प्रस्तावना
नेपालको समकालीन सामाजिक र आर्थिक इतिहासमा वैदेशिक रोजगार एउटा अत्यन्तै निर्णायक र प्रभावशाली पक्ष बनेको छ । सीमित औद्योगिक विकास, न्यून रोजगारीका अवसर, जनसंख्याको तीव्र वृद्धि, ग्रामीण अर्थतन्त्रको निर्भरता र राजनीतिक र आर्थिक अस्थिरताका कारण ठूलो संख्यामा नेपाली युवाहरू रोजगारीको खोजीमा विदेशिन बाध्य भएका छन् । वैदेशिक रोजगार केवल आयआर्जनको माध्यम मात्र नभई नेपालको अर्थतन्त्र, सामाजिक संरचना, पारिवारिक सम्बन्ध, शिक्षा, स्वास्थ्य र सांस्कृतिक व्यवहारमा समेत गहिरो प्रभाव पार्ने कारकका रूपमा विकसित भएको छ ।
यस लेखमा राष्ट्रिय योजना आयोगद्वारा तयार पारिएको वैदेशिक रोजगार, विप्रेषण, गरीबी निवारण र सामाजिक सुरक्षासम्बन्धी अध्ययन प्रतिवेदनलाई आधार मानेर नेपालको वैदेशिक रोजगारको समग्र स्थिति, त्यसका सकारात्मक तथा नकारात्मक प्रभाव र विशेषगरी जापानमा रहेका नेपाली कामदारहरूको वर्तमान अवस्थालाई सामान्य रूपमा विश्लेषण गरिएको छ ।
नेपालको वैदेशिक रोजगारको पृष्ठभूमि
नेपालमा वैदेशिक रोजगारको इतिहास लामो छ । औपचारिक रूपमा हेर्दा ब्रिटिश भारतीय सेनामा भर्ती हुने ‘लाहुरे’ संस्कृतिबाट शुरू भएको यो प्रक्रिया आज विश्वका १७० भन्दा बढी मुलुकसम्म फैलिएको छ । प्रारम्भमा सुरक्षासेवा केन्द्रित रहे पनि समयक्रममा निर्माण, कृषि, घरेलु काम, सेवा, उत्पादन, होटल, स्वास्थ्य, सूचना प्रविधि लगायतका क्षेत्रमा नेपाली श्रमिकहरूको उपस्थिति बढ्दै गएको छ । २०४२ सालमा वैदेशिक रोजगार ऐन लागू भएपछि यस क्षेत्रमा संस्थागत संरचना विकास भएको देखिन्छ । त्यसयता श्रम स्वीकृति, म्यानपावर कम्पनी, तालिम, बीमा, श्रमिक कल्याण कोष जस्ता संयन्त्रहरू विकास भए पनि अपेक्षित स्तरको सुरक्षा र व्यवस्थापन अझै चुनौतीपूर्ण छ ।
वैदेशिक रोजगारका प्रमुख गन्तव्य मुलुकहरू
परम्परागत रूपमा खाडी मुलुकहरू – कतार, साउदी अरेबिया, यूएई, कुवेत र मलेसिया नेपाली श्रमिकका मुख्य गन्तव्य रहँदै आएका छन् । पछिल्ला वर्षहरूमा भने जापान, दक्षिण कोरिया, अष्ट्रेलिया, क्यानडा र युरोपेली मुलुकहरूतर्फ आकर्षण बढ्दो छ । विशेषगरी जापानमा ‘स्पेसिफाइड स्किल्ड वर्कर (SSW)’, ‘टेक्निकल इन्टर्न ट्रेनिङ प्रोग्राम (TITP)’ र विद्यार्थी भिसामार्फत नेपालीहरूको संख्या तीव्र रूपमा वृद्धि भएको छ ।
वैदेशिक रोजगार र विप्रेषणको आर्थिक प्रभाव
विप्रेषण (Remittance) नेपाली अर्थतन्त्रको मेरुदण्डका रूपमा स्थापित भएको छ । कुल गार्हस्थ उत्पादन (GDP) मा विप्रेषणको योगदान लामो समयसम्म २०–३० प्रतिशतको हाराहारीमा रहँदै आएको छ । यसले गरीबी निवारण, उपभोग वृद्धि, शिक्षा र स्वास्थ्यमा पहुँच विस्तार, आवास सुधार जस्ता क्षेत्रमा सकारात्मक योगदान पुर्याएको छ । वैदेशिक रोजगारमा संलग्न परिवारहरूमा आय, बचत र उपभोग क्षमता वृद्धि भएको अध्ययनहरूले देखाउँछन् । बालबालिकाको विद्यालय भर्ना दर बढेको, स्वास्थ्य सेवामा पहुँच सुधारिएको र आपतकालीन अवस्थाको सामना गर्ने क्षमता बलियो बनेको छ । तर, विप्रेषणमुखी अर्थतन्त्रले उत्पादनशील क्षेत्रमा लगानी कम हुनु, आयातमा निर्भरता बढ्नु, स्थानीय श्रम बजार कमजोर हुनुजस्ता दीर्घकालीन चुनौती पनि निम्त्याएको छ ।
सामाजिक प्रभाव: परिवार र समुदाय
वैदेशिक रोजगारले परिवारिक संरचनामा गहिरो प्रभाव पारेको छ । एकातिर आयको सुनिश्चितताले जीवनस्तर उकासिएको छ भने अर्कोतर्फ परिवार विभाजन, दीर्घकालीन दूरी, बालबालिकाको अभिभावकत्व अभाव, दाम्पत्य सम्बन्धमा तनाव जस्ता सामाजिक समस्या देखा परेका छन् । महिला, वृद्ध र बालबालिकामा जिम्मेवारीको बोझ बढेको छ । कतिपय अवस्थामा सामाजिक एक्लोपन, मानसिक तनाव र पारिवारिक विखण्डन समेत देखिन्छ । तथापि, वैदेशिक रोजगारबाट आएको आम्दानीले सामाजिक हैसियत र आत्मसम्मानमा वृद्धि भएको अनुभूति पनि व्यापक छ ।
वैदेशिक रोजगार र मानव विकास
मानव विकासका सूचकहरूस शिक्षा, स्वास्थ्य, पोषण, आवासमा वैदेशिक रोजगारको योगदान मिश्रित छ । आम्दानी बढेकाले निजी विद्यालय, निजी स्वास्थ्य सेवा र आधुनिक आवासमा पहुँच बढेको छ । तर, राज्यको जिम्मेवारी कमजोर हुने, सार्वजनिक सेवा सुधारमा दबाब कम हुने जोखिम पनि देखिन्छ ।
जापानमा नेपाली कामदारको प्रवेश र वृद्धि
जापान परम्परागत रूपमा आप्रवासी श्रमिकका लागि खुला देश मानिँदैन थियो । तर, तीव्र वृद्ध जनसंख्या, श्रमिक अभाव र आर्थिक आवश्यकता कारण पछिल्ला दशकमा जापानले विदेशी श्रमिकप्रति नीति लचिलो बनाएको छ । यही परिवेशमा नेपालीहरू जापानका महत्त्वपूर्ण आप्रवासी श्रमिक समूहका रूपमा उदाएका छन् । विद्यार्थी भिसामार्फत अध्ययनसँगै आंशिक रोजगारी, टेक्निकल इन्टर्न, केयर वर्कर, निर्माण, होटल रेस्टुरेन्ट, कृषि र उत्पादन क्षेत्रमा नेपालीहरूको उल्लेखनीय उपस्थिति छ ।
जापानमा नेपाली कामदारको कार्य अवस्था
जापानमा काम गर्ने नेपालीहरू प्रायः अनुशासित, मेहनती र अनुकूलनशील श्रमिकका रूपमा चिनिन्छन् । न्यूनतम ज्याला, समयपालन, कार्यसंस्कृति र सुरक्षामा जापान तुलनात्मक रूपमा राम्रो मानिन्छ । तर भाषा अवरोध, सांस्कृतिक भिन्नता, लामो काम समय, मानसिक दबाब, विद्यार्थी कामदारको शोषण, ओभरटाइम र भिसा सम्बन्धी जटिलता जस्ता समस्या पनि उत्तिकै छन् ।
सामाजिक र सांस्कृतिक अनुभव
जापानमा रहेका नेपालीहरूले आफ्नै समुदाय, संघसंस्था र सांस्कृतिक कार्यक्रममार्फत नेपाली पहिचान जोगाइरहेका छन् । दशैं, तिहार, तीज, ल्होसार जस्ता पर्व सामूहिक रूपमा मनाइन्छन् । यसले आपसी सहयोग र मानसिक सन्तुलनमा सकारात्मक भूमिका खेलेको छ ।
विप्रेषण र नेपाल–जापान सम्बन्ध
जापानबाट नेपालमा पठाइने विप्रेषणको मात्रा अन्य खाडी मुलुकको तुलनामा कम भए पनि यसको गुणात्मक प्रभाव उल्लेखनीय छ । जापानबाट फर्किएका नेपालीहरूले सीप, कार्यसंस्कृति र प्रविधि सम्बन्धी ज्ञान नेपालमा ल्याउने सम्भावना उच्च छ ।
चुनौतीहरू र नीतिगत प्रश्न
नेपालको वैदेशिक रोजगार नीति अझै पनि श्रमिकको सुरक्षा, सीप विकास र पुनःएकीकरणमा कमजोर देखिन्छ । जापान जस्ता देशसँग सरकारी–सरकारी (G2G) सम्झौता, भाषा तालिम, कानूनी सहायता र पुनःस्थापना कार्यक्रम अपरिहार्य छन् ।
वैदेशिक रोजगारको क्षेत्रगत संरचना (विस्तृत)
नेपालबाट वैदेशिक रोजगारमा जाने श्रमिकहरू मुख्यतः अदक्ष, अर्धदक्ष र सीमित मात्रामा दक्ष श्रमिकका रूपमा संलग्न छन् । खाडी मुलुक र मलेसियामा निर्माण, सुरक्षा, सरसफाइ, घरेलु काम र उद्योग क्षेत्रमा अदक्ष श्रमिकको बाहुल्य छ । पछिल्ला वर्षहरूमा भने जापान, दक्षिण कोरिया र युरोपेली देशहरूमा अर्धदक्ष तथा दक्ष श्रमिकको माग बढ्दै गएको छ । तर समग्र रूपमा हेर्दा नेपालको वैदेशिक रोजगार अझै पनि कम पारिश्रमिक, उच्च जोखिम र श्रमकेन्द्रित क्षेत्रमा सीमित छ । सीप प्रमाणीकरण, भाषा तालिम र प्राविधिक शिक्षाको कमीका कारण नेपाली श्रमिकहरू उच्च मूल्य श्रृंखलामा प्रवेश गर्न सकेका छैनन् ।
महिला र वैदेशिक रोजगार
वैदेशिक रोजगारमा महिला सहभागिता तुलनात्मक रूपमा कम भए पनि यसको सामाजिक प्रभाव अत्यन्त गहिरो छ । घरेलु काम, केयर वर्क र सेवा क्षेत्रमा संलग्न महिलाहरू लैंगिक र श्रम दोहोरो शोषणको जोखिममा छन् । नीति प्रतिबन्ध, सामाजिक डर र सुरक्षाको अभावले महिला वैदेशिक रोजगार अझै संवेदनशील विषय बनेको छ । जापानको सन्दर्भमा भने महिला नेपालीहरू नर्सिङ केयर, होटल, फ्याक्ट्री र ‘आरुबाइतो’ गर्ने विद्यार्थी कामदारका रूपमा बढ्दै गएका छन् । सुरक्षित वातावरण भए पनि भाषा र सांस्कृतिक दबाब महिलाका लागि चुनौतीपूर्ण नै छ ।
मानसिक स्वास्थ्य र वैदेशिक रोजगार
लामो समय परिवारबाट टाढा रहनु, उच्च कार्यदबाब, सामाजिक एक्लोपन र भविष्यप्रतिको अनिश्चितताले वैदेशिक रोजगारमा रहेका श्रमिकहरूको मानसिक स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पारेको छ । आत्महत्या, डिप्रेसन र चिन्ताजन्य समस्या पछिल्ला वर्षहरूमा बढ्दै गएको विभिन्न अध्ययनले देखाएका छन् । जापानमा काम गर्ने नेपालीहरूमा पनि ‘वर्कप्रेसर’, ‘ओभरटाइम कल्चर’ र सामाजिक दूरीका कारण मानसिक तनाव देखिन्छ । समुदायगत सहयोग र परामर्श सेवाको अभाव यस क्षेत्रमा ठूलो कमजोरी हो ।
वैदेशिक रोजगार र सामाजिक सुरक्षा
नेपालमा सामाजिक सुरक्षा प्रणाली अझै कमजोर छ । वैदेशिक रोजगारमा रहेका श्रमिकहरूको बीमा, पेन्सन, अपांगता र मृत्युपछि परिवारको संरक्षण पर्याप्त छैन । श्रमिक कल्याण कोष भए पनि यसको पहुँच र प्रभावकारिता सीमित छ । जापानमा भने श्रम कानून, स्वास्थ्य बीमा र सामाजिक सुरक्षाको संरचना बलियो भए पनि नेपाली श्रमिकहरू प्रायः कानूनी प्रक्रिया नबुझ्दा पूर्ण लाभ लिनबाट वञ्चित हुन्छन् ।
पुनःएकीकरण (Reintegration) को चुनौती
वैदेशिक रोजगारबाट फर्किएका श्रमिकहरूको पुनःस्थापना नेपालको सबैभन्दा कमजोर कडी हो । सीपको मान्यता, उद्यमशीलता सहयोग, मनोसामाजिक परामर्श र रोजगारी सिर्जनाको अभावले पुनः विदेशिने चक्र निरन्तर रहन्छ । जापानबाट फर्किएका श्रमिकहरूले सीप र कार्यसंस्कृति ल्याए पनि त्यसको सदुपयोग गर्ने राष्ट्रिय संयन्त्र विकसित हुन सकेको छैन ।
नीति सुधारका सम्भावना
वैदेशिक रोजगारलाई दिगो बनाउन निम्न नीतिगत सुधार आवश्यक देखिन्छः
– सीपआधारित वैदेशिक रोजगार प्रवर्द्धन
– जापान जस्ता देशसँग G2G सम्झौता विस्तार
– भाषा तथा प्राविधिक तालिममा लगानी
– महिला र कमजोर समूहको विशेष सुरक्षा
– पुनःएकीकरण र उद्यमशीलता कार्यक्रम
जापान–केन्द्रित दीर्घकालीन अवसर
२०२५ जुनसम्म जापानमा बसोबास गरिरहेका नेपालीहरूको संख्या लगभग पौने तीन लाख पुगेको थियो । यसले जापानमा बसोबास गर्ने नेपालीहरूलाई विदेशी समुदायमध्ये ठूलो समूहमा राखेको छ । यो संख्या श्रम, अध्ययन, पारिवारिक र अन्य भिसा वर्ग समावेश गरिएको विवरण हो । नेपालबाट ‘मात्रै’ कामदार (वर्क परमिटधारी) होइन, विद्यार्थी र अरू भिसा आधारमा रहेका नेपालीहरू यसमा पर्छन् । २०८१ र ८२ आर्थिक वर्षको पहिलो १० महिनामा, नेपाल सरकारद्वारा जापानमा काम गर्न जाने श्रमिकहरूको सरकारी अनुमति (श्रमस्वीकृतिको प्रक्रिया मार्फत) लगभग १५,२४७ जना रहेको जानकारी थियो । जापानको वृद्ध समाज र श्रम अभावले आगामी दशकहरूमा नेपाली श्रमिकका लागि दीर्घकालीन अवसर सिर्जना गर्ने सम्भावना छ । केयर वर्क, कृषि प्रविधि, निर्माण र सेवा क्षेत्रमा दक्ष नेपाली श्रमिकको माग अझ बढ्न सक्छ । यसका लागि नेपालले आजैदेखि तयारी गर्नुपर्ने आवश्यकता छ ।
निष्कर्ष
वैदेशिक रोजगार नेपालको आर्थिक जीवनरेखाका रूपमा स्थापित भएको छ । यसले गरिबी निवारण, उपभोग विस्तार र जीवनस्तर सुधारमा महत्वपूर्ण योगदान दिएको छ । तर यसका सामाजिक, मानसिक र संरचनागत लागतहरू पनि उत्तिकै गम्भीर छन् । जापानमा रहेका नेपाली कामदारहरूको अवस्था तुलनात्मक रूपमा सुरक्षित, अनुशासित र सम्भावनायुक्त देखिन्छ । तर भाषा, संस्कृति, मानसिक स्वास्थ्य र दीर्घकालीन बसोबासका सवालहरू अझै समाधानको प्रतीक्षामा छन् ।
अबको बाटो भनेको वैदेशिक रोजगारलाई बाध्यताबाट छनोटमा रूपान्तरण गर्नु हो । श्रमिकको सम्मान, सुरक्षा र सीप विकासलाई केन्द्रमा राखेर मात्र वैदेशिक रोजगारलाई राष्ट्रिय समृद्धिको स्थायी आधार बनाउन सकिन्छ । वैदेशिक रोजगार नेपालको बाध्यता मात्र नभई अवसर पनि हो । जापानमा रहेका नेपाली कामदारहरूले मेहनत, अनुशासन र सीपमार्फत आफ्नो र देशको छवि उजिल्याएका छन् । अब वैदेशिक रोजगारलाई अस्थायी समाधानबाट दीर्घकालीन विकास रणनीतिसँग जोड्ने, श्रमिकको सम्मान र सुरक्षालाई केन्द्रमा राख्ने र विप्रेषणलाई उत्पादनशील क्षेत्रमा रूपान्तरण गर्ने स्पष्ट नीति आवश्यक छ । यसरी मात्र वैदेशिक रोजगारले नेपालको समावेशी, दिगो र सम्मानजनक विकासमा सार्थक योगदान पुर्याउन सक्छ ।