टंक दाइको पुरुषार्थ

माघको महिना भए पनि घामको राम्रै कृपा परेको थियो । म भने आफ्नै कोठामा थिएँ । किताबमा एकटकले हेर्दा हेर्दै कुन बेला झपक्क भएको रैछु पत्तै पाइनँ । राति निदाएको भए पनि सुहाउँथ्यो, तर मलाई दिउँसै भाते निन्द्राले छोपेको रैछ । बाहिर कसैको गुनगुन गरेको आवाजले पो झसंग भएँ । ओहो ! अझै पढ्नुपर्ने धेरै बाँकी छ । यसरी हुन्न भनेर एक झापड आफैँले आफ्नो गालामा हानेँ । पानी खाएँ । भोलीको परीक्षा, यता मेरो भने सिलेबस हेरेर समेत सकिएको थिएन । फेरि आखा तानेर प्रोफेसरबाट प्राप्त नोट हेर्न थालेँ । एकैछिनमा बाहिर कोही रिसमा कराएको आवाज आयो । आवाज उही थियो तर पहिले भन्दा चर्को अनि आवेग मिश्रित सुनिन्थ्यो । नपढ्नेको ध्यान सियो खस्दा नि भंग हुन्छ भन्छन् । झन् त्यत्रो स्वर सुनेपछि म के पढिरहन सक्थेँ र ! जुरूक्क उठेँ अनि ढोकाको चुक्कुल खोलेर बाहिर कुलियामा निस्किएको मात्र के थिएँ मीरा दिदी मलाई देखेर केही संयमित भइन् तर झर्किन भने छाडिनन् ।

म बस्ने कोठाको छेवैको कोठामा मीरा दिदी उनका श्रीमान् टंक दाइ अनि ८ वर्षे छोरी रूबी डेरा गरेर बस्छन् । सानो अनि सुखी परिवार । तराईबाट मज्दुरी गर्न उपत्यका छिरेका । श्रीमान्-श्रीमती दुईजना नै घरभवन बनाउने ठाउँ इट्टा सिमेन्ट बोक्ने काम गर्छन् । बिहानै ५ बजे उठेर भात तरकारी बसाल्छिन् मीरा दिदी । टंक दाइ भने छोरीसित गफ गर्छन्, छोरीलाई किताब खोलेर बस्न लगाउँछन् अनि छोरीले पढेको आनन्द मानेर हेरिरहन्छन् । छोरीले पढ्दा शायद उनी आफ्नो पसिनाको सदुपयोग भएको पाउँछन् । छोरीले आफूलाई स्कुलका कुरा सुनाउँदा उनलाई आफ्नो विश्वासले अझ विश्वास जितेको भान हुन्छ । टंक दाइ चाहन्छन्, रुबीले परिवारको मात्र होइन सम्पूर्ण समुदायका लागि केही गरोस् अनि केही गरोस् देशका लागि ।

मीरा दिदी, छोरीले आफूलाई नसघाएको भन्दै बेला बेला श्रीमान्सँग गुनासो पनि गर्छिन् । मीरा दिदीले “महीन रिस नालगाऊ का” भनेर आँखा तरेपछि टंक दाइ खाटबाट उठ्छन् । श्रीमतीलाई सघाउन थाल्छन् । आखिर खानासँगै अर्नी पनि त तयार गर्नुपर्छ काममा जानुअघि । आफूलाई त उही भात तरकारी बढाएर अर्नी हाल्छन् तर छोरीलाई भने छोरीकै रोजाईमा कहिले भात भुटिदिने, कहिले परौठा बनाइदिने त कहिले भुजा दालमोठ एउटा प्लाष्टिकमा हालेर राखिदिने गर्छन् । मानिस सबैभन्दा बढी नि:स्वार्थ आफ्नो सन्तानका लागि त हुन्छ । समाजले बहिष्कार गरेको मान्छे पनि आफ्नो सन्तानका लागि हिरो हुन्छ । सन्तानको सबै रहर पूरा गरिदिने जादूगर हुन्छ । पहिलो डाक्टर हुन्छ ।

रूबीको भने पढाइमा त्यति धेरै रुचि छैन । उसलाई गणितको हिसाबभन्दा बाबामम्मी बेलुका घर फर्किने समयको हिसाब गर्न रमाइलो लाग्छ । उसलाई नेपाली विषयभन्दा बढी आफ्नो मातृभाषामा बोल्न अनि गीत गाउन औधी रमाइलो लाग्छ । सामाजिक विषय त उसलाई कहिल्यै मन परेन तर डेरा वरिपरि आफ्नो उमेरका साथीसित घुलमिल हुन, मिलेर खेल्न उसलाई खुबै आउँछ । स्कुल जान, गृहकार्य गर्न, पढ्न, एक एक अक्षर याद गर्न उसलाई कहिल्यै मन परेन । रूबीकी आमालाई भने आफूले नपढेर दु:ख पाएकोमा कुनै सन्देह छैन । उनी चाहन्छिन् रुबी खुब पढोस् । यति पढोस् कि बाबुआमा दुवैको सपना ऊ एक्लैले पूरा गरोस् । उनी चाहन्छिन्, छोरी पढेर कुर्सीमा बसेर काम गर्न सक्षम होस् । शायद कहिल्यै विद्यालय नटेकेका बाबुआमालाई लाग्दो हो, पढाइको सम्बन्ध कुर्सीसित मात्र हुन्छ । आखिर त्यही कुर्सी हो जसले मान सम्मान बढाउँछ । चिसो जमीनमा बसेर तान बुन्ने मजदुर, बिना अपराध पनि बहिष्कार भएका छन् यो समाजबाट । अनि भ्रष्टाचारमा टेकेर उभिएको मानिसलाई त्यही कुर्सी पद हो, जसले इज्जत दिने गरेको छ समाजमा ।

टंक दाइ भने छोरीलाई स्नेह बढी प्रेसर कम दिन्छन् । मीरा दिदीले पिट्दा रुबी बाबाको ढाड पछाडि लुक्छे । आमाको डर हुँदा त बाबाको ढाडले आड दिन्छ तर बाबाको रक्सीको मातको डर, बेल्टको डर, फोहोरी शब्दको डरबाट यतिका युगसम्म आमाहरूले आफ्नो सास र सन्तानलाई कसरी बचाउँदै आए होलान् ! मीरा दिदीले हात उठाउँलाझैँ गर्दा टंक दाइले रोक्छन्, र रुबीलाई काखमा राखेर सम्झाउँछन् हरेक पटक ।

कामबाट फर्कँदा कहिल्यै खाली हात आउँदैनन टंक दाइ । छोरीका लागि केही न केही खानेकुरा लिएरै आउँछन् । टंक दाइका आँखाले छोरी देख्छन् । मीरा दिदीले भने देख्छिन् लथालिंग परेको बिस्तारा, यस्सै फोहोर भएका भाँडाहरू, बिस्तारैमा फ्याँकिएको स्कुल ड्रेस । साँच्ची, आमाले किन नकारात्मक धेरै देखेको ? वास्तवमा तिनले नकारात्मक देखेका होइनन् । आमाहरूले सदियौंदेखि आफ्नो टाउकोमा खन्याएको घरधन्दा बढेको देखेका हुन् जुन उनको एकल दायित्व हो ।

मीरा दिदी कामबाट आउनासाथ सधैँ कराउन थाल्छिन् । खाटमा उफ्रेर बिस्तारा बिगारेकोमा । उनी कराउँछिन् खाजा खाएको भाँडा नमाझेकोमा । कहिले त यसरी पिट्छिन् मानौँ रुबीले उनको विश्वास तोडी । मलाई उनको रुबीप्रतिको स्वभाव सधैँ अस्वभाविक लागिरह्यो । माखो जस्तो रुबीको गल्तीमा पनि पहाड खसेजसरी आखिर किन रिसाउँछिन् उनी ?

त्यस दिन पनि कोठा बाहिर निस्किएर बुझ्दा थाहा भयो, रुबी आज पनि स्कुल नगई कोठामै बसेकी रहिछ । छोरीलाई स्कुल जानु भनेर काममा गएका आमाबुबाले छोरीलाई स्कुल जानुपर्ने समयमा घरमै देख्दा शायद यस्तै प्रतिक्रिया आउँछ । त्यही भएर पो मीरा दिदी झर्केकी रैछिन् । रुबी स्कुल नगई कोठामै बसेको कुरा खै कसले सुनाइदिएछ उनलाई, उनी त खाना‌ खाने छुट्टीमा कोठामै आइपुगिछन् । उनी भन्दै थिइन्, “यी कब्बो महिन सन्तोष निडि की का ! पहर्ना ओहर्ना एक मन निलगइना खाली हमहन टेनसन खाली । जा चल जा आपन नानीक् घर ।” म बर्दियामा जन्मिएको मान्छे दिदीको कुरा बुझ्न गारो भएन । उनी छोरीलाई यस्तै हो भने मामाघर पठाइदिन्छु भन्दै थिइन् ।

छोरीलाई रीस नमरुन्जेल गाली गरिन् अनि फर्किइन् काममा । आखिर काम नगरे गालीले पेट भरिन्थ्यो क्यारे ! उता छोरीलाई कतै पिटी पो हाल्छे कि भनेर रुबीका बुवाले घरबेटीलाई फोन लगाए । मीरा दिदी फर्किएको कुरा सुनेपछि ढुक्कले फोन काटे ।

मेरो परीक्षा सकिएको साँझ रुबीलाई मेरो कोठामा पढ्न पठाएकी थिइन् उसकी मम्मीले । मसित भने अलि मायालु पल्टेर बोल्थी ऊ । नेपाली भाषा पनि निकै मीठो बोल्न जानेकी छे । तर नेपालीमा पढ्न र लेख्न भने बडो अफ्ठ्यारो पर्थ्यो उसलाई । नेपालका अधिकांश विद्यार्थी जसको पहिलो भाषा नेपाली होइन, ती विद्यार्थीको पहिलो समस्या पाठ्यक्रम होइन भाषा हो । भाषै नबुझिएको बेला विषयवस्तु कसरी बुझ्ने ? उता अंग्रेजीको छुट्टै तनाव । नेपाली मातृभाषा भएका विद्यार्थीले विषयवस्तु पढेर बुझ्दासम्म अरु विद्यार्थी नेपाली उच्चारण र अर्थ बुझ्नमै संघर्ष गरिरहेका हुन्छन् । अनि यिनै फरक पृष्ठभूमिका विद्यार्थीलाई परीक्षाको प्रतिस्पर्धामा उतारिन्छ । हामी कस्तो शिक्षा चाहन्छौँ, भाषा केन्द्रित कि विषयवस्तु केन्द्रित ? सोलार सिस्टम बुझाउन खोजेको कि नेपाली वा अंग्रेजीमै सोलार सिस्टम रटाउन खोजेको हो हामीले यो प्रष्ट हुनुपर्छ ।

रुबी लेख्दा लेख्दै चित्र कोर्न पो थालिछ । भात बसालेर यस्सो हेरेको त ऊ कापी कोरेर बसेकी । “रुबीलाई मामाघर जान मन लायो क्या पढाइ छोडेर !” मैले जिस्किँदै भने । उसले कोर्न छोडेर पुनः लेख्न थाली र सोधी, डिडि टुहिन पता बा ? छुटीमा (सानोमा) बाबाले लिएर आएको थियो हामीलाई मामाघरबाट ‌ ।

“ए हो, पहिला खुब मामाघर जान्थ्यौ क्या हो तिमीहरू !” मैले तरकारी काट्दै भनेँ ।

“नाइँ हामी पहिले नानीको घर बस्थ्यौं अनि एकदिन बाबा गएर मम्मी र मलाई घर लगेको हो ।” उसले खुशी हुँदै सुनाउँदै थिई ।

‘ए बाबा विदेशमा हुनुहुन्थ्यो होला हैन त्यसैले तिमी मामाघर बसेको हो ?’, मैले सामान्य रुपमै सोधेँ ।

“नाई दिदी, मेरो पहिलाको बाबा म सानो हुँदा मरेको अनि मम्मी र मलाई नानाले आफ्नो घरमा राखेको अनि यो बाबा गएर हामीलाई घरमा लगेको !”, उसले एक सासमा जवाफ दिई । उसको अप्रत्यासित कुराले म भने अवाक् भएँ । उसको आँखामा हेर्न सकिनँ । हैन होला भनेर भन्न मन थियो तर थप कुरा कोट्याउने आँट भएन । टंक दाइको अनुहार झलझली आँखामा आयो ।

हामीले जुन समाज र प्रवृत्ति भोग्दै/देख्दै आएका छौं त्यसको बाछिटाले मेरो मनोविज्ञानलाई समेत रुबीको कुरा पत्याउन गाह्रो मानिरहेको थियो । मैले देखेको टंक दाइभित्र त यति विधि महासागर रहेछ, यति अथाह प्रेम रहेछ । मैले अर्को कोखबाट जन्मेका सन्तानलाई आफ्नो मानेर नि:स्वार्थ प्रेम गरेका आमाहरू देखेको छु । महिलाले महानताको चरम बिन्दु छोएको देखेको छु । तर यूगौंदेखि महिलालाई तल्लो दर्जामा राख्ने परिचय बनाएको पुरुष जातिले महिलामा पनि छोरीसहितको एकल महिला र उसको सन्तानलाई यति प्रेम साथ आफ्नो जीवनमा सजाएको मेरो लागि निकै नौलो तर अत्यन्तै क्रान्तिकारी दृष्य थियो । उनले मीरा दिदीलाई स्वीकार गरेका हुन भनेर उनको प्रेमको, आदर्श चरित्रको कद होचो बनाउन म चाहान्नँ । उनले पुस्तकका आदर्शलाई आफ्नो जिवनमा कोरे अनि यस्तो जीवन्त चित्र बनाए जुन अरुलाई सार्न रहर त लाग्छ तर हुबहु सार्न उच्च कोटीको सोच चाहिन्छ ।

टंक दाइले बिना बन्दुक पितृसत्ता ढालेका रहेछन्, उनले बिना हल्लाखल्ला देखावटी आदर्शवादी विद्वानलाई ठहरै पराजित गरेका रहेछन् । उनले त समाजको एउटा गौण पात्र भएर पनि उच्चस्तरीय दायित्व पूरा गरेका रहेछन् । उनले नारी पुज्नु भनेको के हो बाँचेर देखाएका रहेछन् । टंक दाइ पुरुषार्थ भएका पुरुष रहेछन् । उनले गरेको विद्रोहबारे उनी आफैँलाई थाहा छैन । प्रेम, समानता, मर्यादा सामान्य कुरा हुनुपर्ने हो तर जुन कुराको अभाव हुन्छ, जुन कुराबाट मानिसलाई वञ्चित गराइन्छ, त्यसको आवश्यकता र महत्त्व बढ्छ नै । डेटमा बिर्यानी खुवाएर बिस्तारामा पैसा असुल्ने मनशाय बोक्ने २१ औं शताब्दीमा टंकजस्ता पात्र त्यो झिल्को हुन् जसले आज पनि महिला र पुरुषबीच उहीँ सौहार्द कायम राखेका छन् ।

मलाई एकाएक उनी प्रति सम्मान ह्वात्तै बढेर आयो । आखिर कोही केटा मान्छे यति उदार यति माया गर्ने कसरी हुन सक्छ ? पुरुष प्रतिको मेरो पुर्वाग्रही सोचलाई चुनौती दिएको थियो रुबीको सत्यले ।

टंक दाइले मीरा दिदीलाई यति मन पराए कि मीराकी छोरी रुबीलाई पनि त्यति नै माया, स्नेह र अभिभावकत्व दिन सके । उनले मीरालाई मात्र होइन मीराको ठूलो जिम्मेवारीलाई पनि आफ्नो बनाएका रैछन् । सिनेमामा पुरुषको शारीरिक तन्दुरुस्तीलाई लिएर अनेक पुरुषार्थ देखाइन्छ । तर टंक दाइको पुरुषार्थ मलाई दन्त्य कथाका राजाभन्दा उँचो लाग्यो ।

रुबीलाई हेरें । ऊ फेरि चित्र कोर्न थालिसकेकी थिई । उसको भाग्य देखेर न सन्ताप गर्न सकेँ न खुशी हुन । एकातिर उसले आफ्नो बाबु चिन्न नपाउँदै बाबु अलप भएका थिए । बाबुको तस्वीर आँखामा कैद गर्न नसक्दै बाबु गुमाई । तर भाग्यको चर्खा घुमेर फेरि रुबीको साथमा अडियो । उसले टंकलाई बाबुको रूपमा मात्र पाइन, बाबुबाट पाउने सबै माया, साथ पाएकी छ । कोही मानिस एकैपटक यति अभागी अनि यति भाग्यमानी कसरी हुन सक्छ ? हुन त रुबीको गुमेको सत्यको पूर्ति संसारको कुनै कुराले गर्न सक्दैन तर हरेक रित्तो ठाउँमा नयाँ कुरा प्रवेश गर्छ नै । तर रुबीको जीवनमा बाबुको रूपमा टंक दाइको सुन्दर प्रवेश भयो ।

मीरा दिदी बढी रिसाउनु, छोरीलाई लिएर अलि बढी ससंकित हुनुको कारण मैले बल्ल भेउ पाएँ । मीरा दिदिले आफ्नो होइन टंक दाइको विश्वास नटुटोस् भन्ने चाहेकी रहिछन् । आखिर उनी रुबीकी आमा मात्र नभई टंककी पत्नी पनि हुन् । सम्बन्धको सुमधुर सन्तुलन मिलाउन मीरा पुल हुन् । टंक दाइले जुन माया, साथ, रुबीलाई दिएका छन्, रुबीले त्यसको महत्त्व बुझुन् । उनी रुबीका कारण टंक दाइलाई असहज नहोस् भन्ने चाहन्छिन् शायद । रुबीलाई सधैँ माया प्राप्त होस्, उसलाई टंकले बोझ नसोचुन् भन्ने मीराको ध्येय हुनुपर्छ ।

यस्तै अनेक तर्कना मनमा खेले । रुबीले पानी मागेपछि पो म झसंग भएँ । उसलाई ग्लासमा पानी दिएँ । उसका अबोध आँखा नियालेँ । त्यसमा कुनै डर देखिनँ । न देखें कुनै अभाव । शायद टंक दाइको स्नेहको प्रतिबिम्ब थियो त्यो । रुबीको सत्य जानेर मलाई समाजमा लुकेका तमाम् टंकप्रति अथाह सदभाव जाग्यो जसले मीराहरूलाई सिन्दुर मात्र दिएका छैनन् माया अनि साथ जीवनभरलाई दिएका छन् । टंकहरू रुबीहरूको परिचय मात्र होइन संसार बनेका छन् । यस्ता पात्र लेखिँदैनन् । एउटा एकल महिलाले पाएको माया लेखिँदैन । यो समाज अझै चाहँदैन महिलाले दोस्रो अवसर पाएको हेर्न । तर समाज एकनास रहने संस्था पनि होइन, टंक मानसिकताले समाजलाई पनि आदर्श लेख्न होइन जिउन सिकाउनेछ बिस्तारै ।