पहाडको पछाडि सूर्य अस्ताउँदै थियो । सुन्तलाका बोटहरू सुनौलो प्रकाशले चम्किरहेका थिए । त्यो दृश्य अत्यन्त शान्त र सुन्दर थियो । फर्किने बेला किसानले हामीलाई केही मिकान उपहार दिए ।
0000
जिज्ञासाबाट जन्मिएको यात्रा
कहिलेकाहीँ कुनै सानो जिज्ञासाले ठूलो यात्रा जन्माउँछ । मेरो जापान यात्राको एउटा महत्वपूर्ण उद्देश्य पनि त्यही जिज्ञासाबाट शुरू भएको थियो; जापानका सुन्तला बगैंचा वास्तवमा कस्ता हुन्छन्? नेपालमा हामी सुन्तला खेतीबारे धेरै कुरा सुन्छौं । मध्यपहाडी क्षेत्रका किसानहरूको जीवनसँग सुन्तला खेती जोडिएको छ । तर जापानजस्तो विकसित देशमा यही खेती कस्तो रूपमा विकसित भएको होला भन्ने जिज्ञासा मनमा लामो समयदेखि थियो ।
सन् २०२३ को अक्टोबर महिनामा जब म जापान पुगेँ, त्यति बेला शरद ऋतु शुरू भइसकेको थियो । पहाडहरू हल्का सुनौलो रंगले रंगिन थालेका थिए । यही समयमा मैले जापानको गुन्मा प्रिफेक्चरमा रहेको एउटा सुन्तला (मिकान) फार्म अवलोकन गर्ने अवसर पाएँ । फलफूल मानव जीवनका लागि पोषण, स्वास्थ्य र आर्थिक गतिविधिको महत्त्वपूर्ण आधार मानिन्छ । विश्वका विभिन्न देशहरूमा फलफूल उत्पादनका विशिष्ट परम्परा र संस्कृतिहरू विकसित भएका छन् । पूर्वी एसियाको विकसित राष्ट्र जापानमा पनि फलफूल उत्पादनको समृद्ध परम्परा पाइन्छ । विशेषगरी सुन्तलाको एक विशेष जात मिकान जापानी समाज, अर्थतन्त्र र सांस्कृतिक जीवनसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ । मिकान वास्तवमा मन्डारिन समूहको सुन्तला हो, जसलाई वैज्ञानिक रूपमा सिट्रस अनसिउ भनिन्छ । जापानमा यो फल अत्यन्त लोकप्रिय छ र देशका धेरै क्षेत्रहरूमा यसको उत्पादन गरिन्छ । विशेषतः एहिमे, वाकायामा, सिजुओका, कुमामोतो तथा नागासाकी प्रिफेक्चर जस्ता क्षेत्रहरू मिकान उत्पादनका प्रमुख केन्द्रका रूपमा चिनिन्छन् । मिकानको विशेषता के हो भने यसको दानाभित्र प्रायः बीउ हुँदैन । यस कारणले यसलाई खान सजिलो, स्वादिलो र उपभोक्तामैत्री फलका रूपमा मानिन्छ । यही कारणले जापानी बजारमा मिकानको माग अत्यन्त उच्च छ । यही कारणले यो फल जापानमा अत्यन्त लोकप्रिय भएको छ । यो जानकारी मैले पहिले पढेको थिएँ, तर त्यसलाई आफ्नै आँखाले हेर्ने उत्सुकता अझै ठूलो थियो । त्यसैले गुन्मा केनको त्यो सुन्तला फार्मतर्फको यात्रा मेरो लागि केवल भ्रमण मात्र होइन, एउटा अध्ययन पनि थियो ।
उसो त जापानमा यो बेला ‘स्ट्रबेरी पर्यटन’ एक लोकप्रिय मौसमी आकर्षणका रूपमा छ । विशेष गरी जाडोको अन्त्यदेखि वसन्तको सुरुवातसम्म देशभरका विभिन्न कृषि फार्महरूले ‘स्ट्रबेरी पिकिङֹ (आफैं टिपेर खाने अनुभव) कार्यक्रम सञ्चालित छन्, जसले आन्तरिक तथा अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटकहरूलाई आकर्षित गरिरहेको छ । गुन्माको नजिकै रहेको तोचिगी प्रिफेक्चर जस्ता क्षेत्रहरू उच्च गुणस्तरका स्ट्रबेरी उत्पादनका लागि प्रसिद्ध छन् । यी ठाउँहरूमा ‘इचिगो-गारी’ भनिने परम्परागत गतिविधि अन्तर्गत पर्यटकहरूले हरियो घर (ग्रीनहाउस) भित्र पसेर ताजा स्ट्रबेरी टिप्न र तत्कालै स्वाद लिन सक्छन् । जापानी स्ट्रबेरी आफ्नो मिठास, आकार र आकर्षक रूपका कारण विश्वभर चर्चित छन् । स्ट्रबेरी पर्यटन केवल खानपानमा सीमित छैन; यसले स्थानीय कृषि, ग्रामीण अर्थतन्त्र र सांस्कृतिक अनुभवलाई पनि समेट्छ । फार्महरूमा परिवारमैत्री वातावरण, स्वच्छता र प्रविधियुक्त खेती प्रणाली (जस्तै हाइड्रोपोनिक्स) पर्यटकका लागि थप आकर्षण बनेका छन् । साथै, स्ट्रबेरीबाट बनेका मिठाई, आइसक्रिम, केक र पेय पदार्थहरू पनि पर्यटकको रोजाइमा पर्छन् । यो हेरी नेपालमा अहिलेको समयमा ‘काफलपर्यटन’ प्रबर्धन गर्ने कुरा सिक्न सकिन्छ । तर, यहाँ सुन्तलाकै कुरा गर्न मन लागेको छ ।
शरद ऋतुको बिहान र गुन्मा केनतर्फको यात्रा
त्यो दिन अक्टोबरको एउटा चिसो तर घाम लाग्ने बिहान थियो । जापानको शरद ऋतुको मौसम अत्यन्त रमाइलो हुन्छ । गर्मीको उखुम हराइसकेको हुन्छ र जाडोको कठोरता अझै शुरु भएको हुँदैन । टोकियोबाट उत्तरतर्फको यात्रामा गाडीको झ्यालबाट देखिने दृश्यहरू मनमोहक थिए । पहाडहरू हल्का पहेँलो र रातो रंगले सजिएका थिए । कतैकतै धानबाली काटिसकिएको खेत देखिन्थ्यो । केही समयपछि हामी गुन्माको एउटा सानो गाउँमा पुग्यौं । गुन्मा केन जापानको मुख्य टापु होन्शु मा अवस्थित छ । यो क्षेत्र पहाड, वन र कृषि भूमिको सुन्दर संयोजनका लागि चिनिन्छ । गाडीबाट बाहिर निस्कँदा चिसो हावा हल्का सुन्तलाको सुगन्ध बोकेर आइरहेको जस्तो लाग्थ्यो । त्यो सुगन्ध वास्तवमै नजिकै रहेका सुन्तला बगैंचाहरूबाट आएको रहेछ ।
जापानमा सुन्तला खेतीको इतिहास करिब ४–५ सय वर्ष पुरानो मानिन्छ । प्रारम्भिक कालमा चीनबाट विभिन्न प्रकारका सिट्रस जातहरू जापानमा भित्रिएका थिए । तीमध्ये केही जातहरू जापानको जलवायुमा राम्रोसँग अनुकूल भए । समयसँगै “सात्सुमा मन्डारिन” नामले चिनिने मिकान जात विशेष लोकप्रिय बन्यो । यसको उत्पत्ति दक्षिणी जापानको क्युशु क्षेत्रमा भएको मानिन्छ । १८ औँ र १९ औँ शताब्दीमा मिकान खेती विस्तार हुँदै गयो । जापानको आधुनिक कृषि विकाससँगै मिकान खेतीलाई वैज्ञानिक ढंगले व्यवस्थापन गर्न थालियो । विशेषगरी दोस्रो विश्वयुद्धपछि जापानले कृषि उत्पादनमा सुधार ल्याउने नीति अवलम्बन गर्यो । त्यसपछि मिकान उत्पादन व्यापक रूपमा बढ्न थाल्यो र देशका विभिन्न तटीय तथा पहाडी क्षेत्रहरूमा ‘मिकान पकेट क्षेत्र’ विकास भए ।
सुन्तला बगैंचाको पहिलो दृश्य
फार्ममा पुग्दा मैले देखेको दृश्य साँच्चिकै मनमोहक थियो । पहाडको हल्का ढल्केको जमीनमा सिँढीजस्तो बनाएर सुन्तलाका बोटहरू रोपिएका थिए । प्रत्येक बोटमा पहेँला सुन्तला रंगका फलहरू झुन्डिएका थिए । शरद ऋतुको घामले ती फलहरू अझ चम्किला देखिन्थे । हावाले हल्का हल्लाउँदा बोटहरूबाट आउने सुगन्ध वातावरणमा फैलिन्थ्यो । त्यो दृश्यले मलाई नेपालको पहाडी गाउँहरू सम्झाइदियो जहाँ सुन्तलाका बोटहरू घर वरिपरि हुर्किएका हुन्छन् । तर यहाँ एउटा फरक कुरा थियो; सबै कुरा अत्यन्त व्यवस्थित थियो ।
जापानी किसानसँग भेट
फार्मका मालिक एक मध्यम उमेरका जापानी किसान थिए । उनले हामीलाई अत्यन्त विनम्रतापूर्वक स्वागत गरे । हामीले प्रतिव्यक्ति ५०० येनका दरले प्रवेश शुल्क बुझायौं । हामी बगैंचाभित्र हिंड्दै गर्दा उनले मिकान खेतीबारे धेरै कुरा बताए । उनले एउटा फल टिपेर मलाई दिए, त्यहाँ मन लागे जति खान दिने व्यवस्था रहेछ । मैले त्यसलाई खोलेँ । बोक्रा सजिलै छुट्यो । दाना रसिला थिए । सबैभन्दा रोचक कुरा के थियो भने त्यसमा बीउ थिएन । किसान मुस्कुराउँदै भने- “जापानमा उत्पादन हुने धेरै मिकानमा बीउ हुँदैन ।” यो विशेषता प्राकृतिक पार्थेनोकार्पी र वैज्ञानिक जात विकासका कारण सम्भव भएको रहेछ । यही कारणले मिकानलाई सिडलेस सिट्रस (seedless citrus) पनि भनिन्छ । मैले त्यो फल चाखें; यो अत्यन्त मीठो र रसिलो थियो ।
खेती प्रणालीको वैज्ञानिकता
बगैंचाभित्र घुम्दै गर्दा मैले जापानी किसानहरूको मेहनत र अनुशासन स्पष्ट रूपमा देखेँ । ढल्केको जमीनलाई सिँढीजस्तो बनाएर टेरेस खेती गरिएको थियो । यसले माटो कटान हुन दिँदैन । प्रत्येक बोटको वरिपरि माटो राम्रोसँग व्यवस्थापन गरिएको थियो । किसानले बताए अनुसार यहाँ ड्रिप सिँचाइ, माटो परीक्षण र सन्तुलित मल प्रयोगजस्ता प्रविधिहरू प्रयोग गरिन्छ । कृषि यहाँ केवल परम्परा मात्र होइन; यो विज्ञान पनि हो ।
मिकान र जापानी जीवनशैली
जापानमा मिकान केवल फल मात्र होइन, जीवनशैलीको एउटा हिस्सा पनि हो ।
जाडो मौसममा परिवारका सदस्यहरू घरभित्र बसेर टेलिभिजन हेर्दै मिकान खाने परम्परा छ । विशेषगरी जापानी नयाँ वर्षको समयमा मिकानको विशेष महत्व हुन्छ । यो फल केवल पोषणको स्रोत मात्र होइन; परिवारलाई एक ठाउँमा ल्याउने एउटा सांस्कृतिक प्रतीक पनि हो ।
कृषि पर्यटनको अनुभव
फार्ममा केवल किसान मात्र थिएनन् । त्यहाँ केही जापानी परिवारहरू पनि आएका थिए । उनीहरू आफ्ना बालबालिकासहित आएका थिए । बालबालिकाले आफैं बोटबाट सुन्तला टिपिरहेका थिए । यो अनुभव उनीहरूका लागि रमाइलो खेलजस्तै थियो । यसलाई एग्रि-टुरिजम (Agri-tourism) अर्थात् कृषि पर्यटन भनिन्छ । यसले किसानलाई अतिरिक्त आम्दानी पनि दिन्छ र मानिसहरूलाई प्रकृतिसँग जोड्छ ।
नेपाल सम्झँदै
बगैंचाभित्र हिंड्दै गर्दा मेरो मन बारम्बार नेपालतर्फ फर्किरहेको थियो । नेपालका धेरै पहाडी गाउँहरूमा सुन्तला खेती गरिन्छ । विशेषगरी स्याङ्जा, गुल्मी, बाग्लुङ, सिन्धुली र धनकुटाजस्ता जिल्लाहरू सुन्तला उत्पादनका लागि प्रसिद्ध छन् । तर त्यहाँ बजार व्यवस्थापन, भण्डारण र प्रविधिको कमीले किसानले अपेक्षित लाभ पाउन सक्दैनन् ।
नेपालका लागि सम्भावनाको पाठ
गुन्मा केनको यो सानो फार्मले मलाई एउटा ठूलो पाठ सिकायो । यदि नेपालमा पनि उन्नत जात विकास, वैज्ञानिक खेती, बजार व्यवस्थापन र कृषि पर्यटनलाई एकीकृत रूपमा विकास गर्न सकियो भने सुन्तला खेती ग्रामीण अर्थतन्त्रको बलियो आधार बन्न सक्छ ।
यात्राको अन्त्य : एउटा नयाँ दृष्टि
साँझ पर्न थालेपछि हामी फार्मबाट फर्कने तयारीमा लाग्यौँ । पहाडको पछाडि सूर्य अस्ताउँदै थियो । सुन्तलाका बोटहरू सुनौलो प्रकाशले चम्किरहेका थिए । त्यो दृश्य अत्यन्त शान्त र सुन्दर थियो । फर्किने बेला किसानले हामीलाई केही मिकान उपहार दिए । त्यहाँ जाने मानिसले २०० येन प्रतिकेजीका दरले किनेर चाहेजति सुन्तला घर फर्कँदा लिएर जाने रहेछन् । हामीले पनि २० केजी सुन्तला किन्यौं । त्यो केवल फल मात्र थिएन; त्यो एउटा अनुभवको स्मृति थियो । गुन्मा केनको त्यो भ्रमणले मलाई एउटा कुरा बुझायो- कृषि केवल उत्पादन होइन, यो संस्कृति पनि हो, अर्थतन्त्र पनि हो र भविष्यको सम्भावना पनि हो । नेपालले जापानबाट सिकेर आफ्नै भूगोलअनुसार कृषि प्रणाली विकास गर्न सकेमा सुन्तला खेती ग्रामीण समृद्धिको महत्वपूर्ण आधार बन्न सक्छ । यस अर्थमा जापानको त्यो सुन्तला बगैंचामा बिताएको दिन केवल एउटा यात्रा मात्र थिएन; यो नेपालका लागि सम्भावनाको झ्याल पनि थियो ।