गाउँको शिरमा एउटा विशाल पीपलको रुख उभिएको थियो । त्यो रुख यति पुरानो थियो कि समयले पनि त्यसलाई बिर्सिन सकेको थिएन । गाउँका बूढापाकाहरू भन्थे— “यो रुखले धेरै पुस्ताका हाँसो र आँशु सँगै देखेको छ ।”
रुखमुनि ढुङ्गाले बनेको पुरानो चौतारो थियो । त्यही चौतारोमा हरेक साँझ एउटा वृद्ध मौन बसेको देखिन्थ्यो । सेतो दाह्री, शान्त अनुहार, तर आँखाभित्र अनगिन्ती कथा । उहाँलाई गाउँलेहरू हरिप्रसाद गुरु भन्थे । तर बालबालिकाका लागि उहाँ केवल “हजुरबुबा” हुनुहुन्थ्यो ।
कसैको मन भारी भयो भने त्यहीँ आउँथ्यो । कसैले जीवन गुमाउँदैछ जस्तो लागे पनि त्यहीँ फर्किन्थ्यो । किनकि उहाँको मौनतामा पनि शिक्षा बोल्थ्यो ।
त्यो दिन आकाश असाध्यै गम्भीर थियो । बादलहरू डाँडामाथि झुन्डिएका थिए, मानौँ केही भन्न खोजिरहेका थिए । अर्जुन भारी मन लिएर चौतारोतर्फ आयो । उसका आँखामा प्रश्नहरू थिए, उत्तर थिएनन् । ऊ चुपचाप हजुरबुबाको छेउमा बस्यो ।
“के भयो बाबु ?”
धेरैबेरपछि अर्जुनले मात्र यति भन्यो— “हजुरबुबा… मानिस किन बदलिन्छन् ?”
हावाले पीपलका पातहरू हल्का हल्लायो । एउटा सुक्खा पात झरेर उसको हातमा आयो । हजुरबुबा मुस्कुराउनुभयो— “आफन्त भनेका रुखका पातजस्तै हुन् बाबु । रुख हरियो हुँदा सबै पात सजिन्छन्, तर समयको पतझडले धेरैलाई झारिदिन्छ ।”
उहाँको आवाज शान्त थियो, तर गहिरो । “मानिससँग शक्ति, धन र अवसर हुँदासम्म धेरै वरिपरि हुन्छन् । तर समय बदलिँदा को आफ्ना, को पराइ—त्यहीँ थाहा हुन्छ ।”
अर्जुन चुप भयो ।
हजुरबुबाले फेरि भन्नुभयो— “तर बाबु… सबै पात झर्दैनन् । केही अन्तिमसम्म अडिन्छन् । जीवनमा तिनै मानिस अमूल्य हुन्छन् ।”
टाढा खोलाको आवाज बगिरहेको थियो । हजुरबुबाले तल बगिरहेको नदीतिर औँला देखाउनुभयो— “जीवन नदीजस्तै हो । रोकियो भने गन्ध आउँछ, तर बगिरह्यो भने बाटो आफैँ बनाउँछ ।”
अर्जुन ध्यान दिएर सुनिरहेको थियो । “ढुङ्गा भेटे घुम्छ, पहाड भेटे काट्छ, तर नदीले बग्न कहिल्यै छोड्दैन ।” त्यो वाक्य उसको मनभित्र गहिरो गरी बस्यो ।
अचानक पानी पर्न थाल्यो । हजुरबुबाले आकाशतिर हेर्नुभयो— “भाग्य बादलजस्तै हो बाबु । कहिले घाम छेक्छ, कहिले वर्षा झार्छ । तर बादल सधैँ रहँदैन ।”
अर्जुनले सोध्यो— “मानिस किन दुःखी हुन्छ ?”
हजुरबुबाको अनुहार केही क्षण कठोर भयो । त्यो कठोरताभित्र लुकेको पीडा स्पष्ट देखिन्थ्यो— “दुःख ओखतीजस्तै हो बाबु । खाँदा तीतो लाग्छ, तर त्यसैले आत्मा बलियो बनाउँछ ।”
उहाँ केही क्षण मौन बस्नुभयो— “मैले पनि एकपटक सबै गुमाएको थिएँ, त्यहीँबाट फेरि आफूलाई भेटेँ ।”
उहाँले चियाको कप थमाउनुभयो— “जीवन चियाजस्तै हो । धेरै अपेक्षा मिसायौ भने स्वाद हराउँछ, तर सन्तोष मिसायौ भने साधारण दिन पनि मीठो हुन्छ ।”
त्यसपछि उहाँले दाउरातिर हेर्दै भन्नुभयो— “रिस आगोजस्तै हो । अरूलाई जलाउँछु भनेर सोच्दा आफैँ खरानी हुन्छ ।”
उहाँको स्वर केही नरम भयो— “शब्द निस्केपछि तीरजस्तै हुन्छ बाबु । फर्किँदैन ।”
हजुरबुबाले एउटा फूल देखाउनुभयो— “माया फूलजस्तै हो । जबर्जस्ती टिपियो भने मर्छ, तर हेरचाह गरियो भने सुगन्ध फैलिरहन्छ ।”
अर्को क्षण उहाँले चर्किएको ऐना देखाउनुभयो— “विश्वास ऐनाजस्तै हो । फुटेपछि जोड्न सकिन्छ, तर चिरा देखिइरहन्छ ।”
उकालोमा साइकल धकेल्दै कोही संघर्ष गरिरहेको थियो । हजुरबुबा मुस्कुराउनुभयो— “जीवन साइकलजस्तै हो । सन्तुलन नभए लडिन्छ, तर अघि बढ्न छोडियो भने पनि गन्तव्य टाढिन्छ ।”
“सफलता ?” अर्जुनले सोध्यो ।
“हिमाल चढाइजस्तै हो बाबु । टाढाबाट सुन्दर, तर त्यहाँ पुग्न पसिना, धैर्य र एक्लोपन चाहिन्छ ।”
साँझ झर्दै थियो । हजुरबुबाले दीपक बाल्नुभयो— “शिक्षा दीपकजस्तै हो । आफू जलेर अरूलाई उज्यालो दिन्छ ।”
“लोभ ?”
“दलदल । जति चलायो, उति फसिन्छ ।”
“साँचो मानिस ?”
उहाँले नुनको डब्बा देखाउनुभयो— “नुनजस्तै । देखिँदैन, तर नभए जीवन फिका हुन्छ ।”
अर्जुनका आँखामा आँशु भरिए । हजुरबुबाले बिस्तारै उसको काँध समात्नुभयो— “समय नदीको भेलजस्तै हो बाबु । एकपटक बगेपछि फर्किँदैन ।”
उहाँको आवाज अझ गहिरो भयो— “त्यसैले, समय छँदै माया गर, माफी माग, धन्यवाद देऊ । किनकि ढिलो भएपछि पछुतो मात्र बाँकी रहन्छ ।”
अर्जुनले काँपेको स्वरमा सोध्यो— “हजुरबुबा… जीवनको अन्तिम सत्य के हो ?”
पीपलका पातहरू सरर हल्लिए । साँझले गाउँलाई ढाकिसकेको थियो । हजुरबुबाले क्षितिजतिर हेर्नुभयो—
“जीवनको अन्त्य साँझजस्तै हो बाबु । सूर्य अस्ताएपछि मानिसले कति कमायो भन्ने होइन, कसलाई कति उज्यालो दियो भन्ने मात्र बाँकी रहन्छ ।”
समय बिस्तारै अघि बढ्यो ।
एक बिहान गाउँमा खबर फैलियो— “हजुरबुबा अब छैनन्…”
गाउँ स्तब्ध भयो । पीपलको रुखमुनि भीड लाग्यो, तर चौतारो मौन थियो ।
अर्जुन त्यही चौतारोमा बस्यो । ढुङ्गा छोयो— जहाँ हजुरबुबा बस्थे । हावाले फेरि पातहरू हल्लायो ।
उसले बिस्तारै एउटा दीपक बाल्यो । दीपकको उज्यालो पातहरूमा फैलियो ।
उसले पहिलोपटक बुझ्यो— मानिस हराउँछ, तर उसका सत्य शब्दहरू हराउँदैनन् । यदि ती शब्दहरूले कसैको जीवन उज्यालो बनाएको छ भने— त्यही नै अमरता हो ।
पीपल अझै हल्लिरहेको थियो…शायद हजुरबुबाको पाठशाला अझै चलिरहेको थियो ।