कुहिरोले ढाकेको आकाश
झरीले रुझेको धरती
घुम ओढेर
कोदो रोपिरहेकी तिलोत्तमा ।
नजिकै एकोहोरो कुकुर भुके पनि
धोद्रो स्वरमा काग कराए पनि
विचलित नभई
कोदोसँगै रोपिरहेकी छे जिन्दगी ।
म नियालिरहेछु
तिलोत्तमाको जीवन-यात्रा ।
नियतिले बेस्सरी चुट्दा पनि
जिन्दगीलाई तुन्दै र बुन्दै
आशाको झिनो बत्ती बालेर
जीवनको उज्यालो खोजिरहेकी छे ।
साउँ अक्षर मात्रै छिचोलेकी
सामाजिक बन्धनले बाँधिएको पत्तै नपाई
अन्धपरम्पराले थिचिएर
तौली-तौली बोल्न सिकाइएकी
घुम्टो हाली हिँड्नुपर्ने
पाखण्डी समाजमा बाँच्न विवश
एकल महिला हो तिलोत्तमा ।
गर्भे टुहुरी
आमाले बनिबुतो गरी हुर्काएकी
पाठशाला जानै नपाई
साहुको बाख्रा गोठालोमा
साहुकै छोरी नर्मदाले
पढ्न सिकाएकी हो ठुलो वर्णमाला
र छिचोलेको हो साउँ अक्षर ।
पुण्य प्राप्तिको भ्रममा
आमाको अविवेकी हतारोले
भविष्यको हेक्का नराख्दै
तेह्र वर्षमै विवाह गरिएकी
अबोध बालिकाको जीवन-कथा हो यो ।
बाबुको अनुहारै नदेखेकी
आमाको मृत्युको पीडा नबिर्सिँदै
छब्बीस वर्षको जवानीमै
पतिलाई हैजाले लान्छ ।
तिलोत्तमा अधीर बन्छे
लालाबाला कसरी हुर्काउने ?
दुःखको समुद्र आँखाबाट बर्सिन्छ
गतिहीन जिन्दगी घिसारेर
जीवनको परिभाषा खोज्छे ।
आफ्नै घर-खेत छैन
बनिबुतो नगरे हात-मुख जोडिँदैन।
तिलकबहादुर!
तिमीले किन एक्लै छोड्यौ तिलोत्तमालाई ?
समयले नराम्ररी चुटेपछि
तिम्रो यादमा तिलोत्तमा रोइदिन्छे ।
साहु गिद्धे नजर लाउँछ
साहुको प्रतिरोध गर्ने या नगर्ने ?
तिलोत्तमामा प्रतिशोध जन्मन्छ
ऊ साहुलाई थुकिदिएर
विद्रोहको सुरुवात गर्छे ।