इतिहासको ढुङ्गामा
जब पहिलो रेखा कोरियो
कसैले राजाको नाम लेख्यो
कसैले युद्धको गाथा ।
तर एउटा घाँसीले
इनारको गहिराइमा
आफ्नै अनुहार देख्यो
त्यसै क्षण कविको
दोस्रो जन्म भयो
आमाको कोख होइन
पीडाको सिलाइबाट ।
संस्कृतका मन्दिरहरूमा
हजारौँ दीप बले
तर गाउँका ढोकासम्म
ज्योति पुग्न सकेन ।
भाषाको पर्खाल थियो
एकातिर वेद
अर्कोतिर हलो ।
न त तरबारले
न सुनको थैलीले
न राजाज्ञाले
त्यो खाडल भर्न सक्यो ।
तब एउटा कविले
राजमार्ग छोड्यो
गोरेटो रोज्यो
शास्त्रको ढोका नभई
गाउँको मुख रोज्नु
सामन्तको दरबारमा
पहिलो गोरेटो कोर्नु
थियो
त्यो गोरेटो नै
भाषाको नयाँ ढोका बन्यो ।
जब रामायण
संस्कृतको काखबाट
नेपालीको पसिनामा
ओर्लियो
त्यो अनुवाद थिएन,
आत्माको पुनर्जन्म थियो ।
शब्दहरू देवता होइनन्
नेपाली माटोमा
संस्कृतको मन्दिरबाट राम
बाहिर निस्के
सीता आँगनमा आइन्
वनवास कथा होइन
हरेक नेपालीको
नियतिको पहिलो शब्द
बन्यो ।
हे आदिकवि !
तपाईँले राजा र रङ्कबीचको
दूरी एउटा स्वरले
मेट्नुभो
कलमको धार
तरबारभन्दा गहिरो
रहेछ भन्ने प्रमाण
दिनुभो ।
घाँसी तपाईँका गुरु भए
तपाईँ सम्पूर्ण
नेपालीका ।
जेलका चिसा भित्ताहरूले
शरीर थुने, तर
विचार होइन
फलामका ढोकाहरूले
पाइला रोके, तर
कविता होइन ।
जहाँ अन्यायले कारागार
बनाउँछ
त्यहीँ सत्यले शब्द
जन्माउँछ
कैदी हुन सकिन्छ
तर विवेक कहिल्यै बन्दी
हुँदैन ।
हिजो भाषाका मुक्तिदाता
आज पहिचानका पहरेदार
भोलि सम्पूर्ण मानवताको
साझा विवेक ।
समय फेरिन्छ, प्रविधि
फेरिन्छ
साम्राज्य ढल्छन्
तर आमाको बोलीमा बोलेको
सत्य
सधैँ नयाँ हुन्छ ।
आज डिजिटल ज्योतिले
आँखा उज्यालो बनाएको छ
हृदयका कुना
अँध्यारा भएका छन् ।
सूचनाको वर्षा छ
तर माटो सुक्दैछ
किनभने हरेक थोपा
अर्कै लयको छ ।
यही बेला उनी फेरि
आवश्यक छन्
जसले शब्दलाई
हल्ला होइन, निस्तब्धता
बनाउन जान्दथे
भाषालाई हतियार होइन
हृदयको पुल बनाउन जान्दथे ।
आज हजारौँ नेपाली
संसारभर छरिएका छन्
कसैको स्मृतिमा हिमाल
कसैको आमाको काख
तर सबैको भाषा एउटै
त्यही भाषा नै उनको
चिरस्थायी स्मारक हो ।
मूर्ति ढल्न सक्छ
दरबार भत्किन सक्छ
तर जनताको मुखमा बाँचेको
प्रथम अक्षर
कुनै साम्राज्यले
जित्न सक्दैन ।
भोलि
जब कृत्रिम
बुद्धिमत्ताले
शब्द रच्नेछ
रोबोटले कविता सुनाउनेछ
मानिस अर्को ग्रहमा
घर बनाउनेछ
त्यस बेला पनि
एउटै प्रश्न बाँकी रहनेछ
"मानिस हुनुको अर्थ के हो ?"
त्यो उत्तर
प्रयोगशालामा पाइँदैन
सूत्रमा पाइँदैन
डाटामा पाइँदैन
त्यो भेटिन्छ
एउटी आमाको शून्यमा
एउटा घाँसीको आँखामा
एउटा कविको मुकुटविहीन
शिरमा।
त्यसको उत्तर… ।
किनभने जबसम्म
कुनै बालकले आमाको
भाषामा
प्रथम शब्द बोल्छ
कुनै श्रमिकले हातको
रेखा
आफ्नो परिचय बनाउँछ
कुनै घाँसीले इनार
खनिरहन्छ
समाजका नाममा
कुनै कैदीले अन्यायभित्र
पिनी एउटा शब्द रोज्छ
तबसम्म
उनी जीवित छन्
इतिहासका पात्रमा होइन
प्रत्येक मानिसको
आदि-मौनमा ।
उनी समयका होइनन्
समय नै उनको
एउटा अध्याय मात्र हो ।
मानव सभ्यताको विशाल
पुस्तकमा
नेपाली भाषाले जुन दिन
आफ्नै नाम लेख्नेछ
त्यस नामको उज्यालो
शून्य
हुनेछ
त्यसैले
उनलाई जन्मजयन्तीमा
मात्र
सम्झनु अन्याय हो ।
उनलाई राखौँ
बालकको आदि-रेखामा
आमाको लोरीको खाली
ठाउँमा
विद्यालयको झ्यालको
उज्यालोमा
अनुसन्धानको अन्तिम
प्रश्नमा
अनुवाद हराएको शब्दमा
विश्वका पुस्तकालयहरूको
अव्यक्त प्रतिध्वनिमा ।
त्यो शून्यको पहिलो
ध्वनि
अनि कवि मौन हुन्छ
र भानुभक्त आफैँ प्रकट
हुनुहुन्छ ।