डा. सुमाया राई कृत ‘जिन्दगी फूल सम्झे फूलै हो’ जीवन यात्रा कृतिको बाह्य पक्षलाई दृष्टिगोचर गर्दा यसको पहेँलो पृष्ठभूमि भएको आवरणमा एक एक ओटा सेता, नीला र दुई ओटा राता फूलका थुङ्गाहरू छन् । यहाँ हल्का कालो र रातो रङको समायोजन पनि गरिएको छ । सेतोभित्र निलो मसीले ‘जिन्दगी फूल सम्झे फूलै हो’ र अलि साना सेता अक्षरमा ‘जीवन यात्रा’ लेखिएको छ । त्यसको ठीक तल पुच्छरमा कृतिकारको नाम डा. सुमाया राई लेखिएको छ ।
अन्त्यावरणमा जितपाल किरात, प्रा.डा. गोविन्दराज भट्टराई र प्रा.डा. नोवलकिशोर राईका सङ्क्षिप्त भनाइहरू राखिएका छन् । गिरीराज राई र शोभा राईले प्रकाशन गरेको यस कृतिको मूल्य ६०० रुपियाँ राखिएको छ । कृतिकारले यहाँ आमाबा र सासूससुरालाई कृति समर्पण गरेकी छिन् । प्रायः आमाबालाई कृति समर्पण गरेपनि सासूससुरालाई गरिएको खासै देखिँदैन । बरु कतिपयले त दुर्व्यवहार गरेको पनि नदेखिएको होइन । जन्म दिने र कर्म दिने आमाबाप्रति समान व्यवहार तथा भेदभाव नगरिएको यो एउटा ज्वलन्त दृष्टान्त हो । यस कुरामा कृतिकारले बाजी जितेकी छिन् । राई जातीय सङ्गठनबाट प्राप्त शुभकामना पत्रले यस कृतिलाई थप ओजनदार बनाएको छ । त्यसमाथि पनि प्रा.डा.द्वयका सारगर्भित भूमिकाले झन् ओजन बढाएर बिसौलीबाट धार्नी बनाएको छ । ५४३ पृष्ठमा विभाजित यस पुस्तकलाई सात अध्यायमा विभक्त गरिएको पाइन्छ ।
प्रस्तुत कृतिको आन्तरिक पक्षलाई पर्गेल्दा यसको प्रथम चरणमा २१ ओटा शीर्षक समावेश छन् । यहाँ कृतिकारको जन्म, हुर्काइ, बढाइ, पढाइ, इन्गेजमेन्ट, भावी पतिको बिराम, आमाको बिराम र देहान्तसम्मका घटनालाई समेटिएको छ ।
पिताले दोस्रो विवाह गरे सँगै कृतिको दोस्रो चरण उद्घाटित भएको छ । यसलाई पनि विभिन्न ७९ ओटा शीर्षकमा विभक्त गरिएको छ । जीवनका अनेकन देखाइ, भोगाइ, अनुभव र अनुभूतिहरू यहाँ अक्षरमा उतारिएका छन् । अध्ययन, पतिको बिराम, विवाह, भारतको सुविधा सम्पन्न बसाइबाट नेपालको कम विकासित परिवेश र समाजमा सङ्घर्ष गराइ, पतिको बृहत् परिवार, राजनीति प्रतिशोधले गुमेको जग्गालाई फिर्ता गर्न गरिएको प्रयास, अचानक पाएको जागीर, राजनैतिक परिवर्तन, प्राध्यापन शुरू, स्थायित्व, सन्तान प्राप्तिका लागि गरिएको दुःख र प्राप्त भए पछिको हर्ष, पतिको बिराम बीसको उन्नाइस नहुनु, बरु अशक्त भएकाले छँदाखाँदाको प्रतिष्ठित प्राध्यापन पेसा परित्याग गरी पतिको उपचार र सेवामा दत्तचित्तले लाग्नु जस्ता प्रसङ्गले यस चरणमा विशेष स्थान पाएका छन् । अति नै मायालु पिताको स्वर्गवाससँगै यो चरण अन्त्य भएको छ ।
खण्ड चारमा लेखकले आफ्नो पूरा परिचय दिएकी छिन् । उनले आफ्नो मावलीको र पतिको वंशवृक्षको पनि सविस्तार चर्चा गर्न भ्याएकी छिन् ।
पाँचौँ खण्डमा विभिन्न १३ जना चिनारुको कृतिकार प्रतिको दृष्टिकोण आदि समावेश गरिएको छ । यी दृष्टिकोणले कृतिकार कस्ती हुन् भन्ने कुरा घाम जत्तिकै छर्लङ्ग पारेको छ ।
प्रस्तुत कृतिमा समावेश भएका प्रसङ्गको अनुसूचीलाई खण्ड ६ मा राखिएको छ । ती अनुसूचीले पुस्तकको विश्वसनीयतामाथि थप बल प्रदान गरेको छ । दरबार हत्याकाण्ड, घुङ्सा हेलिकोप्टर दुर्घटना, कोरोना कहर र जेनजी आन्दोलनको प्रसङ्गले पुस्तकको थप महत्त्व र आयु वृद्धि गरेको छ ।
सातौँ खण्डमा कृतिकारले जीवनमा अविस्मरणीय क्षण झल्काउने तस्बिरहरू सङ्ग्रह गरेकी छन् । ती तपस्वीहरूले सत्यलाई तथ्यको रूपमा पुष्टि गरेका छन् ।
कृतिको विषयवस्तु
यस कृतिको विषयवस्तु यसका मुख्य पात्र कृतिकार स्वयम् हुन् । लेखिका राईले आफ्ना देखाइ, भोगाइ, बुझाइ, पढाइ, तीतामीठा अनुभव र अनुभूतिलाई यहाँ शब्दको मीठो व्यञ्जनमा सुगन्ध आउने गरी पस्केकी छिन् । यसो भनिरहँदा यो उनको नितान्त व्यक्तिगत जीवन भोगाइको पट्ट्यारलाग्दो बकवास वा गनगन मात्र कदापि होइन । बरु यो त आफूलाई मुख्य पात्ररूपी धागो बनाएर आफ्ना पेरिफेरिका देश, काल, परिस्थितिरूपी अनमोल मोतीका दानाजस्ता घटनाहरूलाई उनिएको कालजयी माला हो । त्यसैले यो पठनीय त छँदैछ, सङ्ग्रहनीय पनि छ । सामाजिक यथार्थपरक कृति भएकोले यसमा आजभन्दा चार दशक अघिका केही नेपाल र भारतको अवस्था र सामाजिक मनोविज्ञान चियाउन सकिन्छ । विषयवस्तु जातीय उत्थान र राजनीतिसम्म पुगेर निकै व्यापक बनेको छ ।
शीर्षक
प्रस्तुत कृतिको शीर्षक कृतिकारद्वारा रचित तथा राजेश पायल राईद्वारा गाइएको गीतको अन्तराको अंशबाट राखिएको छ । मनोवेत्ताहरूको राय छ, मानिस जस्तो सोच्छ त्यस्तै बन्छ । मनोविज्ञ कृतिकारले जीवन भोगाइ जेजस्तो असहज भए पनि सहज रूपमा लिएर फूल जस्तो सकारात्मक सोच्नुपर्छ, जीवनलाई फूल सम्झे त्यो कदापि काँडो बन्दैन भन्ने आग्रह गरेकी छिन् । उनी थाङ्ग्रो नपाएको नागबेली लहरे फूल जस्तो जीवन बिताएर पनि यही सकारात्मक सोचका कारण आज हाम्रो सामु फक्रिएकी मात्र होइन सुवासित समेत भएकी छिन् ।
भाषाशैली
प्रस्तुत कृतिको बलियो पक्ष भनेकै यसको भाषाशैली हो । अत्यन्तै परिमार्जित, परिष्कृत र सुसंस्कृत भएको हामीले पाउँछौं । कृतिको भाषा अनुसन्धानात्मक लेख तथा उच्चस्तरको प्रतिवेदन जस्तो छ । यहाँको घटनाहरू सिलसिलाबद्ध तथा रेखीय ढाँचामा नलेखी पूर्वदीप्त लेखन र कतै कतै चेतनप्रवाह शैलीको प्रयोग गरेर लेखिएको पाइन्छ । खोजीपर्दा कतै कतै हिन्दी भाषाको स्वाभाविक प्रभाव पाइने उनको भाषा स्पष्ट र तार्किक छ ।
निष्कर्ष
डा. राई मनोविज्ञ भएकीले र जिन्दगीको गाडी सोचेभन्दा फरक ट्रेकमा गुडेकाले मनमा चलेका आँधीबेहरीरूपी अव्यवस्थित मनका कुराहरूलाई नियोजित ढङ्गले बहिर्गमन गराई, मनलाई शान्त र शरीरलाई स्वास्थ्य बनाउन यो कर्ममा जुटेकी पनि हुन सक्छिन् । किनभने मनोवेत्ताहरू ‘मनमा कुरा राख्नाले त्यो बिस्तारै विषाक्त हुन्छ र त्यसले शरीरमा जहरको काम गर्छ’ भन्छन् । लेख्ने कला यसैमा महान् छ जहाँ लेख्नाले मनका भावना पोखिएर स्वास्थ्य पनि होइन्छ र एउटा कृति पनि बन्छ । यसबाट यश, प्रतिष्ठा र समृद्धि पनि पाउन सकिन्छ । यी सबै श्रेय लेखिकाले पाइकी छिन्, यस कृतिमार्फत ।
अन्त्यमा, यो सबैले पढ्नुपर्ने कृति बनेको छ । त्यसमा पनि नारी पाठकले त यो पढ्न आवश्यक मात्र होइन, अनिवार्य छ । वर्तमान विकृति र विसङ्गतिलाई तोड्न यसले क्याप्सुलको काम गर्ने छ । कसैले मानवता, महानता र त्याग सिकोस् त डा. सुमाया राईको यस कृतिबाट सिकोस् । धन्यवाद ।
झिलझिले, झापा ।