इतिहासका केही क्षण यस्ता हुन्छन् जसले केवल एउटा कार्यक्रमको सफलता मात्र होइन, सम्पूर्ण सभ्यताको गौरवलाई अभिलेखित गर्छन् । ९ जुन २०२६ मा बेल्जियमको राजधानी ब्रसेल्सस्थित युरोपेली संघको मुख्यालयमा आयोजित ‘आर्ट फर एसडिजिज द मिथिला हेरिटेज’ प्रदर्शनी त्यस्तै एक ऐतिहासिक क्षणका रूपमा स्थापित भएको छ । जनकको भूमिमा जन्मिएको हजारौं वर्ष पुरानो मिथिला कला जब युरोपेली संघको कूटनीतिक केन्द्रमा पुगेको दृश्य विश्वले देख्यो, तब त्यो केवल चित्रहरूको प्रदर्शनी थिएन, त्यो सभ्यताको संवाद थियो । त्यो संस्कृति र विकासबीचको भेट थियो । त्यो नेपालले विश्वसामु प्रस्तुत गरेको आफ्नो आत्माको परिचय थियो ।
नेपालका लागि बेनेलक्स राष्ट्रहरू तथा युरोपेली संघका राजदूत महामहिम सेवा लम्सालको नेतृत्वमा, युरोपियन एक्सटर्नल एक्सन सर्भिस, मिथिला सेन्टर युएसए तथा नेपाल दूतावास ब्रसेल्सको सहकार्यमा सम्पन्न उक्त कार्यक्रममा युरोपेली संघका वरिष्ठ अधिकारीहरू, बेल्जियम सरकारका प्रतिनिधिहरू, विभिन्न देशका राजदूतहरू, कूटनीतिज्ञहरू, कलाकारहरू, साहित्यकारहरू, सांस्कृतिक अभियन्ताहरू, अनुसन्धानकर्ताहरू, पत्रकारहरू, नेपाली समुदायका सदस्यहरू तथा युरोपभरिबाट आएका कला प्रेमीहरूको उल्लेखनीय सहभागिता रहेको थियो ।
कार्यक्रममा युरोपियन एक्सटर्नल एक्सन सर्भिसका एसिया तथा प्रशान्त क्षेत्रका उपव्यवस्थापक डोमिनिक पोर्टर, बेल्जियम संघीय परराष्ट्र मन्त्रालयका प्रमुख प्रोटोकल अधिकारी पिएर कार्टुभेल्स, मिथिला सेन्टर युएसएका संस्थापक तथा अध्यक्ष अमित प्रताप शाह, कलाकार तथा सांस्कृतिक अभियन्ताहरू एस सी सुमन, प्रतिक एस रायमाझी, शिवांगी सिंह, नवल किशोर यादव लगायतको उपस्थिति रहेको थियो । प्रदर्शनीमा कलाकार मनिषा शाह र सुनैना ठाकुरका सिर्जनाहरू समेत समावेश थिए । नेपालबाट आएका प्रतिनिधिहरू, अमेरिका तथा युरोपमा बसोबास गर्ने मिथिला कला अभियन्ताहरू, नेपाली दूतावास परिवार तथा युरोपेली सांस्कृतिक समुदायको उपस्थिति कार्यक्रमको विशेष आकर्षण बनेको थियो ।
आखिर मिथिला कला भनेको के हो ?
मिथिला कला केवल चित्रकला होइन । यो मिथिला सभ्यताको दृश्य भाषा हो । यो जनकपुरको माटोमा हजारौं वर्षदेखि सञ्चित सांस्कृतिक स्मृति हो । यो महिलाहरूले आफ्नो जीवन, विश्वास, अनुभूति र दर्शनलाई रंग र रेखामार्फत व्यक्त गर्ने माध्यम हो ।
प्राचीन मिथिला राज्य, जहाँ राजा जनकको शासन थियो र जहाँ माता सीताको जन्म भएको मानिन्छ, त्यही भूमिमा यो कलाको उत्पत्ति भएको विश्वास गरिन्छ । वैवाहिक संस्कार, धार्मिक अनुष्ठान, कृषि चक्र, ऋतु परिवर्तन तथा पारिवारिक उत्सवहरूमा महिलाहरूले घरका भित्ताहरू, आँगन र पूजा स्थलहरूमा प्राकृतिक रंग प्रयोग गरी चित्र बनाउने परम्पराबाट मिथिला कलाको विकास भएको हो ।
यस कलामा सूर्य, चन्द्रमा, कमल, माछा, कछुवा, बाँस, तुलसी, गाई, मोर, नाग, देवीदेवता, विवाह संस्कार, प्रकृति र मानव जीवनका विविध पक्षहरू चित्रित गरिन्छन् । प्रत्येक चित्र एउटा कथा हो । प्रत्येक रेखा एउटा विश्वास हो । प्रत्येक रंग एउटा दर्शन हो ।
विद्वानहरूले मिथिला कलालाई कसरी हेरे ?
भारतीय इतिहासकार डा. उपेन्द्र ठाकुरले मिथिला चित्रकलालाई वैदिक सभ्यताको सांस्कृतिक निरन्तरता भनेका छन् । उनका अनुसार मिथिला कलामा प्राचीन आर्य संस्कृतिका अनेक प्रतीकहरू आजसम्म सुरक्षित रहेका छन् ।
प्रख्यात मानवशास्त्री एरिका मोजर स्मिटले मिथिला चित्रकलालाई ‘महिलाहरूले लेखेको दृश्य इतिहास’ भनेकी छन् । उनका अनुसार इतिहासका पुस्तकहरूमा नाम नलेखिएका महिलाहरूले आफ्ना अनुभूतिहरू भित्ताहरूमा लेखेर अमर बनाएका छन् ।
कला इतिहासकार रेमण्ड ओवेन्सले मिथिला चित्रकलालाई दक्षिण एसियाको सबैभन्दा विशिष्ट र मौलिक लोककलामध्ये एक मानेका छन् ।
भारतीय साहित्यकार तथा चिन्तक विद्यानिवास मिश्रले मिथिला कला मानव र प्रकृतिबीचको आध्यात्मिक सम्बन्धको अभिव्यक्ति भएको बताएका छन् ।
नोबेल पुरस्कार विजेता कवि रवीन्द्रनाथ ठाकुरले प्रत्यक्ष रूपमा मिथिला कलामाथि लेखेका त छैनन्, तर उनले भनेका थिए, “लोककलामा राष्ट्रको आत्मा बोल्छ ।” मिथिला कला हेर्दा यो भनाइ जीवन्त अनुभव हुन्छ ।
मिथिला कला किन आवश्यक छ ?
आजको संसार तीव्र आधुनिकीकरण, जलवायु संकट, सांस्कृतिक एकरूपता र पहिचान संकटबाट गुज्रिरहेको छ । यस्तो समयमा मिथिला कला केवल अतीतको स्मरण होइन, भविष्यको मार्गदर्शन पनि हो ।
यसले महिलाहरूको आर्थिक सशक्तीकरण गर्छ ।
यसले स्थानीय ज्ञान र परम्परालाई संरक्षण गर्छ ।
यसले वातावरणमैत्री जीवनशैलीको सन्देश दिन्छ ।
यसले सांस्कृतिक विविधताको सम्मान गर्न सिकाउँछ ।
यसले समुदाय, प्रकृति र मानवबीचको सम्बन्धलाई पुनःस्थापित गर्छ ।
त्यसैले संयुक्त राष्ट्रसंघका दिगो विकास लक्ष्यहरूसँग मिथिला कलालाई जोडिएको देख्नु कुनै संयोग होइन । यो वास्तवमा संस्कृति र विकासबीचको स्वाभाविक सम्बन्धको स्वीकारोक्ति हो ।
ब्रसेल्समा मिथिलाको ऐतिहासिक उपस्थिति
युरोपेली संघको मुख्यालयमा प्रदर्शित ३३ मौलिक कलाकृतिहरूले महिला सशक्तीकरण, शिक्षा, वातावरण संरक्षण, सामाजिक समावेशिता, आध्यात्मिकता, सांस्कृतिक पहिचान र दिगो विकासका विषयहरूलाई कलात्मक रूपमा प्रस्तुत गरेका थिए ।
राजदूत सेवा लम्सालले आफ्नो मन्तव्यमा मिथिला कला नेपालको अमूल्य सांस्कृतिक सम्पदा मात्र नभई सांस्कृतिक कूटनीतिको शक्तिशाली माध्यम भएको बताइन् । उनले पुस्तौंदेखि यो परम्परा जोगाइराख्ने मिथिला क्षेत्रका महिलाहरूलाई श्रद्धापूर्वक स्मरण गरिन् ।
डोमिनिक पोर्टरले सांस्कृतिक सम्पदालाई दिगो विकाससँग जोड्ने नेपालका प्रयासहरूको प्रशंसा गर्दै युरोपेली संघ नेपालसँगको सहकार्यमा निरन्तर प्रतिबद्ध रहेको बताए ।
पिएर कार्टुभेल्सले बेल्जियम र नेपालबीचको मित्रतालाई अझ बलियो बनाउने माध्यमका रूपमा यस प्रदर्शनीलाई व्याख्या गरे ।
अमित प्रताप शाहले आफ्नी हजुरआमा र आमाले बनाउने चित्रहरूबाट प्रेरित भएर मिथिला सेन्टर युएसएको स्थापना गरेको स्मरण गर्दै विश्वभर मिथिला कला संग्रहालय स्थापना गर्ने आफ्नो दीर्घकालीन सपना साझा गरे ।
संस्कृति, नृत्य र स्वादको संगम
कार्यक्रममा परम्परागत मैथिली झिझिया नृत्य तथा नेपाली लोकनृत्य प्रस्तुत गरिएको थियो । त्यसपछि आयोजित सांस्कृतिक स्वागत समारोहमा थेकुवा, कचरी, मखाना चाट, फुलौरी, फोपी, आँप तथा लस्सीजस्ता मौलिक मिथिला परिकारहरू अतिथिहरूलाई परोसिएका थिए ।
त्यो साँझ ब्रसेल्समा केवल कला मात्र प्रदर्शन भएको थिएन । मिथिलाको संस्कृति, संगीत, स्वाद, जीवनदर्शन र आतिथ्यसमेत उपस्थित थियो ।
निष्कर्ष : मिथिला कला विश्वको साझा सम्पदा
मिथिला कला कुनै एक समुदायको मात्र सम्पत्ति होइन । यो मानव सभ्यताको साझा धरोहर हो । यसले हामीलाई सिकाउँछ कि विकास भवनहरू निर्माण गरेर मात्र हुँदैन, संस्कृतिलाई जोगाएर पनि हुन्छ । समृद्धि आर्थिक वृद्धिदरले मात्र मापन हुँदैन, सांस्कृतिक चेतनाले पनि मापन हुन्छ ।
जनकपुरका माटाका भित्ताहरूबाट सुरु भएको यो यात्रा आज संयुक्त राष्ट्रसंघ, अमेरिका हुँदै युरोपेली संघको मुख्यालयसम्म पुगेको छ । यो यात्राले प्रमाणित गरेको छ कि साँचो कला सीमाभन्दा ठूलो हुन्छ, भाषा भन्दा गहिरो हुन्छ र राजनीतिभन्दा दीर्घकालीन हुन्छ ।
९ जुन २०२६ को ब्रसेल्सले विश्वलाई एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दियो जब संस्कृति, कला, इतिहास र मानवता एक ठाउँमा उभिन्छन्, तब सभ्यताहरूबीच पुल बन्छन् । मिथिला कला आज त्यही पुल बनेर नेपाललाई विश्वसँग जोडिरहेको छ ।
र सम्भवतः यही कारण हो कि मिथिलाका रंगहरू अब केवल जनकपुरका भित्ताहरूमा सीमित छैनन् । ती रंगहरू आज विश्वसभ्यताको क्यानभासमा फैलिन थालेका छन् ।
ब्रसेल्स,बेल्जियम