धेरै मानिसले प्रकृतिको सुन्दर वर्णनलाई मात्र पर्या–साहित्य ठान्ने भूल गर्छन् । तर पर्या–साहित्य केवल फूल, चरा, हिमाल र नदीको सौन्दर्य वर्णनमा सीमित हुँदैन । यसले वातावरणीय संकट र मानवद्वारा सिर्जित विनाशलाई पनि प्रश्न गर्छ ।
====
भूमिका
मानव सभ्यताको आरम्भदेखि नै प्रकृति र मानवबीचको सम्बन्ध अविच्छिन्न रहँदै आएको छ । पृथ्वी, जल, वायु, अग्नि र आकाश यी पञ्चमहाभूतले नै सम्पूर्ण जीवमात्रको अस्तित्वलाई सम्भव बनाएका छन् । मानवले आफूलाई प्रकृतिको स्वामी ठान्न थालेपछि प्रकृतिमाथि अत्यधिक दोहन, अतिक्रमण र विनाशको प्रक्रिया तीव्र भयो । फलस्वरूप आज विश्व जलवायु परिवर्तन, जैविक विविधताको ह्रास, वन विनाश, प्रदूषण, हिमनदी पग्लिने संकट, तापक्रम वृद्धि, जलस्रोतको क्षयीकरण र मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्वजस्ता भयावह समस्याको सामना गरिरहेको छ । यस्ता संकटका बीच साहित्यले पनि आफ्नो दृष्टिकोण परिवर्तन गर्न थालेको छ । यही परिवर्तनशील चेतनाबाट ‘पर्या–साहित्य’ अर्थात् पर्यावरणीय साहित्यको अवधारणा विकसित भएको हो ।
परम्परागत साहित्यले मुख्यतः प्रेम, सौन्दर्य, राजनीति, सामाजिक यथार्थ, वर्गसंघर्ष, मानवीय मनोविज्ञान, पीडा, द्वन्द्व र अस्तित्ववादी संकटलाई केन्द्रमा राखेर सिर्जना गर्यो । उदाहरणका रूपमा संस्कृत साहित्यमा कालिदासको ‘ऋतुसंहार’ र ‘मेघदूत’मा प्रकृति सौन्दर्यको रमणीय वर्णन पाइन्छ, तर त्यहाँ पर्यावरणीय संकटको विमर्श भने छैन । नेपाली साहित्यमा लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको ‘मुनामदन’ सामाजिक पीडा र मानवीय संवेदनामा केन्द्रित छ; पारिजातको ‘शिरीषको फूल’ अस्तित्ववादी मनोविज्ञान र सामाजिक यथार्थमा आधारित छ; भूपी शेरचनका कवितामा राजनीतिक चेतना र मानवीय विडम्बना मुखरित छ । विश्व साहित्यमा शेक्सपियरका नाटकहरू प्रेम, सत्ता र मानवीय मनोविज्ञानमा केन्द्रित छन् भने टोलस्टोय, दोस्तोयेभ्स्की वा म्याक्सिम गोर्कीका कृतिहरू सामाजिक र राजनीतिक यथार्थमा आधारित छन् । यसले देखाउँछ कि अधिकांश परम्परागत साहित्य मानवकेन्द्रित थियो । प्रकृति त्यहाँ पृष्ठभूमि थियो, मूल पात्र होइन ।
तर आजको युगमा प्रकृति केवल दृश्य–सौन्दर्यको वस्तु मात्र होइन; जीवन र अस्तित्वको आधार हो भन्ने चेतना बलियो बन्दै गएको छ । यही चेतनाले पर्या–साहित्यलाई जन्म दिएको हो ।
पर्या–साहित्यको अवधारणा
पर्या–साहित्य भनेको प्रकृति, पर्यावरण, जैविक विविधता, पृथ्वी र सम्पूर्ण जीव मात्रको अन्तरसम्बन्धलाई साहित्यिक ढंगले प्रस्तुत गर्ने साहित्य हो । यसले केवल वन, नदी, हिमाल वा फूलको सौन्दर्य वर्णन गर्दैन; बरु प्रकृतिमाथि भइरहेको मानवीय हस्तक्षेप, वातावरणीय असन्तुलन, प्रदूषण, जलवायु परिवर्तन, वनविनाश, जैविक संकट र संरक्षणको आवश्यकता जस्ता विषयलाई पनि गम्भीर रूपमा उठाउँछ ।
पर्या–साहित्यको मूल उद्देश्य मानवलाई प्रकृतिप्रति उत्तरदायी बनाउनु हो । यसले मानवलाई सम्झाउँछ कि पृथ्वी केवल मानवको सम्पत्ति होइन; चराचुरुङ्गी, वनस्पति, जलचर, वन्यजन्तु, सूक्ष्म जीव र सम्पूर्ण जीवधारीको साझा घर हो ।
आज विज्ञानले प्रमाणित गरिसकेको छ कि यदि वातावरणीय सन्तुलन बिग्रियो भने मानव सभ्यताको अस्तित्व नै संकटमा पर्न सक्छ । यही वैज्ञानिक सत्यलाई साहित्यिक मिठास, भावनात्मक शक्ति र कलात्मक शैलीमा प्रस्तुत गर्नु नै पर्या–साहित्यको विशेषता हो । विज्ञानका कठोर तथ्यलाई साहित्यको कोमल संवेदनासँग जोडेर जनचेतना जगाउनु यसको मूल शक्ति हो ।
उदाहरणका लागि, ‘वन विनाशले वर्षा चक्र बिगार्छ’ भन्ने वैज्ञानिक तथ्यलाई साहित्यले यसरी व्यक्त गर्न सक्छ,
“जब जङ्गलका रूखहरू ढल्छन्, तब आकाशका बादलहरू पनि गाउँ फर्कन डराउँछन् ।”
यसरी विज्ञानको तथ्यलाई संवेदनाको भाषामा रूपान्तरण गर्नु पर्या–साहित्यको मौलिक सौन्दर्य हो ।
पर्या–साहित्यका अभियन्ता र यसको विकास
विश्व साहित्यमा पर्यावरणीय चेतनालाई व्यवस्थित रूपमा अगाडि बढाउने प्रमुख अभियन्तामध्ये अमेरिकी जीवविज्ञानी तथा लेखिका रेचल कार्सनलाई महत्त्वपूर्ण मानिन्छ । उनको चर्चित कृति Silent Spring (१९६२) ले रासायनिक विषादीका कारण प्रकृतिमा परेको असरलाई उजागर गर्यो । यस पुस्तकले विश्वव्यापी वातावरणीय आन्दोलनलाई प्रेरणा दियो । त्यसपछि हेनरी डेभिड थोरो, आल्डो लियोपोल्ड, एडवर्ड एबी, अरने नेस, चेरिल ग्लोटफेल्टी जस्ता चिन्तकहरूले प्रकृतिमैत्री दर्शन र साहित्यलाई विस्तार गरे ।
अरने नेसले ‘डीप इकोलोजी’ अर्थात् गहिरो पारिस्थितिकीको अवधारणा प्रस्तुत गरे, जसले मानवलाई प्रकृतिभन्दा माथि होइन, प्रकृतिको एक अंशका रूपमा बुझ्न आग्रह गर्छ । चेरिल ग्लोटफेल्टीले ‘इको–क्रिटिसिज्म’ अर्थात् पारिस्थितिक समालोचनालाई साहित्यिक अध्ययनको महत्त्वपूर्ण सिद्धान्तका रूपमा स्थापित गरिन् ।
नेपाली सन्दर्भमा पनि पर्यावरणीय चेतना क्रमशः विकसित हुँदै आएको छ । लोकगीत, लोककथा र मिथकहरूमा नदी, वन, पहाड, चराचुरुङ्गी र ऋतुसँग गहिरो सम्बन्ध पाइन्छ । आधुनिक नेपाली साहित्यमा प्रकृति र पर्यावरणीय संवेदनालाई गहिराइका साथ उठाउने विभिन्न साहित्यकारहरूले वन विनाश, गाउँको बदलिँदो परिवेश, हिमालको पीडा, नदीको करुणा र प्रकृतिको विनाशलाई आफ्नो सिर्जनाको विषय बनाएका छन् ।
पर्या–साहित्यको सैद्धान्तिक आधार
पर्या–साहित्य विभिन्न दार्शनिक र सैद्धान्तिक आधारमा उभिएको छ । यसको प्रमुख आधारहरू यसप्रकार छन्,
१. पारिस्थितिकी (Ecology)
पारिस्थितिकीले जीव र वातावरणबीचको अन्तरसम्बन्धलाई अध्ययन गर्छ । कुनै पनि जीव स्वतन्त्र छैन; सबै एक–अर्कामा निर्भर छन् । जङ्गल विनाश हुँदा वर्षा प्रभावित हुन्छ, वर्षा घट्दा कृषि संकटमा पर्छ, कृषि संकटले मानव जीवन प्रभावित हुन्छ । यही सम्बन्धलाई पर्या–साहित्यले भावनात्मक र कलात्मक रूपमा अभिव्यक्त गर्छ ।
२. डीप इकोलोजी (Deep Ecology)
यो सिद्धान्तले मानवलाई प्रकृतिको केन्द्र होइन, प्रकृतिको एक अंश मान्छ । नदी, वन, पशु, चरा, हिमाल र समुद्रको पनि आफ्नै अस्तित्व र अधिकार हुन्छ भन्ने मान्यता यसमा पाइन्छ ।
३. इको–क्रिटिसिज्म (Ecocriticism)
यो साहित्यको यस्तो अध्ययन पद्धति हो, जसले साहित्यमा प्रकृति र पर्यावरण कसरी चित्रित गरिएको छ भन्ने विश्लेषण गर्छ । यसले मानवकेन्द्रित दृष्टिकोणको आलोचना गर्दै पृथ्वीकेन्द्रित चेतनालाई महत्त्व दिन्छ ।
४. हरित दर्शन (Green Philosophy)
यसले विकासको नाममा प्रकृतिको विनाश हुनु हुँदैन भन्छ । दिगो विकास, जैविक विविधता संरक्षण र प्राकृतिक न्याय यसको केन्द्रमा छन् ।
मानव र पञ्चमहाभूतबीचको दार्शनिक सम्बन्ध
मानव पृथ्वीको सन्तान हो । उसले खाने अन्न माटोबाट आउँछ, पिउने पानी नदी र हिमालबाट आउँछ, सास फेर्ने वायु वनस्पतिले शुद्ध बनाउँछन्, शरीरको ताप अग्नितत्त्वसँग सम्बन्धित छ र सम्पूर्ण अस्तित्व आकाशको विशालताभित्र सम्भव भएको छ । त्यसैले मानव प्रकृतिबाट अलग अस्तित्व होइन ।
पूर्वीय दर्शनले पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु र आकाशलाई जीवनका आधार मानेको छ । उपनिषद्, बौद्ध दर्शन र वैदिक चिन्तनमा प्रकृतिलाई देवतासरह सम्मान गरिएको पाइन्छ । नदीलाई माता, वनलाई जीवनदाता, हिमाललाई धैर्यको प्रतीक र वायुलाई प्राणका रूपमा लिइएको छ ।
जब माटो विषाक्त हुन्छ, तब अन्न विषाक्त हुन्छ; जब वायु प्रदूषित हुन्छ, तब मानवको श्वास नै रोगी हुन्छ; जब जल दूषित हुन्छ, तब सभ्यता नै संकटमा पर्छ । यसैले प्रकृतिमाथिको हिंसा अन्ततः मानवमाथिको हिंसा हो ।
दार्शनिक रूपमा हेर्दा, प्रकृतिसँगको सम्बन्ध केवल उपयोगिताको होइन; सहअस्तित्वको हो । नदी केवल पानीको स्रोत होइन, सभ्यताको स्मृति हो । जङ्गल केवल काठको भण्डार होइन, जीवनको श्वास हो । हिमाल केवल ढुंगाको संरचना होइन, पृथ्वीको धैर्य र आत्मा हो ।
पर्या–साहित्य : केवल प्रकृति वर्णन होइन
धेरै मानिसले प्रकृतिको सुन्दर वर्णनलाई मात्र पर्या–साहित्य ठान्ने भूल गर्छन् । तर पर्या–साहित्य केवल फूल, चरा, हिमाल र नदीको सौन्दर्य वर्णनमा सीमित हुँदैन । यसले वातावरणीय संकट र मानवद्वारा सिर्जित विनाशलाई पनि प्रश्न गर्छ ।
आज विश्व जलवायु परिवर्तनको भयावह संकटमा छ । हिमाल पग्लिरहेका छन्, समुद्री सतह बढिरहेको छ, वन्यजन्तुको वासस्थान नष्ट भइरहेको छ । नेपालजस्तो हिमाली देशमा हिमताल विस्फोट, अनियमित वर्षा, सुख्खा र बाढीको समस्या तीव्र हुँदै गएको छ ।
यस सन्दर्भमा पर्या–साहित्यले चेतावनी दिन्छ,
“यदि जङ्गलहरू मौन भए भने, एक दिन पृथ्वीमा मानवको हाँसो पनि हराउनेछ ।”
पर्या–साहित्यले जैविक विविधताको महत्त्व पनि उजागर गर्छ । पृथ्वीमा रहेका प्रत्येक जीवको आफ्नै भूमिका हुन्छ । मौरी नहुँदा परागसेचन प्रभावित हुन्छ; चरा हराउँदा बीउ फैलिने प्रक्रिया कमजोर हुन्छ; वन विनाश हुँदा वर्षा चक्र प्रभावित हुन्छ । त्यसैले प्रकृतिको सन्तुलन बिग्रिँदा सम्पूर्ण जीवन प्रणाली संकटमा पर्छ ।
कार्बन बजेटिङ, कार्बन अफसेटिङ र जलवायु परिवर्तन
औद्योगिकीकरण र जीवाश्म इन्धनको अत्यधिक प्रयोगले वातावरणमा कार्बन डाइअक्साइडको मात्रा बढाएको छ । यही कारण पृथ्वीको तापक्रम वृद्धि भइरहेको छ । यसलाई नियन्त्रण गर्न ‘कार्बन बजेटिङ’ र ‘कार्बन अफसेटिङ’ जस्ता अवधारणाहरू विकसित भएका छन् ।
कार्बन बजेटिङ भनेको पृथ्वीको तापक्रमलाई सुरक्षित सीमाभित्र राख्न मानवले कति मात्रामा हरितगृह ग्यास उत्सर्जन गर्न पाउँछ भन्ने वैज्ञानिक हिसाब हो । यदि यो सीमा नाघियो भने पृथ्वीमा विनाशकारी जलवायु संकट आउन सक्छ ।
कार्बन अफसेटिङ भनेको उत्सर्जित कार्बनलाई कम गर्न वृक्षारोपण, नवीकरणीय ऊर्जा, हरित प्रविधि र संरक्षण कार्यक्रममार्फत क्षतिपूर्ति गर्नु हो ।
नेपालजस्ता देशले वन संरक्षण र हरित ऊर्जामा जोड दिएर विश्व जलवायु सन्तुलनमा महत्त्वपूर्ण योगदान दिन सक्छन् ।
ओजोन तह र जैविक विविधता
ओजोन तह पृथ्वीको सुरक्षाकवच हो । यसले सूर्यबाट आउने हानिकारक पराबैंगनी किरणलाई रोक्छ । क्लोरोफ्लोरोकार्बन (CFC) जस्ता रसायनका कारण ओजोन तहमा प्वाल पर्न थालेपछि विश्वभरि चिन्ता बढ्यो । यसले छालाको क्यान्सर, कृषि क्षति र समुद्री जीवनमा असर पुर्याउन सक्छ ।
जैविक विविधता भनेको पृथ्वीमा रहेका जीवजन्तु, वनस्पति र सूक्ष्मजीवहरूको विविधता हो । जैविक विविधता घट्दै जाँदा पृथ्वीको पारिस्थितिक प्रणाली कमजोर बन्छ । त्यसैले वन संरक्षण, नदी संरक्षण र वन्यजन्तु संरक्षण आजको अपरिहार्य आवश्यकता हो ।
मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व र समाधान
वन विनाश, अवैध उत्खनन, चोरी–शिकारी, तस्करी र मानव अतिक्रमणका कारण वन्यजन्तु आफ्नो वासस्थानबाट विस्थापित भइरहेका छन् । फलस्वरूप हात्ती, बाघ, चितुवा, बाँदर लगायतका वन्यजन्तु बस्तीमा पस्न थालेका छन् ।
यदि वन्यजन्तुको प्राकृतिक वासस्थान सुरक्षित राख्न सकियो भने उनीहरू बस्तीमा आउने अवस्था न्यून हुनेछ । त्यसैले मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व समाधानको मूल उपाय प्रकृतिको संरक्षण नै हो ।
निकुञ्ज र आरक्ष क्षेत्रको व्यवस्थापनलाई अझ प्रभावकारी बनाउनु आवश्यक छ । मध्यवर्ती क्षेत्र (बफर जोन) को व्यवस्थापकीय स्वामित्व स्थानीय सरकारलाई हस्तान्तरण गरी निकुञ्ज प्रशासनलाई मुख्य संरक्षण क्षेत्रमा केन्द्रित गराउनु उपयुक्त हुनेछ । यसले स्थानीय सहभागिता बढाउनेछ र संरक्षणलाई जनआन्दोलनको रूप दिन सहयोग पुग्नेछ ।
त्यस्तै, निकुञ्जभित्र विद्युतीय सवारी साधनबाट मात्र जङ्गल सफारी सञ्चालन गरिनु आवश्यक छ । यसले ध्वनि र वायु प्रदूषण कम गरी वन्यजन्तुलाई तनावमुक्त वातावरण दिन सक्छ ।
समस्याग्रस्त वन्यजन्तुको पहिचान, अनुगमन र व्यवस्थापनका लागि छुट्टै अध्ययन केन्द्र वा पर्यापर्यटन पार्क स्थापना गरिनु उपयुक्त हुनेछ । यसले अनुसन्धान, संरक्षण र पर्यटनलाई सन्तुलित बनाउन सहयोग पुर्याउनेछ ।
पर्यावरणीय चेतनाको साहित्यिक कृति कसरी लेख्ने ?
पर्यावरणीय चेतनायुक्त साहित्य सिर्जना गर्न लेखकमा प्रकृतिप्रतिको संवेदनशीलता आवश्यक हुन्छ । केवल जानकारी भएर पुग्दैन; प्रकृतिसँग आत्मीय सम्बन्ध पनि हुनुपर्छ ।
पर्या–साहित्य लेख्दा निम्न पक्ष महत्त्वपूर्ण हुन्छन्—
प्रकृतिको सूक्ष्म अवलोकन – नदी, वन, चराचुरुङ्गी, मौसम, माटो र गाउँको जीवनलाई नजिकबाट बुझ्नुपर्छ ।
वैज्ञानिक चेतना – जलवायु परिवर्तन, जैविक विविधता, प्रदूषण, कार्बन उत्सर्जनजस्ता विषयको आधारभूत ज्ञान आवश्यक हुन्छ ।
भावनात्मक प्रस्तुति- तथ्यलाई संवेदनासँग जोडेर प्रस्तुत गर्नुपर्छ ।
स्थानीय उदाहरण, गाउँको सुक्दै गएको धारा, कटिँदै गएको वन, हराउँदै गएको चरा जस्ता स्थानीय घटनाले साहित्यलाई जीवन्त बनाउँछ ।
भविष्यप्रतिको जिम्मेवारी साहित्य केवल मनोरञ्जन होइन; भावी पुस्ताप्रतिको उत्तरदायित्व पनि हो ।
उदाहरणका रूपमा कुनै लेखकले गाउँको सुक्दै गएको पोखरीलाई यसरी चित्रण गर्न सक्छ,
“पोखरी सुक्दा केवल पानी हराएन, गाउँको आकाश पनि फाटेजस्तो भयो ।”
यस्तो अभिव्यक्तिले पाठकको मनमा गहिरो प्रभाव पार्छ ।
पर्या–साहित्य र जनचेतनाको आवश्यकता
आज पृथ्वी अभूतपूर्व संकटको मोडमा उभिएको छ । विकासका नाममा जङ्गल काटिँदै छन्, नदी थुनिँदै छन्, डाँडा भत्काइँदै छन्, वन्यजन्तु मारिँदै छन् । यस्तो अवस्थामा साहित्य मौन बस्न मिल्दैन ।
ब्रसेल्स,बेल्जियम ।