दुष्ट कलिले आविष्ट बनेका राजा नल आफ्नी प्राणप्रिया दमयन्तीलाई एकान्त वनमा रहेको धर्मशालामा एक्लै छोडेर त्यस घनघोर अटव्यतिर एकासुरमा फटाफट अगि बढिरहेका थिए । अगाडि एकाएक उनले भीषण वनडढेलो लागेको भयावह दृश्य देखे ।
त्यहाँ कोही चिच्याइरहेको थियो : हे पुण्यश्लोक महाराज नल ! मलाई बचाउनोस्, बचाउनोस् ।
पख, नडराऊ भन्दै उनी त्यस लपलपाउँदो अग्निज्वालामा हाम फालिहाले । त्यहाँ उनले एउटा विशालाकार नागराज कुण्डली मारेर बसिरहेको देखे । त्यसले हात जोडेर भन्यो : हे महाराज, म कर्कोटक नाग हुँ । एक दिन महातपस्वी ब्रह्मर्षि नारद मेरो ठगाइमा परे, अनि मलाई शाप दिए : स्थावर वृक्ष झैं तँ एकै ठाउँमा लडिराखेस्, कुनै दिन पुण्यश्लोक राजा नल आएर तँलाई उठाएर अन्यत्र लैजानेछन्, अनि तँ शापमुक्त पनि हुनेछस् । कृपया मलाई बचाउनोस्, शापमुक्त तुल्याउनोस् । म तपाईंको मित्र बन्नेछु । म जत्तिको प्रभावशाली सर्पलोकमा अरु कोही छैन । म तपाईंका लागि हलुका बनिदिन्छु । मलाई चाँडै यहाँबाट अन्यत्र लैजानुहोस् ।
यति भनेर त्यो विशालाकार नाग पलभरमा बूढी औंलो जत्रो लघु आकारमा परिवर्तित भयो । राजा नलले त्यसलाई सहजै हातमा उठाएर वनडढेलाबाट पर लगे, अनि आकाशमा यसै छोडिदिने विचार गरे । त्यसै बेला त्यस कर्कोटकले भन्यो : हे नैषध, मलाई यसै नछोड्नुहोस्, केही पाइला गन्दै अगि बढ्नुहोस् । म तपाईंको कल्याण गर्नेछु ।
राजा नल अगि बढे – पाइला गन्दै गन्दै । एक, दुई, तीन, चार, पाँच, छ, सात, आठ, नौ, अनि उनले दश ! मात्र के भनेका थिए त्यस अमोघ विषवाला कर्कोटकले उनलाई डसिहाल्यो । नागदंश हुनासाथ राजा नलको समुज्ज्वल गौरवर्णवाला कमनीय रूप तत्काल विलायो र उनी डढेको ठुटोजस्ता कुरूप काला भए । यता कर्कोटकले भने आफ्नो भयंकर फणाधारी विशाल मूल स्वरूप धारण गर्यो ।
अनि, सान्त्वना दिंदै भन्यो : हे राजन्, तपाईंलाई कसैले पनि चिन्न नसकोस् भनेर मैले यसो गरेको हुँ । कलियुग आविष्ट भएका कारण तपाईंले यो कष्ट सहनुपरेको हो । मेरो विषले दग्ध भएपछि अब त्यो तपाईंभित्र बडा कष्टले निवास गर्नेछ, तर तपाईंलाई चाहिं यो विषजनित पीडा कहिल्यै हुनेछैन । मैले डसेकाले अब तपाईंलाई दाह्रावाल जीवजन्तु, शत्रु र देवताका शापको पनि अब कुनै भय रहनेछैन । युद्धमा सदा तपाईंकै जय हुनेछ । हे महाराज, अब तपाईं यहाँबाट सरासर अयोध्या नगरीतिर प्रस्थान गर्नुहोस् । त्यहाँ इक्ष्वाकुवंशीय राजा ऋतुपर्णका दरबारमा जानुहोला । तिनी द्यूतविद्यामा अत्यन्त कुशल छन् । उनले तपाईंबाट अश्वविद्याको सारा रहस्य सिक्नेछन् अनि तपाईंलाई द्यूतविद्याको सारा रहस्य सिकाउनेछन् । उनी तपाईंका परममित्र पनि बन्नेछन् । द्यूतविद्यामा कुशल बनेपछि तपाईं पहिलेकै जस्तो कल्याणभागी बन्नुहुनेछ । पटक्कै चिन्ता नगर्नुहोला ।
अनि अन्त्यमा एउटा दिव्य वस्त्र दिंदै फेरि कर्कोटकले भन्यो : यथासमय यो कपडा ओढनासाथ आफ्नो वास्तविक रूप पाउनुहुनेछ । तथास्तु !
यति भनेर नागराज कर्कोटक अन्तर्धान भयो ।
…
लगातार दश दिन हिंडेर उनी अयोध्या पुगे । सरासर राजदरबार गएर राजा ऋतुपर्णका सामू पुगेर भने : हे महाराज ! मेरो नाम बाहुक हो । यस पृथिवीतलभरिमा म जतिको अश्वविद्या जान्ने मानिस अर्को छैन, थरिथरिका स्वादिष्ट व्यञ्जन पनि म कुशलतासाथ मिलिक्कै बनाउन जान्दछु, अरु के भनूँ, यस जगत्मा जति पनि शिल्पकला छन्, अनि जे जति कठिन काम छन् ती सबै सहजतासाथ सम्पन्न गर्न सक्दछु, आजभोलि म विकट अर्थसंकटमा फँसेको छु । कृपया मलाई आश्रय प्रदान गर्नुहोस्, मेरो भरणपोषण गर्नुहोस् ।
ऋतुपर्णले भने : हे बाहुक, तिम्रो भलो होस् । तिमी यहीं निवास गर । तिमीले भनेका सबै काम गर । म जहाँ पनि चाँडै पुग्न नसकेर हैरान भएको थिएँ । आजदेखि तिमी दरबारका अश्वाध्यक्ष भयौ । अब मेरा घोडा सदा शीघ्रगामी बनून् । तिम्रो वार्षिक वेतन दश हजार स्वर्ण मुद्रा निश्चित भयो ।
अनि सामुन्ने देखाउँदै भने : यिनको नाम वार्ष्णेय र जीवल हो, आजदेखि यी दुवै सारथि तिम्रा सेवामा रहनेछन् । यिनीहरूका साथ तिमी यसै पलदेखि दरबारमा सबै सुखसुविधाका साथ बस ।
यसरी नल राजा ऋतुपर्णका दरबारमा सम्मानित भएर बस्न थाले । उनी प्रतिदिन राती सुत्ने बेलामा यो एउटा श्लोक उच्चारण गर्ने गर्दथे :
क्व नु सा क्षुत्पिपासार्ता श्रान्ता शेते तपस्विनी
स्मरन्ती तस्य मन्दस्य कं वा साद्योपतिष्ठति ।
(महाभारत, वनपर्व, ६७ अध्याय, १० श्लोक)
भोक प्यासले पीडित, गलित थकित तिनी तपस्विनी त्यस मन्दबुद्धि पुरुषलाई सम्झँदै कहाँ सुत्दी होलिन्, अहिले कहाँ कोसँग बस्दी होलिन् ?
एक दिन राती सुत्ने बेलामा नलले फेरि यही श्लोक उच्चारण गरेको सुनेर छेउमै सुतेको जीवलले सोध्यो :
बाहुक, तिमी हरेक दिन कुन स्त्रीका लागि यसरी शोक गर्दछौ ? मलाई भन त । हे आयुष्मान्, तिनी कसकी पत्नी हुन् ? जसका लागि तिमी यसरी निरन्तर शोकमग्न रहने गर्दछौ ।
नलले उदासभावका साथ भने : कुनै अल्पबुद्धि पुरुषकी एउटी स्त्री थिइन्, जो तिनको अत्यन्त आदरणीय पात्र थियो । तर, त्यस पुरुषको वचन अलि फितलो थियो, त्यसैले ऊ आफूले गरेको प्रतिज्ञामा चिप्लियो, कुनै विशेष कारणले विवश भएर त्यो भाग्यहीन पुरुष आफ्नो प्राणप्रिया पत्नीबाट बिछोडियो । पत्नीबाट वियुक्त भएर त्यो मन्दबुद्धि मानव दिन रात शोकाग्निले दग्ध एवम् दुःसह पीडाले सन्तप्त बनेर यताउति भटकिरहेछ । रातमा तिनैलाई सम्झिएर ऊ यो एउटा श्लोक उच्चारण गर्ने गर्दछ । सारा पृथिवीको चक्कर लगाएर त्यो कुनै ठाउँमा पुगेको छ र निरन्तर उनै प्रियतमालाई सम्झेर असह्य दुःख भोगिरहेको छ, जबकि ऊ त्यस्तो कष्ट भोग्न योग्य मानिस भने होइन । ती नारी कति पतिव्रता थिइन् भने– संकटकालमा पनि त्यस पुरुषका साथ लागेर वन गइन् तर त्यस क्षीणपुण्य भएका पुरुषले उनलाई वनमै त्यागिदियो । आज उनी जीवित नै भए पनि अत्यन्त कष्टले दिन बिताउँदी हुन् । उनी एक्लै थिइन्, बाटो पनि थाहा थिएन, त्यस्तो संकट भोग्न योग्य पनि तिनी थिइनन् । भोक र प्यासले तिनका अंग व्याप्त भइरहेका थिए, त्यस दशामा परित्यक्ता बनेर उनी बाँच्नु पनि अत्यन्त कठिन छ । हे आर्य जीवल, जहाँ निरन्तर हिंसक जनावरहरू विचरण गरिरहन्छन् त्यस्तो अत्यन्त भयंकर विशाल वनमा त्यस मन्दबुद्धि एवम् मन्दभाग्य पुरुषले उनलाई त्याग गरिदियो ।
यसरी निषधनरेश राजा नल प्रियतमा दमयन्तीलाई स्मरण गर्दै अयोध्यानरेश ऋतुपर्णका दरबारमा अज्ञातवास गर्न लागे ।
…
प्रिय पाठक बन्धु, यसपछि के भयो ? कृपया प्रतीक्षा गर्नुहोला आगामी शुक्रवारसम्म ।
सबैको जय होस् ।
…
महाभारत, वनपर्व ६७ अध्यायमा आधृत
२०८२ फागुन १ गते शुक्रवार, ॐ अक्षरालयः ।