समकालीन नेपाली कवितामा समाज, राजनीति, संस्कृति, मानवीय सम्बन्ध, वर्गीय असमानता, जातीय विभेद, वैदेशिक पलायन र विकासका विसङ्गतिलाई केन्द्रमा राखेर लेखिएका कविताहरूको विशेष महत्त्व रहेको छ । कमलप्रसाद तिमल्सिनाको ‘समयका पाइला’ कविता सङ्ग्रह यही परम्पराको सशक्त कृति हो । पहिलो संस्करण २०८३ जेठमा सुनगाभा साहित्य सदन ललितपुरबाट प्रकाशित कविता सङ्ग्रहमा कविले समाजका अनेक तहका अनुभव, पीडा, विद्रोह, सपना, निराशा र आशालाई सरल तर प्रभावकारी भाषामा अभिव्यक्त गरेका छन् ।
‘समयका पाइला’ शीर्षक नै सङ्केतात्मक छ । पाइला भनेको यात्रा हो, गति हो, परिवर्तनको सङ्केत हो र भविष्यतर्फ बढ्ने प्रयत्न हो । सङ्ग्रहका कविताहरूले पनि यही यात्रालाई विभिन्न कोणबाट प्रस्तुत गरेका छन् । यस सङ्ग्रहमा कवि केवल भावुक व्यक्तिका रूपमा उपस्थित छैनन् । उनी समाजप्रति उत्तरदायी नागरिक, सचेत पर्यवेक्षक र परिवर्तनको आकाङ्क्षा बोकेको संवेदनशील स्रष्टाका रूपमा देखिन्छन् ।
कविता सङ्ग्रहको मूल भावभूमि नेपाली समाजको यथार्थ हो । कविले कुनै काल्पनिक संसार निर्माण गरेका छैनन् । उनी गाउँका बाटाघाटा, खेतबारी, गरिबका झुपडी, मजदुरका पसिना, राजनीतिक विकृति, जातीय विभेद र वैदेशिक पलायनका पीडाबाट कविता सिर्जना गर्छन् ।
सङ्ग्रहको पहिलो कविता ‘मेरा सपना’ले कविको आशावादी दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्छ । कवि आफ्नो सपनाको नक्सा कोर्दै भविष्य निर्माणको यात्रामा रहेको देखिन्छ । सपनालाई व्यक्तिगत आकाङ्क्षा मात्र नभई राष्ट्र निर्माणसँग जोडिएको सामूहिक चेतनाको रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ । कवितामा देश, हिमाल, पहाड, तराई, फूल र मानवीय सम्बन्धहरूलाई सपनाको नक्साभित्र समेटिएको छ । यसले कविको राष्ट्रिय तथा मानवीय दृष्टिकोणलाई उजागर गर्छ ।
मेरो सपनाको नक्सामा म देश देख्छु
चुच्चो नै होस् तर त्यो चुच्चोमा फराकिलो छाती देख्छु ।
कविताले कविको राष्ट्रप्रेम र समावेशी चेतनालाई प्रकट गर्छ । कविका सपना व्यक्तिगत सफलतामा सीमित छैनन्, ती देश र समाजको भविष्यसँग गाँसिएका छन् ।
‘समयका पाइला’ कविता सङ्ग्रहको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष पारिवारिक सम्बन्धको यथार्थ चित्रण हो । नेपाली समाजको आधारभूत इकाइ परिवार हो र कविले त्यसको सुख–दुःख, जिम्मेवारी र विघटनलाई प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् ।
‘दाइलाई दसैँको शुभकामना’ कवितामा दाइप्रतिको सम्मान मात्र छैन, जिम्मेवारीको समीक्षा पनि छ । कविले नेपाली संयुक्त परिवारभित्रको नेतृत्व, उत्तरदायित्व र असफलतालाई प्रश्न गरेका छन् । दशैँको शुभकामना दिँदैगर्दा पनि कवि आत्मालोचनात्मक दृष्टि अपनाउँछन् । ‘बा’ अत्यन्त मार्मिक कविता हो । कविले बाबुको संघर्षलाई यसरी चित्रण गरेका छन्:
बा हुनकै लागि
बिर्सिएका छन्
आफ्ना सबै सबै रहरहरू ।
यो कविता नेपाली बाबुको जीवन चित्र हो । सन्तानका लागि आफ्नो इच्छा, आकाङ्क्षा र सुख त्याग्ने बाबुको चरित्रलाई कविले अत्यन्त संवेदनशील ढङ्गले प्रस्तुत गरेका छन् । कवितामा बाबुलाई केवल जैविक अभिभावकका रूपमा होइन, सामाजिक व्यक्तित्वका रूपमा पनि चित्रित गरिएको छ । कविताले कविको व्यापक मानवीय दृष्टिकोणलाई उजागर गर्छ ।
‘जात’ कविता यस सङ्ग्रहको सबैभन्दा सशक्त सामाजिक कविता हो । नेपाली समाजमा विद्यमान जातीय असमानता र छुवाछुतप्रति कविले तीव्र असन्तोष व्यक्त गरेका छन् ।
मलाई बाहुन भनियोस् भन्न पनि सक्दिनँ
सँगैका अरू साथीलाई उसको जात नभन्न पनि सक्दिनँ ।
यस कवितामा कविले बाल्यकालका अनुभवदेखि सामाजिक संरचनासम्मको समीक्षा गरेका छन् । जातीय विभेद कसरी सामान्य व्यवहारभित्रै लुकेको हुन्छ भन्ने कुरा कविले यथार्थपरक ढङ्गले देखाएका छन् । देश घुम्दै जाँदा सयौँ उत्पीडित जात रहेछन् कहीँ न कहीँ हामी सबै जातका नाममा पीडित छौँ भन्ने कविको निष्कर्ष केवल जातीय प्रश्नको उठान होइन, समानतामूलक समाज निर्माणको आह्वान पनि हो ।
कमलप्रसाद तिमल्सिनाका कविताहरूमा गरिबी केवल विषय होइन, जीवनको अनुभूत यथार्थ हो । ‘गरिबलाई यो सडकमा बाँच्ने अलिकति ठाउँ देऊ’ कविता एउटा सामान्य अनुरोध जस्तो देखिए पनि वास्तवमा सामाजिक न्यायको माग हो ।
यो शहर धनीका लागि मात्र हो
गरिबलाई प्रवेश निषेध छ ।
यस पङ्क्तिमा आधुनिक शहरी विकासको वर्गीय चरित्रमाथि तीव्र व्यङ्ग्य गरिएको छ । विकासका परियोजनाहरू गरिबका लागि होइनन् भन्ने अनुभूति कविताभरि व्यक्त भएको छ ।
राजनीतिक चेतना यस सङ्ग्रहको प्रभावकारी पक्ष हो । कवि कुनै दलविशेषको प्रचारक होइनन् । उनी जनताको दृष्टिबाट राजनीति हेर्छन् । ‘मेरो भोट काम लागेन’ कवितामा लोकतन्त्रप्रति आशा राख्ने नागरिकको निराशा व्यक्त भएको छ ।
न मेरो छोराले जागिर पायो
न मैले कतै नियुक्ति पाएँ ।
यसले राजनीतिक परिवर्तन पछि पनि जनताको जीवनमा अपेक्षित परिवर्तन नआएको यथार्थ उजागर गर्छ ।
‘सरकार मेरो कुरा सुन्दैन’ कविता आम नागरिकको पीडाको दस्तावेज हो । कवितामा नागरिकका दैनिक समस्याहरू राज्यका प्राथमिकतामा नपरेको गुनासो छ । ‘म नेता कसरी बन्न सक्छु ?’ व्यङ्ग्यात्मक शैलीमा लेखिएको कविता हो । कविताले समकालीन राजनीतिक संस्कृतिमाथिको तीक्ष्ण व्यङ्ग्य गरेको छ । सत्य बोल्ने मानिस नेता बन्न नसक्ने विडम्बनालाई कविले प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् ।
वैदेशिक पलायन नेपाली समाजको वर्तमान यथार्थ हो । ‘त्यहाँ मेरो देश हुँदैन’ कविता यस विषयको उत्कृष्ट प्रस्तुति हो ।
हाम्रो छुट्टै संसार हुनेछ
पैसा, घर, गाडी
सबै सबै के के हो के के
तर प्रिय !
त्यहाँ मेरो देश हुँदैन ।
यो कविता आर्थिक समृद्धि र सांस्कृतिक पहिचानबीचको द्वन्द्वको सशक्त अभिव्यक्ति हो । यसले विदेशको सम्पन्नताभन्दा परिवार र मातृभूमिको भावनात्मक मूल्य ठूलो रहेको सन्देश दिन्छ ।
कवि विकासका नाममा भइरहेको विस्थापनप्रति चिन्तित छन् । ‘मेरो एउटा घर छ’ कवितामा कविले गाउँको सिरानमा रहेको घरमा अनेक रहर भएको सत्यतथ्य बोल्दै घरमाथि विकासको दबाब परेको र शहर फैलिँदै जाँदा सपनाहरू विस्थापित हुँदै गएको यथार्थ कवितामा व्यक्त गरेका छन् । विकास र विनाशको द्वन्द्वलाई कविले गहिरो संवेदनासहित चित्रण गरेका छन् ।
‘जमाना फेरिएको छ’ कविता नेपाली ग्रामीण समाजको परिवर्तनको दस्तावेज हो । कवितामा आधुनिकताको प्रभावले गाउँको सामाजिक संरचना कसरी परिवर्तन गरेको छ भन्ने कुरा देखाइएको छ । कवि परिवर्तनलाई पूर्णतः अस्वीकार गर्दैनन्, तर हराएका मानवीय सम्बन्धप्रति दुःख व्यक्त गर्छन् ।
‘असजिलो मान्छे’ कविता आत्मपहिचानको खोजीमा केन्द्रित छ । यस कवितामा आफूलाई समाजका मानकसँग नमिल्ने व्यक्तिका रूपमा चित्रण गरिएको छ । यस प्रकारको आत्मस्वीकृतिले कवितालाई दार्शनिक गहिराइ प्रदान गरेको छ ।
‘गरिबलाई यो सडकमा बाँच्ने अलिकति ठाउँ देऊ’ कविता सामाजिक न्यायको माग गर्ने प्रतिरोधात्मक कविता हो । कविले शहरको विकास गरिब विरोधी बन्दै गएको अवस्थाप्रति आक्रोश व्यक्त गरेका छन् । कवितामा सडक किनारमा जीविका चलाउने श्रमिक र निम्नवर्गीय समुदायलाई विस्थापित गर्ने राज्य नीतिको आलोचना गर्दै उनीहरूलाई सम्मानजनक जीवनको अधिकार दिन आग्रह गरिएको छ । यस कविताले समकालीन नेपाली समाजमा विकासको नाममा गरिबमाथि हुने विभेद र बहिष्करणको सशक्त चित्र प्रस्तुत गर्दछ ।
कविता सङ्ग्रहमा राजनीति सम्बन्धी चेतना अत्यन्त प्रखर रूपमा अभिव्यक्त भएको छ । ‘मेटाऊ’, ‘मेरो भोट काम लागेन’, ‘सरकार मेरो कुरा सुन्दैन’, ‘म नेता कसरी बन्न सक्छु ?’ जस्ता कविताहरूले लोकतान्त्रिक अभ्यासका विकृति, भ्रष्टाचार, अवसरवाद र जनअपेक्षाबीचको दूरीलाई चित्रण गरेका छन् । ‘मेरो भोट काम लागेन’ कवितामा मतदाताको निराशा व्यक्त गरिएको छ । चुनावपछि जनताको अपेक्षा पूरा नहुने, रोजगारी नपाउने तथा राजनीतिक पहुँच नभएका मानिसहरू पछाडि पर्ने अवस्थालाई कविले मार्मिक ढङ्गले प्रस्तुत गरेका छन् ।
‘त्यहाँ मेरो देश हुँदैन’ तथा ‘मेरो देश’ कविताहरूमा वैदेशिक रोजगारी, बसाइँसराइ र त्यसबाट सिर्जित सामाजिक तथा सांस्कृतिक संकटको चित्रण गरिएको छ । मानिसहरू अमेरिका वा अन्य विकसित देशतर्फ आकर्षित भए पनि त्यहाँ आफ्नो देश, परिवार, संस्कृति र पहिचान नहुने पीडालाई कविले गम्भीर रूपमा उठाएका छन् । ‘मेरो देश’ कवितामा गाउँ रित्तिँदै जानु, खेतीयोग्य जमिन बाँझो हुनु, युवाशक्ति विदेशिनु तथा सामाजिक संरचनाको विघटनलाई राष्ट्रको गम्भीर समस्याका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ ।
कवि विकासका विरोधी होइनन्, तर विकासका नाममा हुने विस्थापन र सांस्कृतिक विनाशप्रति सचेत छन् । ‘मेरो एउटा घर छ’, ‘जमाना फेरिएको छ’ जस्ता कविताहरूमा परम्परागत ग्रामीण जीवनशैली र आधुनिक उपभोक्तावादी संस्कृतिबीचको द्वन्द्व प्रस्तुत गरिएको छ । पुराना सामुदायिक सम्बन्ध, सहकार्य र आत्मीयता हराउँदै गएको तथा नयाँ जीवनशैलीले मानवीय सम्बन्धलाई कमजोर बनाउँदै लगेको विषय कविताहरूमा बारम्बार उठाइएको छ ।
कमलप्रसाद तिमल्सिनाको भाषा सरल, सहज, बोलचालमुखी र जनजीवनसँग नजिक छ । कविताहरूमा कृत्रिम अलङ्कारिकता भन्दा पनि स्वाभाविक अभिव्यक्तिलाई प्राथमिकता दिइएको छ । यही कारण कविताहरू आम पाठकका लागि सहज र ग्राह्य छन् । खेतीपाती, गाउँघर, सडक, बजार, चिया पसल, गोठ, खेत, खोला, पहाड आदि प्रतीकहरूको प्रयोग व्यापक रूपमा गरिएको छ । ग्रामीण जीवनका शब्द, लोकभाषा, स्थानीय बिम्ब तथा दैनिक जीवनका विषयवस्तुहरूलाई प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गरिएको छ । यसले कवितालाई जीवन्त र यथार्थपरक बनाएको छ ।
सङ्ग्रहमा प्रयोग भएका बिम्बहरू अत्यन्त जीवन्त छन् । प्रतीकहरू कृत्रिम होइनन्, जीवनबाट आएका हुन् । त्यसैले प्रभावकारी छन् । शिल्पका दृष्टिले कविताहरू जटिल छैनन् तर विचारको गहिराइ र प्रस्तुतीकरणको स्पष्टताले तिनलाई प्रभावकारी बनाएको छ । विशेषतः संवादात्मक शैली, प्रश्नोत्तर शैली र आत्मकथात्मक शैलीको प्रयोग सफल देखिन्छ ।
कुनै पनि कृति पूर्ण हुँदैन । ‘समयका पाइला’मा पनि केही सीमितताहरू देखिन्छन् । केही कविताहरूमा विचार पक्ष अत्यधिक बलियो हुँदा काव्यात्मकता केही कमजोर भएको अनुभूति हुन्छ । कतिपय कविताहरू निबन्धात्मक शैलीतर्फ ढल्किएका छन् । राजनीतिक विषयका केही कवितामा कलात्मक संकेतभन्दा प्रत्यक्ष अभिव्यक्ति बढी छ । यद्यपि यी कमजोरीहरू कृतिको समग्र प्रभावलाई कमजोर बनाउने स्तरका छैनन् ।
‘समयका पाइला’ कविता सङ्ग्रह समकालीन नेपाली समाजको जीवन्त दस्तावेज हो । यस सङ्ग्रहमा कविले सपना देख्ने नागरिक, संघर्षरत किसान, पीडित श्रमिक, उपेक्षित गरिब, विभेद भोग्ने समुदाय, विदेशिन बाध्य युवा र निराश मतदाताको आवाजलाई शब्द दिएका छन् । यो नेपाली समाजको वर्तमान अवस्थाको संवेदनशील अभिलेख हो । सामाजिक यथार्थ, मानवीय करुणा, परिवर्तनको आकाङ्क्षा र लोकतान्त्रिक चेतनाले भरिएको यस कृतिले नेपाली कविता साहित्यमा उल्लेखनीय योगदान दिएको छ । त्यसैले ‘समयका पाइला’ लाई समकालीन नेपाली कविताको महत्त्वपूर्ण, विचारोत्तेजक र पठनीय कृतिका रूपमा मूल्याङ्कन गर्न सकिन्छ ।