मानिसको जीवनमा सोचको अत्यन्त ठूलो भूमिका हुन्छ । मानिस जस्तो सोच्दछ, बिस्तारै त्यस्तै बन्दै जान्छ भन्ने मान्यता विश्वका धेरै दार्शनिक, वैज्ञानिक, साहित्यकार र मनोवैज्ञानिकहरूले व्यक्त गरेका छन् । सकारात्मक सोच कुनै जादू होइन, न त यसले जीवनका सबै समस्या तुरुन्तै समाधान गरिदिन्छ । तर सकारात्मक सोचले मानिसलाई समस्या सामना गर्ने साहस, कठिनाइमा धैर्यता, असफलतामा पुनः उठ्ने शक्ति र सफलताको बाटोमा निरन्तर अघि बढ्ने प्रेरणा अवश्य दिन्छ ।
प्रायः भनिन्छ “सकारात्मक सोच नै मानिसको जीवनको ऊर्जा हो ।” यो भनाइ धेरै हदसम्म सत्य देखिन्छ । शरीरलाई चलाउन भोजन र पानी आवश्यक भएजस्तै मनलाई चलाउन आशा, उत्साह र सकारात्मक दृष्टिकोण आवश्यक हुन्छ । जब मानिस आशावादी हुन्छ, उसमा नयाँ सम्भावना खोज्ने क्षमता बढ्छ । निराशा, भय र असफलताले घेरिएको अवस्थामा पनि ऊ आफ्नो लक्ष्यतर्फ अघि बढिरहन्छ ।
विश्वप्रसिद्ध राजनीतिज्ञ Winston Churchill ले भनेका छन्, “निराशावादीले हरेक अवसरमा समस्या देख्छ, तर आशावादीले हरेक समस्यामा अवसर देख्छ ।” यो भनाइ सकारात्मक सोचको सार हो । वास्तवमा समस्या र अवसर एउटै सिक्काका दुई पाटा हुन् । कतिपय मानिस समस्या देखेर हार मान्छन् भने कतिपय मानिस त्यही समस्याबाट नयाँ सम्भावनाको ढोका खोल्छन् । इतिहासमा भएका धेरै आविष्कार र उपलब्धिहरू कठिन परिस्थितिबाटै जन्मिएका छन् ।
पूर्वीय दर्शनमा पनि सकारात्मक सोचलाई विशेष महत्त्व दिइएको छ । श्रीमद्भगवद गीतामा भगवान् कृष्णले अर्जुनलाई कर्म, आत्मविश्वास र कर्तव्यबोधको शिक्षा दिनुहुन्छ । युद्धभूमिमा निराश र द्विविधाग्रस्त बनेका अर्जुनलाई कृष्णले कर्तव्यबाट विमुख नहुन, आत्मबल कायम राख्न र परिणामको चिन्ता नगरी कर्म गर्न प्रेरित गर्नुहुन्छ । गीताको सन्देशले मानिसलाई परिस्थितिभन्दा माथि उठेर आफ्नो दायित्व पूरा गर्न सिकाउँछ । यस अर्थमा गीता सकारात्मक सोच र आत्मविश्वासको महान् ग्रन्थ मान्न सकिन्छ ।
सकारात्मक सोचको प्रभावबारे आधुनिक विज्ञानले पनि धेरै अध्ययन गरेको छ । मनोविज्ञानका क्षेत्रमा Martin Seligman जस्ता विद्वानहरूले आशावादी सोचले मानसिक स्वास्थ्य, आत्मविश्वास र जीवन सन्तुष्टिमा सकारात्मक प्रभाव पार्ने बताएका छन् । यद्यपि केवल सकारात्मक सोचले मात्र सफलता सुनिश्चित गर्दैन, त्यससँगै परिश्रम, योजना, ज्ञान र अनुशासन पनि आवश्यक हुन्छ । सकारात्मक सोचले बीउ रोप्छ, तर फल प्राप्त गर्न कर्मको आवश्यकता पर्छ ।
‘औषधि सम्झेर खाँदा पानीले समेत औषधिको काम गर्छ’ भन्ने उदाहरणलाई विज्ञानमा ‘प्लेसिबो प्रभाव’ (Placebo Effect) भनिन्छ । कतिपय अवस्थामा मानिसले आफूले औषधि खाइरहेको विश्वास गर्दा शरीरमा सकारात्मक प्रतिक्रिया देखिन सक्छ । यसले विश्वास र सोचको प्रभाव देखाउँछ । तर यसको अर्थ वास्तविक रोगको उपचारका लागि औषधिको सट्टा केवल सकारात्मक सोच पर्याप्त हुन्छ भन्ने होइन । सकारात्मक सोच उपचारको सहयोगी शक्ति हुन सक्छ, विकल्प होइन ।
मानिसको स्वाभिमान, नेतृत्व क्षमता, व्यावसायिक सफलता तथा सङ्गठनको प्रगति जस्ता कुरामा पनि सकारात्मक सोचको महत्त्वपूर्ण योगदान हुन्छ । कुनै नेता आफ्ना सहयोगीहरूमा सम्भावना देख्न सक्छ भने उसले राम्रो नेतृत्व दिन सक्छ । कुनै उद्यमीले चुनौतीभित्र अवसर देख्न सक्छ भने उसले नयाँ व्यवसाय सिर्जना गर्न सक्छ । कुनै शिक्षकले विद्यार्थीको कमजोरीभन्दा सम्भावनालाई महत्त्व दिन सक्छ भने उसले उत्कृष्ट नागरिक निर्माण गर्न सक्छ । त्यसैले सकारात्मक सोच विकास र प्रगतिको आधारशिला हो भन्न सकिन्छ ।
डा. योगी विकासानन्दको भनाइ ‘संसारलाई बदल्नु छ भने शुरूवात आफैँबाट गर्नुपर्छ’ । अत्यन्त अर्थपूर्ण छ । वास्तवमा समाज परिवर्तनको शुरूवात व्यक्तिबाट हुन्छ । हामी प्रायः अरूको कमजोरी खोज्न व्यस्त हुन्छौँ, तर आफ्नो जिम्मेवारीबारे कम सोच्ने गर्छौँ । अरूले के गरेनन् भन्ने प्रश्नभन्दा पहिले ‘मैले के गरेँ ?’ भन्ने प्रश्न आफैँलाई सोध्न सक्यौँ भने समाजमा धेरै सकारात्मक परिवर्तन आउन सक्छ ।
यस्तै, ‘अरूलाई सुन्दर देख्न सक्नु भनेको आफैँ सुन्दर हुनु हो’ भन्ने विचार पनि गहिरो छ । मानिसले संसारलाई प्रायः आफ्नै दृष्टिकोणबाट हेर्छ । मनमा ईर्ष्या, घृणा र नकारात्मकता भरिएको छ भने संसार पनि त्यस्तै देखिन्छ । मनमा प्रेम, करुणा र सद्भाव छ भने संसार सुन्दर लाग्छ । त्यसैले दृष्टिकोण परिवर्तन गर्नु भनेको जीवन परिवर्तन गर्नु हो ।
कृतज्ञताको भावना सकारात्मक सोचको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष हो । हामीले प्राप्त गरेका साना-साना खुशी, सहयोग र अवसरहरूका लागि धन्यवाद दिन सिक्नुपर्छ । बिहान उठ्नेबित्तिकै जीवन, परिवार, प्रकृति, समाज र देशप्रति आभार व्यक्त गर्ने बानीले मनलाई शान्त र सकारात्मक बनाउँछ । आजकल मनोविज्ञानका अनुसन्धानले पनि कृतज्ञताको अभ्यासले तनाव कम गर्ने र मानसिक सन्तुष्टि बढाउने देखाएका छन् ।
श्वासप्रश्वास र सोचबीच पनि गहिरो सम्बन्ध छ । जब मानिस अत्यन्त क्रोधित वा तनावग्रस्त हुन्छ, उसको श्वास छोटो र छिटो हुन्छ । विपरीत रूपमा, गहिरो र लामो श्वासले शरीर र मस्तिष्कलाई शान्त बनाउँछ । त्यसैले रिस उठेका बेला केही क्षण गहिरो श्वास लिनु उपयोगी हुन्छ । यसले भावनालाई नियन्त्रण गर्न र स्पष्ट सोच्न मद्दत गर्दछ ।
आशावादी व्यक्ति कठिन परिस्थितिमा पनि सम्भावनाको खोजी गर्छ । ऊ समस्यालाई स्वीकार्छ तर त्यसबाट पराजित हुँदैन । नकारात्मक व्यक्ति भने सहज परिस्थितिमा पनि बहाना खोज्ने प्रवृत्तिमा फस्न सक्छ । तर यहाँ एउटा कुरा बुझ्न आवश्यक छ साँचो सकारात्मकता भनेको वास्तविकतालाई अस्वीकार गर्नु होइन । दुःख, चुनौती र समस्या छन् भन्ने स्वीकार गर्दै तिनको समाधान खोज्ने प्रयास गर्नु नै स्वस्थ सकारात्मक सोच हो ।
साहित्यकार, दार्शनिक र वैज्ञानिकहरूका विचार हेर्दा एउटा साझा निष्कर्ष भेटिन्छ – मानिसको जीवनलाई रूपान्तरण गर्ने शक्ति बाहिरी संसारभन्दा पहिले उसको भित्री संसारमा लुकेको हुन्छ । विचारले व्यवहार निर्माण गर्छ, व्यवहारले बानी बनाउँछ, बानीले चरित्र निर्माण गर्छ र चरित्रले भाग्य निर्माण गर्छ । त्यसैले सकारात्मक सोच केवल एउटा प्रेरणादायी नारा होइन, यो जीवन जिउने कला हो ।
अन्त्यमा, सकारात्मक सोच पढेर मात्र पुग्दैन, त्यसलाई व्यवहारमा उतार्नुपर्छ । अरूको आलोचनामा समय खर्च गर्नुको सट्टा आफ्ना कर्तव्यमा ध्यान दिनुपर्छ । धन्यवाद दिन सिक्नुपर्छ, कृतज्ञ हुनुपर्छ, आशावादी बन्नुपर्छ र चुनौतीलाई अवसरमा बदल्ने साहस गर्नुपर्छ । संसार परिवर्तन गर्ने सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय आफैँ परिवर्तन हुनु हो । जब व्यक्तिको सोच सकारात्मक हुन्छ, परिवार सकारात्मक हुन्छ, परिवार सकारात्मक हुँदा समाज सकारात्मक बन्छ, र समाज सकारात्मक हुँदा राष्ट्र समृद्ध बन्छ । त्यसैले सकारात्मक सोचको मुहान वास्तवमै हामी आफैँ हौँ । हामी प्रत्येकले आफ्नो मनलाई सकारात्मक विचारको विशाल समुद्र बनाऔँ र जीवनलाई अर्थपूर्ण, सुन्दर तथा उज्यालो बनाऔँ । अहिलेलाई यति ।
बेल्जियम, ब्रसेल्स ।