नेपालको परराष्ट्र नीति ऐतिहासिक रूपमा पृथ्वीनारायण शाहको ‘दुई ढुङ्गाबीचको तरुल’ बाट सुरु भएर आज ‘विश्व शक्तिको क्रसफायर’ सम्म आइपुगेको छ । दशकौँसम्म पुराना दलहरूले कूटनीतिलाई सत्ता जोगाउने ‘बार्गेनिङ चिप’ बनाएको र विदेशी शक्ति केन्द्रहरूको सहारामा आफ्नो राजनीतिक आयु लम्ब्याएको आरोप खेपिरहे । यही असन्तोषको जगमा ‘परिवर्तन’ को नारासहित नयाँ अनुहारहरूको उदय भएको छ । जनताले आशा गरेका छन्— अब नेपालको कूटनीतिले नयाँ उचाइ लिनेछ, राष्ट्रिय हितको परिभाषा फेरिनेछ र हामी कसैको सामू नझुक्ने गरी उभिनेछौँ । हामीले सोच्नैपर्छ, के परराष्ट्र नीति टिकटकको ‘वान-लाइनर’ वा चुनावी र्यालीको ‘राष्ट्रवादी भाषण’ जत्तिकै सजिलो छ?
’इमोसनल’ कार्ड र पपुलिज्मको खतरनाक खेल
नेपाली राजनीतिमा आज नयाँ शक्तिहरू जनभावनालाई उत्तेजित पारेर वा ‘पपुलिस्ट’ एजेन्डा बोकेर उदाएका छन् । राजनीतिमा जनभावना महत्त्वपूर्ण रहे पनि वैदेशिक रणनीति भने भावनाले होइन, कठोर तथ्य, भूगोल र राष्ट्रिय स्वार्थले चल्छ । तर, नयाँ अनुहारहरूले परराष्ट्र नीतिलाई पनि ‘भोट बैंक’ को रूपमा प्रयोग गर्ने खतरा देखिन्छ ।
इतिहास साक्षी छ, कूटनीतिमा जब ‘भावना’ हाबी हुन्छ, ‘विवेक’ ओझेलमा पर्छ । नयाँ शक्तिहरू कहिले अति-राष्ट्रवादको चर्को नारा दिएर छिमेकीसँगको सम्बन्धलाई धरापमा पार्छन् त कहिले शक्ति राष्ट्रहरूको अनुदान जस्तै: एमसिसी वा बिआरआइका बारेमा यति अस्पष्ट र विरोधाभासपूर्ण कुरा गर्छन् कि अन्तर्राष्ट्रिय समुदायमा नेपालको ‘विश्वसनीयता’ माथि नै प्रश्न उठ्न थालेको छ । परराष्ट्र नीतिमा ‘पपुलिज्म’ को प्रवेश हुनु भनेको देशलाई भू-राजनीतिक जोखिमको सुरुङभित्र धकेल्नु हो । सडकमा ढुङ्गा हान्न उक्साउनु र वार्ताको टेबलमा बसेर राष्ट्रिय हितमा दायाँ-बायाँ नहुने गरी हस्ताक्षर गर्नु नितान्त भिन्न कुरा हुन् ।
’घरेलु खपत’ र डिजिटल कूटनीतिको भ्रम
नयाँ नेताहरूका लागि परराष्ट्र नीति ‘घरेलु खपत’ को सस्तो माध्यम बन्ने गरेको पाइन्छ । उनीहरूका लागि कूटनीति भनेको विदेशी राजदूतसँग खिचेको ‘हाई-रिजोलुसन’ फोटो फेसबुकमा हाल्नु र ‘नेपालको हितमा दह्रो कुरा गरियो’ भन्दै क्याप्सन लेख्नु मात्र भएको छ ।
अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा ‘साइलेन्ट डिप्लोमेसी’ को ठूलो महत्व हुन्छ । सबै कुरा सार्वजनिक गरिँदैन र सबै संवाद क्यामेराका लागि हुँदैनन् । खैर, नयाँ अनुहारहरूमा ‘डिप्लोमेटिक प्रोटोकल’ भन्दा बढी ‘डिजिटल ग्ल्यामर’ को भोक देखिन्छ । विदेशी पाहुनासँगको भेटघाटमा के बोल्ने, कुन कुरालाई कति प्राथमिकता दिने र त्यसले दीर्घकालीन रूपमा कस्तो असर पार्छ भन्ने कुरामा अध्ययनको भारी अभाव खड्किएको छ । कूटनीति प्रदर्शनको विषय होइन, यो त परिणामको विषय हो । फेसबुकका ‘लाइक्स’ ले देशको सीमा रक्षा गर्दैनन् र युट्युबका ‘भ्यूज’ ले देशको आर्थिक संकट टर्दैन ।
’रि-एक्टिभ’ कूटनीति र स्पष्ट रोडम्यापको अभाव
नेपालको कूटनीति सधैँ ‘घटना भएपछि प्रतिक्रिया दिने’ प्रकृतिको रह्यो । सीमामा समस्या परेपछि विज्ञप्ति निकाल्ने, वा कुनै देशले सहयोग रोकेपछि हारगुहार गर्ने परम्परालाई नयाँ भनिएकाहरूले पनि तोड्न सकेका छैनन् । उनीहरूले परराष्ट्र नीतिलाई ‘प्रो-एक्टिभ’ बनाउने कुनै ठोस खाका पेश गर्न सकेका छैनन् ।
कालापानी-लिम्पियाधुराको मुद्दा होस् वा ईपीजी प्रतिवेदनको कार्यान्वयन, पुराना दलले गरेनन् भन्नु एउटा कुरा हो, तर आफूले कसरी गराउने भन्ने स्पष्ट ‘रोडम्याप’ खै? नयाँ शक्तिहरूसँग ‘विरोधको स्वर’ त छ, तर ‘विकल्पको सन्तुलन’ छैन । उनीहरूका भाषण सुन्दा लाग्छ, परराष्ट्र नीति भनेको केवल छिमेकीलाई गाली गर्नु हो । कूटनीतिमा विरोध मात्र गरेर पुग्दैन, अर्को पक्षलाई आफ्नो सर्तमा कसरी सहमत गराउने भन्ने कला चाहिन्छ, जुन नयाँ अनुहारहरूमा शून्य प्रायः छ ।
भू-राजनीतिक सन्तुलन: ‘जीरो-सम गेम’ को जोखिम
नेपालको भूगोलले हामीलाई चीन र भारतबीचको सम्बन्धलाई एकलाई चिढ्याएर अर्कोलाई खुसी पार्नेबाट बाहिर निकाल्न निर्देश गर्छ । नयाँ अनुहारहरूले यो सन्तुलन बुझ्न अझै सकेका छैनन् । उनीहरूमध्ये कतिपय पश्चिमा पक्षधर देखिन खोज्दा छिमेकीहरू सशंकित भएका छन् भने कतिपय अति-राष्ट्रवादको नाममा छिमेकीसँगको संवाद नै ठप्प पार्ने दिशामा छन् ।
शक्ति राष्ट्रहरू – अमेरिका, चीन, भारत बीचको प्रतिस्पर्धा अहिले नेपालको आँगनमै आइपुगेको छ । यस्तो बेला नयाँ शक्तिहरूले कसैको पक्षमा नलागी ‘नेपाल पक्षधर’ नीति अपनाउनुपर्ने थियो । दुर्भाग्य, उनीहरूका अभिव्यक्तिहरू कहिले एक पक्षलाई खुसी पार्ने त कहिले अर्कोलाई गाली गर्ने खालका हुन्छन् । यसले नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय शक्तिहरूको ‘खेलमैदान’ बनाउने खतरा बढाएको छ ।
अध्ययनको खडेरी र विज्ञताको उपेक्षा
नयाँ दलहरूमा देखिएको अर्को ठूलो रोग भनेको ‘म नै जान्ने छु’ भन्ने अहंकार हो । परराष्ट्र मामिला वर्षौँको अध्ययन, इतिहासको ज्ञान र विश्व राजनीतिको सूक्ष्म विश्लेषणबाट मात्र बुझ्न सकिन्छ । नयाँ अनुहारहरूले कूटनीतिक विज्ञहरू, पूर्व राजदूतहरू र रणनीतिक विश्लेषकहरूलाई सल्लाहकार राख्नुको साटो आफ्ना ‘कार्यकर्ता’ वा ‘सोशल मिडिया इन्फुएन्सर’ का भरमा कूटनीति चलाउन खोज्नु विडम्बना हो ।
अन्तर्राष्ट्रिय सन्धि र सम्झौताका एक-एक शब्द, अर्धविराम र पूर्णविरामले देशको भविष्य निर्धारण गर्छन् । सन् १९५० को सन्धिदेखि पछिल्ला ठूला परियोजनाका दस्ताबेजहरू नपढी केवल हल्लाको भरमा धारणा बनाउनु नयाँ शक्तिहरूको सबैभन्दा ठूलो कमजोरी हो ।
आर्थिक कूटनीति: केवल नारामा सीमित
अबको कूटनीति अनुदान र ऋण माग्ने ‘कटौरो’ मात्र हुनुहुँदैन । नयाँ शक्तिहरूले ‘आर्थिक समृद्धि’ को नारा त दिएका छन्, तर हाम्रा कूटनीतिक नियोगहरूलाई कसरी आर्थिक केन्द्रको रूपमा विकास गर्ने भन्नेमा उनीहरूको ध्यान गएको छैन ।
नेपाली उत्पादनको बजार विस्तार, वैदेशिक लगानी भित्र्याउने ठोस योजना र पर्यटन प्रवर्धनमा कूटनीतिक नियोगलाई परिचालन गर्ने कुनै नयाँ मोडेल उनीहरूले प्रस्तुत गरेका छैनन् । उल्टो, राजनीतिक नियुक्तिमा आफ्नै मान्छे पठाउने पुरानै रोगको संक्रमण कतै नयाँ शक्तिमा पनि सरेको त होइन? भन्ने प्रश्न उठ्न थालेको छ ।
नयाँ अनुहारहरूको ‘लिटमस टेस्ट’
यदि नयाँ शक्तिहरू साच्चै देशको कूटनीतिक साख जोगाउन चाहन्छन् भने, उनीहरूले निम्न कुरामा आफूलाई प्रमाणित गर्नैपर्छ:
संस्थागत कूटनीति: व्यक्तिगत सम्बन्ध र ‘हेलो-हाइ’ भन्दा माथि उठेर परराष्ट्र मन्त्रालय र व्यावसायिक कूटनीतिज्ञहरूको संयन्त्रलाई बलियो बनाउने ।
बहुपक्षीय सम्बन्ध: भारत र चीनबाहेक अन्य श्रम गन्तव्य र उदीयमान शक्ति राष्ट्रहरूसँग नेपालको आफ्नै विशिष्ट सम्बन्ध बनाउने ।
रणनीतिक स्वायत्तता: कुनै पनि शक्ति राष्ट्रको सैन्य वा सुरक्षा छातामा नपसी आफ्नो निर्णय आफैँ गर्न सक्ने ‘रणनीतिक स्वायत्तता’ कायम राख्ने ।
निष्कर्ष: कूटनीतिमा ‘हनिमुन पिरियड’ हुँदैन
घरेलु राजनीतिमा नयाँ दलहरूले केही समयको ‘हनिमुन पिरियड’ वा ‘बेनिफिट अफ डाउट’ पाउन सक्लान् । जनताले उनीहरूका केही गल्तीलाई “नयाँ हुन्, सिक्दैछन्” भनेर माफी देलान् । यद्यपि, परराष्ट्र नीतिमा त्यस्तो सुविधा हुँदैन । कूटनीतिमा एउटा सानो गल्ती, एउटा गलत हस्ताक्षर वा एउटा अपरिपक्व टिप्पणीको मूल्य देशले दशकौँसम्म चुकाउनुपर्ने हुन्छ ।
नयाँ अनुहारहरूले बुझ्नुपर्छ— कूटनीति भनेको ‘ग्ल्यामर’ देखाउने र्याम्प वाक होइन, यो त काँडाको बाटोमा गरिने अत्यन्तै कठिन पदयात्रा हो । तपाईँको एउटा गलत शब्दले देशको सिमाना मिचिन सक्छ र तपाईँको एउटा गलत सहमतिले आगामी पुस्ताको भविष्य बन्धकी पर्न सक्छ ।
यदि नयाँ अनुहारहरूले आफूलाई परिपक्व, अध्ययनशील र दूरदर्शी बनाउन सकेनन् भने, उनीहरू पनि ‘पुरानाकै नयाँ र रंगीन संस्करण’ भन्दा बढी केही हुने छैनन् । अबको आवश्यकता ‘क्रान्तिकारी भाषण’ गर्ने नेताको होइन, विश्व मञ्चमा नेपालको स्वार्थलाई शालीन तर दृढतापूर्वक राख्न सक्ने ‘कूटनीतिज्ञ’ को हो । नयाँ अनुहारहरूले पहिले भूगोल र इतिहास पढ्नुहोस्, त्यसपछि मात्र विश्व मञ्चको भाषणको ड्राफ्ट तयार गर्नुहोस् । नत्र, तपाईँको आजको अलमल देशलाई महँगो पर्नेछ ।