केही किताबहरू यस्ता हुन्छन् जसले पाठकलाई केवल कथा सुनाउँदैनन्, बरु एउटा भूगोल र त्यहाँको आत्मा नै हस्तान्तरण गरिदिन्छन् । क्षितिज समर्पणकृत उपन्यास ‘तोरकीन’ ठिक त्यस्तै एउटा कृति हो । यो उपन्यास मुस्ताङको एउटा सानो भूगोल चराङभित्र लुकेको ठूलो मानवीय संवेदनाको दस्तावेज हो । अन्य उपन्यासहरूमा जस्तो यस उपन्यासमा घटनाको थुप्रो छैन, बरु अनुभूतिको गहिराइ छ । लेखकले शब्दलाई यसरी बुनेका छन् कि पढ्दै जाँदा चराङको ठिही र त्यहाँको एकान्त आफ्नै कोठाभित्र पसेको आभास हुन्छ । परम्परागत आख्यान भन्दा फरक, यसको लेखाइमा एउटा काव्यात्मक लय छ, जसले पाठकलाई मोहित बनाउँदै पढ्नमा रसास्वादन पस्कन्छ ।
‘तोरकीन’: बन्द ढोकाभित्रको मौन चिच्याहट –
किताबको आवरण नै यो उपन्यासको पहिलो संवाद हो । हरियो पुरानो ढोका र माथि झुण्डिएको ‘तोरकीन’—जसले घरको रक्षा गर्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ—तर के यसले घरभित्रको एक्लोपनलाई रोक्न सक्यो त ?
क्षितिज समर्पणको यो कृति कुनै कागजमा छापिएको अक्षरको थुप्रो मात्र होइन, यो चेराङको एउटा यस्तो ऐना हो जहाँ धमिलो हिउँ र चहकिलो घाम एकैसाथ ठोक्किन्छन् ।
१. भूगोलको मनोविज्ञान
सामान्यतया उपन्यासमा भूगोललाई ‘सेटिङ’ मानिन्छ, तर ‘तोरकीन’ मा चराङ आफैँ एउटा जिउँदो प्लट हो । लेखकले त्यहाँको ढुङ्गा, माटो र हावालाई यसरी उभ्याएका छन् कि पाठकलाई लाग्छ—तिनीहरू बोलिरहेका छन् । यो भूगोलको वर्णन होइन, यो त भूगोलको मनोविज्ञान हो । धेरै लेखकहरूले ‘भरिभराउ’ कथा लेख्छन्, तर क्षितिज समर्पणले यो उपन्यासमा ‘रित्तोपन’ लेखेका छन् । मुस्ताङको त्यो विशाल भूगोलमा जब एउटा घर रित्तिन्छ, तब त्यहाँको हावाले कस्तो आवाज निकाल्छ ? जब एउटा संस्कृति मर्छ, तब माटोले कसरी विलाप गर्छ ? यो उपन्यासले शब्दहरूका बीचमा रहने मौनतालाई पनि एउटा भाषा दिएको छ । यो रित्तोपनको यस्तो कलात्मक प्रयोग हो, जुन नेपाली आख्यानमा विरलै भेटिन्छन् ।
२. ‘तोरकीन’—एउटा बिम्ब, हजारौँ कथा
उपन्यासको नामले नै एउटा ठूलो प्रश्न गर्छ । घरको मूल ढोकामा टाँसिएको त्यो ‘तोरकीन’ ले बाहिरी दुनियाँबाट त जोगाउला, तर भित्रैबाट भत्किँदै गएको मान्छेलाई कसरी जोगाउने ? लेखकले यही दार्शनिक द्वन्द्वलाई कथाको मेरुदण्ड बनाएका छन् । किताबको आवरणमा देखाइएको त्यो प्रतीक (तोरकीन) ले घरलाई नकारात्मक ऊर्जाबाट बचाउँछ भन्ने विश्वास गरिन्छ तर उपन्यासको गहिराइमा पुग्दा पाठकले एउटा विडम्बना भेट्नेछ: बाहिरी प्रेतात्मा रोक्न झुण्ड्याइएको त्यो तोरकीनले भित्रैबाट घर खाइरहेको ‘बसाइँसराइ र आधुनिकताको भूत’ लाई भने रोक्न नसक्ने हुन्छ । यो ढोकाभन्दा माथिको तोरकीन र ढोकाभित्रको मान्छेको छटपटीबीचको द्वन्द्व नै यसको सबैभन्दा विशेष कोण हो भन्न सकिन्छ कि !
३. शब्दमा कोरिएको चित्रकला
यसको लेखाइमा एउटा यस्तो मौलिकता छ, जसले कृत्रिम साहित्यलाई गिज्याउँछ । क्षितिज समर्पणले कुशल चित्रकार बनेर शब्दलाई रङ जस्तै खेलाएका छन् र बनेको छ अद्भुत चेराङको गाथा । पढ्दै जाँदा लाग्छ, हामी उपन्यास पढिरहेका छैनौँ बरु एउटा अमूर्त चित्र हेरिरहेका छौँ, जहाँ हरेक पाठकले आफ्नै पीडाको रङ भेट्टाउने छन् । जहाँ, जुन भूगोलमा छेवाङहरूले ७ वर्षको उमेरमा आफ्नो ३ अक्षरको नाम भूइँ कोतरेर कनिकुथी लेख्छ, कठ्याङ्ग्रिएका तिखा भिरहरूमा गोठाली गर्छ, चितुवा आतङ्कले मारिएका आफ्ना च्याङ्ग्राप्रति स्नेह प्रकट गर्छ, आफ्नो धर्म, संस्कार, सभ्यतालाई जोगाई राख्न तोरकिनझैँ दृढ भएर उभिन्छ । ऊ यसरी जड बनेर उभिन्छ कि उसले वैदेशिक मोह दर्दनाक दिल देखाएर त्यागिदिन्छ । यसैगरी समय सधैं उसको प्रतिद्वन्द्वी बनिरहन्छ । यो उपन्यासमा समय सीधा बग्दैन । यो चेराङको बतास जस्तै छ—कतिबेला विगतका स्मृतिहरूमा ठोक्किन पुग्छ त कतिबेला वर्तमानको कठोर यथार्थमा । लेखकले ‘फ्ल्यासब्याक’ लाई एउटा प्राविधिक औजारको रूपमा मात्र होइन, ‘मानसिक अवस्था’ को रूपमा प्रयोग गरेका छन् । पाठकले आफूलाई कतिबेला हिजोको जीवन्त चेराङमा भेट्छन् त कतिबेला आजको खण्डहरमा, पत्तै पाउँदैनन् ।
यो उपन्यास किन पढ्ने ?
बसाइँसराइको अर्को पाटो:- ‘मान्छे प्रगतिशील प्राणी हो, किन हिँडिरहन्छ’ भन्ने त धेरैले लेखे, तर ‘हिँडेपछि बाँकी रहेको रित्तोपनले कसरी टोक्छ’ भन्ने कुरा यो उपन्यासले कहन्छ ।
संस्कृतिको सुस्केरा:- यो केवल मुस्ताङको कथा होइन, यो आधुनिकताले थिचेको हरेक मौलिक पहिचानको अन्तिम सुस्केरा हो ।
नयाँ शैली:- यसमा कोही पनि पारम्परिक ‘हिरो’ वा ‘भिलेन’ छैनन्; यहाँ समय नै मुख्य हिरो हो र समय नै सबैभन्दा ठूलो भिलेन ।
‘तोरकीन’ एउटा यस्तो झ्याल हो, जहाँबाट हेर्दा मुस्ताङको हिउँ मात्र देखिँदैन, आफ्नै मनभित्र जमेको चिसो पनि महसुस हुन्छ । किताबको आवरणमा देखाइएको त्यो बन्द ढोका खोल्ने साहस गरियो भने, एउटा यस्तो संसार भेटिनेछ जसले जोकोहीलाई धेरै दिनसम्म निदाउन दिने छैन ।
४. यो उपन्यासले गर्ने तीनवटा ‘अदृश्य’ प्रहार:
क) सहरी सभ्यतामाथि व्यङ्ग्य:
हामीले जसलाई ‘विकास’ भन्यौँ, त्यसले हिमाली जीवनको ‘आत्मा’ लाई कसरी मारिरहेको छ भन्ने कुरा तोरकिनले विना कुनै चर्को नारा प्रस्तुत गरिरहेको छ । धेरैजसो उपन्यासहरूले शहर वा द्वन्द्वलाई केन्द्रमा राख्छन्, तर ‘तोरकीन’ ले शून्यतालाई केन्द्रमा राखेको छ । लेखकले पात्रहरूको संवादभन्दा बढी उनीहरूको मौनता र आँशु मार्फत कथा कहेका छन् ।
ख) सम्बन्धको भूगोल:
भूगोल टाढा भएपछि मन पनि टाढा हुन्छ कि हुँदैन ? उपन्यासले भौतिक दूरी र भावनात्मक दूरी बीचको एउटा सूक्ष्म रेखा खिचेको छ ।
ग) प्रतीकको राजनीति:
ढोकामा झुण्डिएको तोरकीन र मान्छेको निधारमा कोरिएको भाग्यको रेखा बीचको समानता र भिन्नतालाई यसले बडो रोचक ढङ्गले केलाएको छ । गाउँ रित्तिँदै जाँदा घरका ‘तोरकीन’ (ढोकामा झुण्ड्याइने सुरक्षात्मक प्रतीक) हरूले कसलाई कुरिरहेका छन् ? यो प्रश्नले पाठकलाई स्तब्ध बनाउँछ ।
‘तोरकीन’ केवल एउटा उपन्यासको नाम मात्र होइन, यो एउटा प्रतीक हो—हराउँदै गएको मौलिकता र बाँच्नका लागि गरिने सङ्घर्षको ।
– हिमाली जनजीवन: जहाँ प्रकृति सुन्दर छ, तर जीवन उत्तिकै कठोर ।
– पहिचानको खोजी: आधुनिकताको आँधीले पुरिँदै गएको परम्परा र संस्कृति ।
“जब एउटा घर रित्तिन्छ, केवल मान्छे मात्र बाहिरिँदैनन्, त्यो घरको भित्तामा टाँसिएका पुस्तौँका सपनाहरू पनि बेघर हुन्छन् ।” – यस उपन्यासको अन्तर्य यही हो ।
यो एउटा यस्तो उपन्यास हो जसलाई ‘पढिँदैन’, मात्र ‘महसुस’ गरिन्छ ।