समयको चक्र फेरि एकपटक रगत र बारुदको गन्धले भरिएको छ । मध्यपूर्वको आकाशमा खसिरहेका विमानहरू केवल धातुका टुक्राहरू होइनन्, ती आधुनिक साम्राज्यवादका दम्भका अवशेषहरू हुन् । जब एउटा विशाल जहाज पर्सियन गल्फको छालमा विलीन हुन्छ, त्यसले केवल युद्धको सूचना दिँदैन, बरु एउटा नयाँ युगको पदचाप सुनाउँछ—जहाँ ‘शक्ति’ को परिभाषा बदलिँदै छ । नेपाल जस्ता साना तर स्वाभिमानी राष्ट्रहरूका लागि यो दृश्य एउटा गम्भीर ऐना हो, जसमा हामीले आफ्नो भविष्यको अनुहार हेर्नु पर्नेछ ।
युद्धको मनोविज्ञान र आत्मबल विख्यात युद्ध-विद सन जु (Sun Tzu) ले आफ्नो अमर कृति ‘द आर्ट अफ वार’ मा भनेका छन्— “उत्कृष्ट योद्धा त्यो हो, जसले नलडीकन सत्रुको प्रतिरोधलाई तोडिदिन्छ।” इरानले आज त्यही गरिरहेको छ । उसले देखाएको ‘उच्च प्रविधियुक्त छापामार शैली’ वास्तवमा हतियारको लडाइँ मात्र होइन, यो त मनोविज्ञानको खेल हो। प्रसिद्ध मनोवैज्ञानिक सिग्मन्ड फ्रायड (Sigmund Freud) ले युद्धलाई मानिसको ‘मृत्युको इच्छा’ (Thanatos) सँग जोडेका थिए, तर जब कुनै राष्ट्रको अस्तित्वमाथि संकट आउँछ, त्यहाँ ‘जीवनको इच्छा’ सामूहिक आत्मबलमा रूपान्तरण हुन्छ। इरानी जनतामा देखिएको राष्ट्रिय स्वाधिनता प्रतिको निष्ठा त्यही सामूहिक मनोविज्ञानको उपज हो, जसले डलर र मिसाइल भन्दा माथि उठेर साम्राज्यवादी दम्भलाई चुनौती दिइरहेको छ ।
समाजशास्त्रीय दृष्टि र विस्थापनको पीडा समाजशास्त्री इमाइल दुर्खिम (Emile Durkheim) का अनुसार समाज एउटा जीवित शरीर हो । जब लेबनानका पाँचमध्ये एक नागरिक विस्थापित हुन्छन्, तब त्यो समाजको आत्मा क्षत-विक्षत हुन्छ । १० लाखभन्दा बढी मानिसको आँसुले लेखिएको यो इतिहासले भन्छ— साम्राज्यवादले थोपरेको युद्धले केवल सिमाना बदल्दैन, यसले त पुस्तौँको सामाजिक संरचना र संस्कृतिलाई खरानी बनाउँछ । पुलहरू भत्किनु भनेको केवल दुई किनार टुट्नु होइन, यो त मानवताको सञ्चार र समृद्धिको बाटो थुनिनु हो । यो अन्याय र सम्प्रभुतामाथिको हस्तक्षेपलाई टुलुटुलु हेरेर बस्नु मानव सभ्यताकै अपमान हो ।
सस्तो प्रविधि: साना राष्ट्रको ‘ब्रह्मास्त्र’
आधुनिक युद्धको प्रकृति बदलिएको छ । महँगा ट्याङ्क र जेटहरू अब इतिहासका बोझ बन्दैछन् । इरानले सस्तो ड्रोन र मिसाइलमार्फत जुन ‘डिजिटल छापामार युद्ध’ लडिरहेको छ, त्यसले एउटा नयाँ पाठ सिकाएको छ । यो कार्ल मार्क्स (Karl Marx) ले भनेझैँ ‘साधनमाथिको नियन्त्रण’ को नयाँ स्वरूप हो । जब एउटा सानो देशले आफ्नै पौरखले बनाएको सस्तो हतियारले महाशक्तिको अहंकारलाई पानी-पानी बनाउँछ, तब बुझ्नुपर्छ— प्रविधिले अब युद्धको मैदानलाई ‘लोकतान्त्रिक’ बनाइदिएको छ । अब विजयका लागि अर्बौँ डलर होइन, तीक्ष्ण दिमाग र स्वदेशी आविष्कार भए पुग्छ ।
नेपालका लागि मार्गचित्र: स्वाधिनताको संकल्प
नेपाल जस्तो साना राष्ट्रका लागि यो युद्ध एउटा चेतावनी र अवसर दुवै हो। हामीले सिक्नुपर्छ कि— साम्राज्यवादीको पदचाप छिमेकीको आँगनमा बज्दा हाम्रो ढोकामा पनि पराकम्पन आउँछ । प्रसिद्ध समाजशास्त्री म्याक्स वेबर (Max Weber) ले राज्यलाई ‘वैध हिंसाको एकाधिकार’ भएको संस्था मानेका थिए, तर साना राज्यका लागि त्यो ‘हिंसा’ रक्षात्मक र प्रविधिमा आधारित हुनुपर्छ ।
हाम्रो पहाडका कन्दराहरू हाम्रा किल्ला हुन् र हाम्रा युवाहरूको सफ्टवेयर बनाउने औँलाहरू हाम्रा आधुनिक मिसाइल हुन्। यदि हामीले:
१. आत्मनिर्भरतालाई आफ्नो धर्म मान्न सक्यौँ,
२. आधुनिक छापामार प्रविधि (ड्रोन र साइबर डिफेन्स) मा आफूलाई तिखार्न सक्यौँ, र
३. राष्ट्रिय एकताको मनोवैज्ञानिक पर्खाल खडा गर्न सक्यौँ भने,
संसारको कुनै पनि ‘साम्राज्य’ ले हाम्रो सार्वभौमिकतामाथि आँखा लगाउने साहस गर्ने छैन ।
अत: युद्धको धुवाँले आकाश छेकिए पनि सत्यको घाम झुल्किन छोड्दैन । मध्यपूर्वको यो क्रुर वास्तविकताले हामीलाई भनिरहेको छ— आफ्नो माटोको रक्षा अरूले गरिदिँदैन । स्वाधिनता त्यो फूल हो, जसलाई जोगाउन आत्मबलको पानी र प्रविधिको काँडा चाहिन्छ । नेपालले इरानको प्रतिरोधबाट सिकेर आफ्नो राष्ट्रिय निष्ठा र आधुनिक रक्षा प्रणालीको संयोजन गर्न ढिला गर्नु हुँदैन । किनकि, इतिहासले उनैलाई सम्झिन्छ जसले आँधीमा पनि आफ्नो दियो निभ्न दिएनन् ।