(हिमालमाथि बिहानको सुनौलो घाम बिस्तारै फैलिँदैछ । तल नदी अनवरत बगिरहेकी छिन् । चिसो हावाले देवदारका पातहरू हल्का हल्लाउँछ । टाढा हिमरेखाबाट हिउँ खसिरहेकाे हल्का दृश्य । फलैंचाकाे काठे बेञ्चमा बसेर हिमालकाे दृश्य निहाल्दै दुई विद्वान्—प्रा. डा. आर्यन र डा. माया । दुवैको हातमा चिया चिसिन थालेको छ । केहीबेर उनीहरू बोल्दैनन् । सिर्फ हिमाल बोलिरहेझैं लाग्छ । )
डा. माया:
कहिलेकाहीँ लाग्छ—
मानवलाई आफ्नै सीमाभन्दा पर हेर्ने यो बेचैनी आखिर कहाँबाट आयो होला ?
किन ऊ सधैं क्षितिजपारि केही खोजिरहन्छ ?
के उसलाई प्राप्त कुराले कहिल्यै पुग्दैन ?
प्रा. डा. आर्यन:
शायद “पुग्नु” नै मानवको स्वभाव होइन ।
मानिसले पहिलोपटक आकाशतिर हेरेको दिनदेखि नै ऊ अधुरो थियो ।
त्यही अधुरोपनले उसलाई यात्रा सिकायो ।
अन्वेषण भनेको केवल नयाँ भूगोल भेट्नु मात्र होइन,
आफ्नै अन्धकारसँग भेटिनु पनि हो ।
डा. माया:
तर प्रत्येक यात्राले उज्यालो मात्रै त ल्याएन नि ।
समुद्र पार गर्ने जहाजसँगै उपनिवेश पनि आए ।
नक्सा कोर्ने हातहरूले कतिपय सभ्यता मेटिदिए ।
आज पनि हिमाल चढिँदैछन्—
तर तिनका छातीमा प्लास्टिक र धुवाँको थकान थुप्रिँदै गएको छ ।
कहिलेकाहीँ लाग्छ,
मानवले खोजभन्दा बढी कब्जा गर्न सिक्यो ।
प्रा. डा. आर्यन:
(हल्का मुस्कुराउँदै)
हो…
ज्ञान र लोभ धेरैपटक एउटै ढोकाबाट भित्र पसेका छन् ।
अरस्तूले जिज्ञासालाई ज्ञानको आरम्भ भनेका थिए,
तर इतिहासले अर्को कुरा पनि देखायो—
जिज्ञासा विनम्रताविहीन भयो भने,
त्यो बिस्तारै कर्तव्यभन्दा अधिकारमा बदलिन्छ ।
मानिसले प्रकृतिलाई गुरुका रूपमा हेर्न छोडेर
स्रोतका रूपमा मात्र हेर्न थालेपछि
अन्वेषणको आत्मा कमजोर हुँदै गयो ।
(केही क्षण मौन !
तल नदीको आवाज अलि गहिरो सुनिन्छ ।
डा. मायाले हिमालतिर हेर्छिन् । )
डा. माया:
हिजो एउटा पुरानो डायरी पढ्दै थिएँ ।
एउटा आरोहीले लेखेको रहेछ—
“मैले शिखर त छोएँ,
तर फर्किंदा आफूलाई हराएको पाएँ ।”
त्यो पढेपछि सोचिरहेँ—
शायद सबै उचाइले मानिसलाई ठूलो बनाउँदैनन् ।
प्रा. डा. आर्यन:
साँचो उचाइ बाहिर कम, भित्र बढी नापिनुपर्छ ।
Edmund Hillary र Tenzing Norgay ले सगरमाथा चढ्दा
त्यो केवल हिमालमाथिको पाइला थिएन—
मानव साहसको पनि परीक्षा थियो ।
तर मलाई कहिलेकाहीँ लाग्छ,
तेन्जिङको मौनता हिलारीको विजयभन्दा अझ ठूलो थियो ।
किनकि हिमाल जितिएको वस्तु होइन,
सम्मान गर्नुपर्ने उपस्थिति ठान्ने संस्कार
शायद त्यही मौनताभित्र थियो ।
डा. माया:
त्यसो भए साँचो अन्वेषण के होला ?
अझ टाढा पुग्नु ?
अझ माथि चढ्नु ?
वा…
अझ गहिरो भएर फर्किनु ?
प्रा. डा. आर्यन:
( मधुर स्वरमा)
शायद—
जहाँ मानिसले नयाँ भूभागभन्दा पहिले आफ्नै अहंकार पार गर्छ ।
जो यात्राले पृथ्वीलाई थकित बनाउँदैन,
बरु चेतनालाई विनम्र बनाउँछ—
त्यही साँचो अन्वेषण हुन सक्छ ।
शेर्पाहरूले हिमाल चढ्नु अघि टाउको झुकाउँछन् ।
त्यो केवल संस्कार मात्र होइन,
मानव सीमाको स्वीकार पनि हो ।
(हावा एकाएक चिसिन्छ ।
सूर्य अब पूर्ण रूपमा हिमालमाथि उक्लिएको छ ।
दुवै केहीबेर नबोली बसिरहन्छन् । )
डा. माया:
हामीले महासागर नाप्यौं,
आकाश चिरेर ग्रहहरूमा पुग्ने सपना पनि देख्यौं…
तर शायद अझै एउटा यात्रा बाँकी छ—
मानिसले आफ्नै हृदयभित्र पुग्ने यात्रा ।
प्रा. डा. आर्यन:
र हुन सक्छ—
भविष्यको सबैभन्दा ठूलो अभियान त्यही होस् ।
जहाँ ज्ञान र करुणा एकअर्काका विरोधी होइनन् ।
जहाँ प्रगति र प्रकृतिसँगै हिँड्न सिक्छन् ।
अन्ततः जहाँ मानवले बुझ्छ—
पृथ्वी उसले जित्ने वस्तु होइन,
उसलाई बाँच्न दिइरहेकी साझा श्वास हो ।
(दुवै हिमालतर्फ हेर्छन् ।
नदी अझै बगिरहेकी छिन् ।
हिमाल अझै मौन छ ।
तर त्यो मौनताभित्र
मानव सभ्यताभन्दा पुरानो एउटा प्रश्न अझै प्रतिध्वनित भइरहेको छ —
“अन्वेषण आखिर बाहिरको यात्रा हो,
वा भित्रको ?”
अस्तु !