पछिल्लो समय हामीकहाँ पुस्तक प्रकाशन हुने क्रम बढ्दो छ । हरेक दिन पुस्तक प्रकाशन भइरहेको हुन्छ। सबै पुस्तक किन्न र पढ्न पाठक तथा लेखक कसैका लागि पनि सम्भव हुँदैन । यस्तो अवस्थामा आफ्नो रुचिको किताब छान्नु गाह्रो हुन जान्छ । बजारमा आएका पुस्तक बारे जान्नु आम पाठकको चासो र अधिकारभित्र पर्छ । त्यही चासो सम्बोधन गर्न साहित्यपोस्टले यो स्तम्भलाई निरन्तरता दिइरहेको छ । यो स्तम्भको मुख्य उद्देश्य पुस्तकको सामान्य परिचय दिनु हो ता कि पाठकलाई उक्त पुस्तक किन्नुअघि नै त्यसको सार थाहा होस् । यही उद्देश्य पूर्तिका लागि हरेक साता शुक्रवार साँझ साहित्यपोस्टले बजारमा आएका नयाँ तथा केही महत्त्वपूर्ण पुराना पुस्तकको परिचय दिने गर्दछ ।यही मेसोमा साहित्यपोस्टलाई यो साता निम्न चार वटा पुस्तक प्राप्त भएका छन् ।
…………………………………
१. छरिएका विचार : लोकराज बराल
लेखक लोकराज बरालको लेखसङ्ग्रह हो ‘छरिएका विचार’ । लोकराज बरालले विभिन्न समयमा लेख्नुभएको राजनीतिक समसामयिक लेखहरु पुस्तकमा समेटिएको छ ।
‘त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा ३६ वर्ष प्राध्यापन गरेका डा. लोकराज बराल भारतका लागि नेपालका पूर्वराजदूत हुन् । त्रिविमा राजनीतिशास्त्रको विभागीय प्रमुख रहिसकेका उनले धेरै देशका विश्वविद्यालयमा आगन्तुक प्राध्यापकका रूपमा प्राध्यापन गरेका छन् । उनका राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय जर्नलमा धेरै लेखका साथै आफ्ना र सम्पादित गरी २६ पुस्तक प्रकाशित छन् । बराल नेपाल समसामयिक अध्ययन केन्द्र, काठमाडौं विश्वविद्यालयका मानार्थ अध्यक्ष हुन् ।’
”पत्रपत्रिका या पुस्तकमै छापिसकेका लेख किन प्रकाशित गर्ने भन्ने अनेक सोचका बीच मैले लेख सँगालो बनाउने निर्णय गरेँ।” पुस्तकमा लेखक लाेकराज बराल लेख्नुहुन्छ, ”पत्रिकामा छापिएका लेख पढिसकेपछि अनुसन्धान गर्ने बाहेक अरूले त्यति प्रयोग नगर्ने तर पुस्तकका आकारमा आउँदा सबै लेख स्थायी रहने भएकाले आफ्ना विचार सँगाल्ने प्रयास गरेको छु । धेरै लेख राजनीतिसित सम्बन्ध भएकाले सबैका लागि उपयोगी होला भन्ने ठानेको छु । विषयको समीक्षा गरिँदा विचार दोहोरिन पनि सक्छन् तर समग्रमा नेपालको राजनीतिका विभिन्न पक्ष समेटिएका छन् । शासनशैलीको दिक्कलाग्दा घटनाले जनता निराश हुनु स्वाभाविक हो तर नेपालको आशलाग्दो आधार नेपाली जनताको चेतना, सहिष्णुता र लोकतन्त्रप्रतिको प्रतिबद्धता हो । इतिहासका कालखण्डमा अनेक उतारचढाव आए पनि अब नेपालको सही बाटो सक्षम लोकतान्त्रिक परिपाटीका आधारमा राष्ट्र निर्माण गर्ने हो । राजनीतिक विषयका अनेक आयाम हुन्छन् जस्तो सिद्धान्त, अध्ययन विधि, मूल्याङ्कनको स्तर । मेरा लेखमा आफ्नो प्राध्यापनको पृष्ठभूमि, रुचि र शैली अत्यन्त निजी छन् । यस्ता लेख समय र सन्दर्भले प्रेरित गरेका हुन्छन् भने कतिपय भने यात्रावर्णनमा आधारित छन् र केही पुस्तक समीक्षाका रूपमा भेटिन्छन् । प्रायजसो लेख कान्तिपुर दैनिक र केही नयाँ पत्रिकामा छापिएका हुन्। ‘गान्धी, नेहरू र वीपी’ वीपीको समाजवाद र स्थानीय सरकार (वीपी कोइराला सोसलिस्ट इन्टरनेसनल नेपाल, २०८२) मा प्रकाशित भएको हो ।”
पुस्तकलाई ओरिएन्टल पब्लिकेशनले बजारमा ल्याएको हो । तीन सय ३५ पृष्ठमा फैलिएको पुस्तकको मूल्य छ सय ५० रुपियाँ रहेको छ ।
========================
२. बल बहादुर दोस्रो विश्वयुद्धका जिउँदो युद्धबन्दी – मन खत्री ‘सागर’
लेखक मन खत्री ‘सागर’ले विश्वयुद्ध लडेको योद्धा बल बहादुरको जीवनीमा आधारित रहेर लेख्नुभएको पुस्तक हाे ‘बल बहादुर दोस्रो विश्वयुद्धका जिउँदो युद्धबन्दी’ ।
”बल बहादुर दाइ उतिबेला देखिनै शान्त र सरल स्वभावको मान्छे हुनुहुन्थ्यो ।” पुस्तकमा प्रशान्त ढकाल लेख्नुहुन्छ, ”कुनै कुराको पनि फ्याट्ट जवाफ नदिइहाल्ने तर सोचेर गहकिलो जवाफ फर्काउने बस्नेत दाइ रिसाएको, कसैसँग झगडा गरेर सभा कचहरिमा उभिएको र अड्डा अदालतमा धाएको मलाई कहिल्यै थाहा भएन । उहाँ लाहुरे हुँदा हामी सानै थियौं तर पनि हाम्रो जेठा दाजु कृष्ण प्रसाद ढकालको मिल्ने साथी भएको हुनाले र हाम्रो पसलमा आएर सामानहरु लगिरहने हुँदा हाम्रो सम्बन्ध सधैं प्रगाढ रहिरह्यो । उमेरमा आफूभन्दा लगभग सत्र वर्ष कान्छो भएपनि उहाँ र हाम्रो दाजु कृष्ण प्रसाद ढकाल एकआपसमा दौतरी जतिकै मिल्ने गर्नुहुन्थ्यो । २०११ शालमा पेन्सन आएपछि त उहाँ र हाम्रो सम्बन्ध झन नङ र मासु जत्तिकै भयो ।”
त्यसैगरी पुस्तकमा थमन बहादुर बस्नेत लेख्नुहुन्छ, ”अत्यन्तै सरल, सादा जीवन, उच्च विचार, लगनशील, मेहनती, समाजसेवी र निडर स्वभावका दोस्रो विश्वयुद्धका वीर योद्धा बुवा बल बहादुर बस्नेतको पुत्र भएर जन्मन पाउनु पनि मेरा लागि अहोभाग्य ठान्दछु । म जन्मेर थाहा पाउने भएपछि प्रायः म बुवाकै साथमा सुतें । साथमै रहेर लेक, बेंसी गरेर बुबासँगै प्राथमिक शिक्षा हासिल गरेँ । बुबाकै कारण देशभक्ति भावनाले ओतप्रोत भएर नेपाली सेनामा प्रवेश गरि उहाँको ज्ञान र उपदेशलाई शिरोपर गर्दै अधिकृतसम्म हुन पुगें । उमेरका कारण म रिटायर्ड भएँ तर म टायर्ड कहिल्यै भएको छैन । यो सब कुराको श्रेय बुबाकै हो । यो उहाँकै उच्च प्रेरणाबाट सम्भव भएको हो ।”
पुस्तकलाई लेखक स्वंयमले प्रकाशन गर्नुभएको छ । दुई सय २३ पृष्ठमा फैलिएको पुस्तकको मूल्य व्यक्तिगत तीन सय र संस्थागत पाँच सय रुपियाँ रहेको छ ।
=======================
३. कुरैकुरामा कविता – उदय नेपाली श्रेष्ठ
कवि उदय नेपाली श्रेष्ठको कविता सङ्ग्रह हो ‘कुरैकुरामा कविता’ । पुस्तकमा कविले आफ्ना भावनालाई सरल तरिकाले प्रस्तुत गर्नुभएको छ ।
(पृथ्वीमा तीन वटा मात्र रत्न छन्, ती हुन् जल, अन्न र राम्रा वचन । भ्रममा परेकाहरू भने ढुङाका टुक्रालाई रत्नको नाम दिन्छन् ।) पुस्तकमा प्रा.डा कुमारप्रसाद कोइराला लेख्नुहुन्छ, ”मैले यी पक्ति उद्धृत गर्नाको कारण के हो भने म अहिले कविताका बारेमा केही लेख्न लागेको छु र मलाई के विश्वास छ भने मानिसले अहिलेसम्म गरेको सर्वाधिक सुन्दर र उत्तम सृजना भनेकै कविता हो र कविताभन्दा राम्रो सुभाषित अरू केही हुन सक्दैन । प्रकृतिबाट प्राप्त जल, अन्न र वायु सम्पूर्ण प्राणीका आधारभूत आवश्यकता हुन् भने सुभाषित (सारगर्भित सुन्दर उक्ति, राम्रो कथन, राम्रो सोचाइ वा भनाइ) चाहिँ मानव मात्रको आवश्यकता र आविष्कार हो। यसैले नै मानवलाई अन्य प्राणीभन्दा श्रेष्ठ बनायो । हाम्रा वेद, उपनिषद्, पुराण आदि सबै सुभाषित वा साहित्य हुन् । विश्वका सम्पूर्ण मानव समुदायको वाङ्मय सुभाषित हो । सुभाषितले नै मरणशील मानवलाई अमर बनाउँछ । सम्भवतः सुभाषित वा साहित्य वा कविताको यस्तो शक्ति र सामर्थ्य थाहा पाएर नै मानवले आदिकालदेखि यसको सृजना गर्दै आएको छ । उदय नेपालीको कवितासङ्ग्रह ‘कुरैकुरामा कविता’ अध्ययन गरेर मेरा मनमा यस्तै भाव उत्पन्न भयो । किनभने उहाँको ‘साहित्य रुन सक्छ’ ।”
त्यसैगरी पुस्तकमा हरि गौतम लेख्नुहुन्छ, ”यो मन कसद्वारा प्रेरित भई आ-आफ्ना विषयमा जान्छ ? कसरी प्रयुक्त भई मुख्य प्राण (श्वास) चलायमान् हुन्छ ? प्राणी कसद्वारा इच्छित भई यो वाणी बोल्छ ? कुन देवले चक्षु र श्रोत्रलाई अभिप्रेरित गर्छ ? वास्तवमा कोही पनि इन्द्रियका विषयमा स्वतः प्रवृत्त हुँदैनन् । प्राणीका नेत्र र श्रोत्र अर्थात् आँखा र कानलाई प्रेरित गर्ने देव कुन हो ? अर्थात् जुन चेतनतत्त्व इन्द्रियका अधिष्ठाता हुन् त्यो कुन विशेषणले युक्त छ ? उपनिषद्मा गुरु र शिष्यबीच वार्तालापको माध्यमद्वारा आत्मज्ञानलाई प्रकाशित गरिन्छ । माथि उल्लिखित शिष्यको जिज्ञासालाई शान्त पार्दै गुरु भन्छन् ।”
पुस्तकलाई डा. इन्दिरा श्रेष्ठले प्रकाशन गर्नुभएको छ । ९७ ओटा कविता सङ्ग्रहित पुस्तकको मूल्य पाँच सय रुपियाँ रहेको छ ।
===========================
४. उत्पत्ति : मानवसभ्यताका केहि पक्षको ऐतिहासिक एवम् मानवशास्त्रीय अध्ययन – प्रा. प्रेमकुमार खत्री
लेखक, प्रा. प्रेमकुमार खत्रीको अनुसन्धानात्मक पुस्तक हो ‘उत्पत्ति : मानवसभ्यताका केहि पक्षको ऐतिहासिक एवम् मानवशास्त्रीय अध्ययन’ । प्रा. खत्रीले विश्वविद्यालयमा आफ्नो अध्ययनको क्रममा अनुसन्धान गर्नुभएको कुराहरुलाई पुस्तकार दिनुभएको छ ।
प्रा. प्रेमकुमार खत्रीको जन्म अरुण गाउँपालिका, नौलपुर, प्याउली, भोजपुरमा भएको हो । उहाँले आफ्नो एसएलसी परीक्षा श्री रामआदर्श रात्रि हाईस्कुल, भोजपुरबाट २०१८ मा उत्तीर्ण गर्नुभएको हो । आफ्नो उच्च शिक्षा आइएरबीए महेन्द्र कलेज, धरानबाट २०२२ देखि २०२५ सम्म हासिल गर्नुभएको हो । उहाँले स्नातकोत्तर तहको अध्ययन संस्कृति विभाग, त्रिवि कीर्तिपुरबाट २०२९ मा चान्सेलर स्वर्णपदकसहित पूरा गर्नुभएको हो । साथै, उहाँले पीएचडी संयुक्त राज्य अमेरिकाको क्यालिफोर्निया विश्वविद्यालयबाट २०३६ देखि २०४२ मा पूरा गर्नुभएको छ । आफ्नो सेवाका क्रममा उहाँ त्रिविमा प्राध्यापन, मानविकी सङ्कायका डीन तथा सिनासमा कार्यकारी निर्देशकजस्ता पदहरू सम्हाली सक्नुभएको छ ।
”प्रस्तुत पुस्तक लेखकलाई त्रिवि र बर्गेन विश्वविद्यालय (नर्वे) बीच सम्पन्न सम्झौता (१९९१) अन्तर्गत बर्गेन विश्वविद्यालयबाट प्राप्त निमन्त्रणामा सन् १९९२ तथा १९९४ मा आगन्तुक प्राध्यापकको हैसियतले बर्गेनमा ३र३ महिना अनुसन्धानरत रही तयार गरेको मस्यौदाको अन्तिम रूप हो ।” पुस्तकमा लेखक प्रा. प्रेमकुमार खत्री लेख्नुहुन्छ, यसको पहिलो संस्करण त्रि.वि. नेपाल र एसियाली अनुसन्धान केन्द्रबाट पहिलो पटक २०५५ सालमा प्रकाशित भएको हो। यस संस्करणमा एक अध्याय थप र अन्य अध्यायका विश्लेषण विवरणलाई अध्यावधिक गरिएको छ । बर्गेन विश्वविद्यालयको मानवशास्त्र विषयका प्राध्यापक तथा त्रि.वि.-बर्गेन विश्वविद्यालयबीच स्थापित अनुसन्धान कार्यक्रमका नर्वेली संयोजक प्रा. गुन्नार हल्यान्डको सक्रियतामा मेरो भ्रमण, बसाइ र अनुसन्धान कार्य सम्पन्न हुन सकेकोमा म उहाँ तथा उहाँमार्फत् बर्गेन विविद्यालयका सम्बन्धित पदाधिकारी एवम् अन्य मित्रहरूप्रति आभार व्यक्त गर्दछु । यस पुस्तकले अति विस्तृत, महत्त्वाकाङ्क्षी भन्न सकिने विषयवस्तु ओगटेको छ । यहाँ छनौट गरिएका मानवसभ्यताका छवटै पक्ष विशाल ज्ञानको भण्डार संरक्षित गरेका अथाह समुद्र हुन्। ती छुट्टै वा तिनका कुनै पक्षमा पनि पृथक् पृथक् ग्रन्थको रचना हुनसक्छ । यो तथ्य एकातिर हुँदैछ भने नेपाली भाषामा यस किसिमका विषयमा पठनीय सामग्रीको अभाव पनि छ । अतः यस ग्रन्थबाट व्यापक क्षेत्र भएका विषयमा कलम चलाई तिनलाई एउटै ग्रन्थाकारमा राख्ने चेष्टा गरिएको छ । यसमा लेखकको मौलिकता प्रदर्शनभन्दा वैज्ञानिक प्रकृतिका विस्तृत विषयलाई सङ्कुचन गरी सकेसम्म सरल भाषामा प्रस्तुत गर्न खोजिएको छ । यसबाहेक लेखकको अन्य दावी हुनसक्दैन ।”
पुस्तकलाई ओरिएन्टल पब्लिकेशनले बजारमा ल्याएको हो । चार सय तीन पृष्ठमा फैलिएको पुस्तकको मूल्य सात सय ९५ रुपियाँ रहेको छ ।