नेपाल केवल एउटा भौगोलिक सीमाभित्र रहेको राष्ट्र मात्र होइन, यो हजारौं वर्ष पुरानो सभ्यता, बहुभाषिक चेतना, मौलिक कला, जीवित संस्कृति र सृजनात्मक आत्माको संगम हो । हिमालदेखि तराईसम्म फैलिएको नेपाली समाजमा भाषा, साहित्य, संगीत, नृत्य, मूर्तिकला, चित्रकला, नाटक, चलचित्र, पुरातत्त्व, लोकसंस्कृति र दर्शनका अनगिन्ती स्वरहरू एकसाथ धड्किरहेका छन् । यही विविधताले नेपाललाई विश्वमञ्चमा विशेष पहिचान प्रदान गरेको छ । तर विडम्बना के छ भने, यति विशाल सांस्कृतिक र प्राज्ञिक सम्पदाको संरक्षण तथा प्रवर्द्धन गर्ने संस्थाहरू भने आज पनि टुक्राटुक्रामा विभाजित छन् ।
नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान, नेपाल ललितकला प्रज्ञा–प्रतिष्ठान, राष्ट्रिय नाचघर, नेपाल चलचित्र बोर्ड, भाषा आयोग, भाषा अनुसन्धान विभाग, संस्कृतिसम्बन्धी संस्थान, पुरातत्त्व विभाग, मूर्तिकला तथा दृश्यकलासँग सम्बन्धित निकायहरू, नाट्य संस्थाहरू, अनुवाद केन्द्रहरू र विदेशमा बसेर नेपाली साहित्य सिर्जना गर्ने स्रष्टाहरूका लागि काम गर्ने संस्थाहरू यी सबैले आ आफ्नो क्षेत्रमा योगदान दिइरहेका छन् । तर समयले अब एउटा गम्भीर प्रश्न उठाएको छ : के यी सम्पूर्ण संस्थाहरूलाई एउटै विशाल, सक्षम, निष्पक्ष र ऊर्जाशील राष्ट्रिय प्राज्ञिक संस्थाअन्तर्गत एकीकृत गर्न सकिँदैन ? यदि सम्पूर्ण कला, साहित्य, भाषा, नाट्य, चलचित्र, शिक्षा, अनुसन्धान, अनुवाद, अन्तर्राष्ट्रिय सांस्कृतिक सम्बन्ध र बौद्धिक विकासलाई एउटै साझा प्राज्ञिक संरचनामा ल्याइयो भने नेपालले नयाँ सांस्कृतिक युगको आरम्भ गर्न सक्छ ।
मेरो विचारमा, नेपाललाई अब विखण्डित संस्थागत संरचनाबाट माथि उठेर एउटा एकीकृत ‘नेपाल प्राज्ञ प्रतिष्ठान’ को अवधारणातर्फ अघि बढ्न आवश्यक छ । यस्तो संस्था केवल प्रशासनिक केन्द्र मात्र नभई राष्ट्रको बौद्धिक आत्मा, सांस्कृतिक मस्तिष्क र सृजनात्मक ऊर्जाको केन्द्र बन्न सक्छ ।
आज नेपालमा धेरै संस्थाहरूको उद्देश्य लगभग समान देखिन्छ । कसैले भाषा संरक्षण गरिरहेको छ, कसैले कला प्रवर्द्धन, कसैले नाटक, कसैले चलचित्र, कसैले पुरातत्त्व र कसैले साहित्य । तर यी सबैको मूल उद्देश्य भनेको नेपाली सभ्यता र राष्ट्रिय चेतनालाई जोगाउनु तथा विश्वसमक्ष प्रस्तुत गर्नु हो । जब उद्देश्य एउटै छ भने संस्थागत सहकार्य र एकीकरण किन सम्भव नहुने ? अहिले एउटै प्रकृतिका कार्यक्रमहरू विभिन्न संस्थाले अलग–अलग रूपमा सञ्चालन गर्दा राज्यको ठूलो आर्थिक स्रोत खर्च भइरहेको छ । अलग भवन, अलग प्रशासन, अलग कर्मचारी संयन्त्र, अलग योजना र अलग बजेटले कार्यक्षमता घटाइरहेको अवस्था देखिन्छ ।
यदि यी सम्पूर्ण संस्थाहरूलाई एउटै छातामुनि ल्याएर वैज्ञानिक ढंगले विभागीय संरचना बनाइयो भने खर्च कम हुने मात्र होइन, समन्वय र प्रभावकारिता पनि अत्यन्त बलियो बन्न सक्छ । उदाहरणका लागि एउटै विशाल पुस्तकालय, एउटै डिजिटल अभिलेख केन्द्र, एउटै अनुसन्धान विभाग, एउटै अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध शाखा र एउटै प्रशासनिक संयन्त्रबाट सबै क्षेत्र सञ्चालन गर्न सकिन्छ । यसले अनावश्यक दोहोरोपन हटाउँछ र सिर्जनात्मक क्षेत्रमा लगानी बढाउन मद्दत पुर्याउँछ ।
यस्तो संस्थाभित्र साहित्य विभाग, भाषा विज्ञान विभाग, अनुवाद तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्रकाशन विभाग, चलचित्र तथा नाट्य विभाग, संगीत तथा नृत्य विभाग, मूर्तिकला तथा ललितकला विभाग, पुरातत्त्व तथा सम्पदा विभाग, लोकसंस्कृति अनुसन्धान विभाग, डिजिटल अभिलेख विभाग, शिक्षा तथा प्राज्ञिक अनुसन्धान विभाग जस्ता शाखाहरू स्थापना गर्न सकिन्छ । यसले प्रत्येक क्षेत्रको स्वतन्त्रता कायम राख्दै एउटै राष्ट्रिय दृष्टिकोणअन्तर्गत काम गर्ने वातावरण सिर्जना गर्छ ।
विशेष गरी मूर्तिकला र ललितकलाको क्षेत्रमा नेपालसँग अद्भुत सम्भावना छ । काठमाडौँ उपत्यकाका प्राचीन मूर्तिहरू, मन्दिरहरूको वास्तुकला, मिथिला चित्रकला, थाङ्का कला, काष्ठकला र परम्परागत हस्तकलाले विश्वलाई आकर्षित गर्न सक्छन् । तर कलाकारहरू अझै पनि पर्याप्त अवसर र अन्तर्राष्ट्रिय पहुँचबाट वञ्चित छन् । यदि एउटै प्राज्ञिक संस्थाले कलाकारहरूको अभिलेख तयार गर्ने, उनीहरूका कृतिहरूको प्रदर्शनी गर्ने, विदेशमा प्रदर्शनी आयोजना गर्ने र नेपाली कलालाई विश्वबजारसँग जोड्ने काम गर्यो भने नेपाली कला विश्वस्तरमा अझ मजबुत रूपमा स्थापित हुन सक्छ ।
त्यसैगरी, विदेशमा बसेर नेपाली भाषा र साहित्यको सेवा गरिरहेका लेखक तथा स्रष्टाहरूलाई पनि राज्यले संगठित रूपमा जोड्न आवश्यक छ । आज अमेरिका, बेलायत, अष्ट्रेलिया, जापान, कोरिया, खाडी मुलुक र युरोपका विभिन्न देशहरूमा हजारौं नेपाली लेखक, कवि, अनुसन्धानकर्ता र अनुवादकहरू सक्रिय छन् । उनीहरूले नेपाली भाषा र साहित्यलाई विश्वभर फैलाइरहेका छन् । तर उनीहरूका कृतिहरू व्यवस्थित रूपमा प्रकाशन, अभिलेखीकरण र राष्ट्रिय स्तरमा सम्मानित हुन सकेका छैनन् ।
यदि एउटै राष्ट्रिय प्राज्ञ प्रतिष्ठानले ‘प्रवासी नेपाली साहित्य विभाग’ स्थापना गरेर विदेशमा रहेका स्रष्टाहरूका पुस्तक प्रकाशन, अनुसन्धान, अनुवाद र अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनको व्यवस्था गर्यो भने नेपाली साहित्य विश्वव्यापी बन्न सक्छ । नेपाली साहित्यलाई अंग्रेजी, फ्रेन्च, चिनियाँ, जापानी, कोरियन, हिन्दी लगायतका भाषामा अनुवाद गर्ने विशेष अनुवाद केन्द्र स्थापना गर्न सकिन्छ । यसले नेपाली साहित्यलाई विश्वबजारमा पुर्याउने मात्र होइन, नेपालको बौद्धिक छवि पनि बलियो बनाउँछ ।
भाषा विज्ञान र मातृभाषा संरक्षणको क्षेत्र पनि यति नै महत्त्वपूर्ण छ । नेपालमा सयौं भाषा बोलिन्छन् । कतिपय भाषा लोप हुने अवस्थामा पुगेका छन् । यदि भाषा आयोग, भाषा अनुसन्धान विभाग र विश्वविद्यालयका भाषा विज्ञहरूलाई एउटै प्राज्ञिक संरचनामा जोडियो भने मातृभाषाहरूको वैज्ञानिक अभिलेखीकरण, शब्दकोश निर्माण, डिजिटल संरक्षण र पाठ्यक्रम विकास गर्न सकिन्छ । यसले भाषिक विविधतालाई जोगाउने मात्र होइन, शिक्षा प्रणालीलाई पनि समृद्ध बनाउँछ ।
शिक्षाको क्षेत्रसँग प्राज्ञिक संस्थाहरूको सम्बन्ध अझ गहिरो हुनुपर्छ । विद्यालय र विश्वविद्यालयमा पढाइने नेपाली साहित्य, इतिहास, संस्कृति, कला र भाषा सम्बन्धी सामग्री प्राज्ञिक अनुसन्धानसँग प्रत्यक्ष जोडिनुपर्छ । अहिले शिक्षण संस्थाहरू र प्राज्ञिक निकायबीच पर्याप्त समन्वय छैन । यदि एउटै राष्ट्रिय प्राज्ञिक संरचनाले पाठ्यक्रम निर्माण, अनुसन्धान, सांस्कृतिक अध्ययन र सृजनात्मक शिक्षालाई जोड्ने काम गर्यो भने नयाँ पुस्ताले आफ्नै सभ्यता र पहिचानलाई अझ गहिरो रूपमा बुझ्न सक्छ ।
नाट्य क्षेत्र र चलचित्र क्षेत्र पनि एउटै प्राज्ञिक संरचनाबाट अत्यन्त लाभान्वित हुन सक्छन् । नाटक, संगीत, अभिनय र चलचित्र एकअर्कासँग गहिरो रूपमा जोडिएका विधा हुन् । अहिले चलचित्र बोर्ड, राष्ट्रिय नाचघर र विभिन्न नाट्य संस्थाहरू अलग–अलग दिशामा काम गरिरहेका छन् । यदि यी क्षेत्रहरूलाई एउटै संस्थागत दृष्टिकोणबाट अघि बढाइयो भने नेपाली चलचित्रको स्तर, नाटकको अनुसन्धान, कलाकारको प्रशिक्षण र अन्तर्राष्ट्रिय सहभागिता उल्लेखनीय रूपमा वृद्धि हुन सक्छ ।
विश्वका धेरै देशहरूले आफ्नो सांस्कृतिक शक्ति प्रयोग गरेर अन्तर्राष्ट्रिय प्रभाव विस्तार गरिरहेका छन् । दक्षिण कोरियाले संगीत, चलचित्र र नाटकमार्फत विश्वलाई प्रभावित गरिरहेको छ । जापानले आफ्ना साहित्य, कला र संस्कृतिलाई विश्वव्यापी बनाएको छ । भारतले चलचित्र र भाषामार्फत ठूलो सांस्कृतिक प्रभाव निर्माण गरेको छ । नेपालले पनि आफ्नो मौलिक संस्कृति, संगीत, नृत्य, साहित्य, मूर्तिकला र सभ्यतालाई विश्वमञ्चमा पुर्याउन सक्छ, यदि त्यसका लागि एकीकृत र दूरदर्शी संस्थागत संरचना तयार गरियो भने ।
तर यस्तो संस्थाको निर्माण गर्दा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा निष्पक्षता र योग्यताको आधारमा नेतृत्व चयन गर्नु हो । यदि प्राज्ञ, एकेडेमिसियन, कलाकार, भाषा विज्ञ, अनुसन्धानकर्ता र सांस्कृतिक नेतृत्व राजनीतिक भागबण्डाका आधारमा चयन गरियो भने कुनै पनि महान् अवधारणा सफल हुन सक्दैन । त्यसैले प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा नियुक्त हुने व्यक्तिहरू निष्पक्ष, सक्षम, अनुसन्धानमुखी, सिर्जनात्मक र राष्ट्रिय दृष्टिकोण भएका हुनुपर्छ । उनीहरूलाई दलगत राजनीति होइन, बौद्धिक योगदान र सिर्जनात्मक क्षमताका आधारमा चयन गर्नुपर्छ ।
नेपालको समस्या केवल संस्थाको अभाव होइन, सही व्यक्तिको अभाव पनि हो । यदि योग्य व्यक्तिलाई जिम्मेवारी दिइयो भने सानो स्रोतबाट पनि ठूलो परिवर्तन सम्भव हुन्छ । तर अयोग्य नेतृत्वले ठूलो संस्थालाई पनि निष्क्रिय बनाइदिन्छ । त्यसैले नयाँ प्राज्ञिक संरचनाको मूल आधार पारदर्शिता, योग्यता, अनुसन्धान र राष्ट्रप्रतिको प्रतिबद्धता हुनुपर्छ ।
यस प्रकारको एकीकृत संस्था बनेपछि नेपाली कला, साहित्य र संस्कृतिले नयाँ ऊर्जा प्राप्त गर्न सक्छ । युवा पुस्तालाई अनुसन्धान र सिर्जनामा आकर्षित गर्न सकिन्छ । कलाकारहरूलाई सामाजिक सम्मान र आर्थिक अवसर प्रदान गर्न सकिन्छ । नेपाली भाषालाई डिजिटल युगानुकूल बनाउन सकिन्छ । विदेशमा रहेका नेपाली स्रष्टाहरूलाई मातृभूमिसँग जोड्न सकिन्छ । साथै नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय सांस्कृतिक केन्द्रका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ ।
मलाई लाग्छ, राष्ट्र केवल सडक, पुल र भवनले मात्र महान् हुँदैन । राष्ट्र महान् तब बन्छ जब त्यसको भाषा जीवित हुन्छ, साहित्य सशक्त हुन्छ, कला सम्मानित हुन्छ, संस्कृति सुरक्षित हुन्छ र बौद्धिक चेतना जागृत हुन्छ । आर्थिक विकासले देशलाई समृद्ध बनाउन सक्छ, तर सांस्कृतिक र प्राज्ञिक विकासले मात्र राष्ट्रलाई आत्मिक रूपमा बलियो बनाउँछ ।
त्यसैले नेपालले अब आफ्नो सांस्कृतिक तथा प्राज्ञिक संरचनालाई नयाँ ढंगले सोच्न आवश्यक छ । नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठान, नेपाल ललितकला प्रज्ञा–प्रतिष्ठान, राष्ट्रिय नाचघर, चलचित्र बोर्ड, भाषा आयोग, पुरातत्त्व विभाग, भाषा अनुसन्धान केन्द्र, नाट्य संस्था, मूर्तिकला तथा दृश्यकला निकाय र अन्तर्राष्ट्रिय नेपाली साहित्यिक समुदायलाई एउटै राष्ट्रिय प्राज्ञिक अभियानमा जोड्नु समयको आवश्यकता हो ।
यदि यो अवधारणा दूरदृष्टि, वैज्ञानिक योजना र निष्पक्ष नेतृत्वसहित कार्यान्वयन गर्न सकियो भने नेपालले आफ्नो मौलिक पहिचानलाई विश्वभर स्थापित गर्न सक्छ । यसले खर्च घटाउने मात्र होइन, राष्ट्रिय ऊर्जा, सृजनात्मकता, अनुसन्धान र सांस्कृतिक गौरवलाई नयाँ उचाइमा पुर्याउनेछ ।
अन्ततः, संस्कृति राष्ट्रको आत्मा हो, साहित्य त्यसको चेतना हो, भाषा त्यसको स्वर हो, कला त्यसको सौन्दर्य हो र प्राज्ञिकता त्यसको बौद्धिक शक्ति हो । यी सबैलाई एउटै साझा उद्देश्यमा बाँधेर अघि बढाउन सकियो भने नेपाल केवल भौगोलिक रूपमा मात्र होइन, सांस्कृतिक र बौद्धिक रूपमा पनि विश्वमा गौरवपूर्ण राष्ट्रका रूपमा स्थापित हुनेछ ।
बेल्जियम,ब्रसेल्स ।