युरोपमा नेपाली साहित्य: अभियान, चुनौती र विस्तारका पाइलाहरू

अनेसासको ‘एक परिवार, एक पाठशाला’को कार्यनीति नै डायस्पोरामा नेपाली भाषाको भविष्य सुनिश्चित गर्ने सबैभन्दा व्यावहारिक कडी हो । जबसम्म घरभित्रै नेपाली भाषाको अभ्यास हुँदैन, तबसम्म बाहिर गरिने ठूला साहित्यिक गोष्ठीहरूको प्रभाव नगन्य नै रहन्छ ।

====

अन्तर्राष्ट्रिय नेपाली साहित्य समाज (अनेसास)को केन्द्रमा दुई वर्षे कार्यकाल समापनको सँघारमा उभिरहँदा, मेरो मनमा एकातिर बितेका दिनहरूको समीक्षा र अर्कोतिर भविष्यको सम्भावनाको चित्र नाचिरहेको छ । आगामी वर्षा ऋतुसँगै मेरो यो पदीय जिम्मेवारी त सकिएला, तर नेपाली भाषा र साहित्यप्रतिको मेरो उत्तरदायित्व र अभियान भने अविराम रहनेछ ।

मेरो साहित्यिक यात्राको ‘नाभी गाडिएको’ थलो बेल्जियम हो । वि.सं. २०६३ मा बेल्जियमका केही साहित्य अनुरागीहरूले एउटा सपना देखेका थिए— प्रवासको व्यस्ततामा पनि आफ्ना भावनाहरूलाई नेपाली शब्दमा उनेर संगठित हुने । त्यही जमर्कोले ‘अनेसास बेल्जियम’ को जन्म दियो । हालै सम्पन्न नवौँ अधिवेशनसम्म आइपुग्दा यो शाखाले एउटा लामो दुरी पार गरिसकेको छ । सुरुमा केवल स्थानीय स्रष्टाहरूलाई समेट्ने सानो उद्देश्य बोकेको यो संस्था आज आफ्नै रफ्तारमा अघि बढिरहेको छ । तर, एउटा सत्य के हो भने, संस्थागत संरचना बने पनि साहित्यमा जनसाधारणको रुचि जगाउने र विशाल जनसहभागिता जुटाउने सवालमा हामीले अझै धेरै काम गर्न बाँकी छ ।

युरोपभरि नेपाली साहित्यको विस्तार गर्नु आजको आवश्यकता हो । यसका लागि हामीले केही ठोस र मनोवैज्ञानिक पाटाहरूमा काम गर्नुपर्ने देखिन्छ । सबैभन्दा पहिले, साहित्यलाई एउटा ‘क्लिष्ट विधा’ बाट बाहिर निकालेर मानिसको ‘जीवनशैली’ सँग जोड्नुपर्छ । डायस्पोरामा रहेका नेपालीहरूका कथा, संघर्ष र सफलतालाई समेट्ने गरी ‘स्मृति लेखन’ (Memoir Writing)का कार्यक्रमहरू ल्याउन सके गैर-साहित्यकारहरूमा पनि कलम चलाउने रुचि जाग्नेछ । साहित्य केवल शब्दको खेल मात्र होइन, यो त विदेशमा आफ्नो पहिचान जोगाउने एउटा सशक्त माध्यम हो भन्ने मनोवैज्ञानिक चेतना फैलाउनु जरुरी छ ।

दोस्रो, हामीले हुर्कँदै गरेको नयाँ पुस्तालाई बिर्सनु हुँदैन । युरोपमा नेपाली साहित्यको भविष्य यहाँका बालबालिकामा टिकेको छ । त्यसैले, नेपाली भाषाका बाल-कथा र कवितालाई स्थानीय भाषा (डच, फ्रेन्च, जर्मन आदि) मा अनुवाद गरी बहुभाषिक कार्यक्रमहरू गर्दा त्यसले स्थानीय समाज र नयाँ पुस्ता दुवैलाई आकर्षित गर्छ ।

तेस्रो, शाखा विस्तारका लागि ‘डिजिटल कनेक्टिभिटी’ को भरपुर उपयोग गर्नुपर्छ । युरोपका विभिन्न देशमा छरिएका स्रष्टाहरूलाई भर्चुअल माध्यमबाट जोड्दै वर्षमा कम्तीमा एक पटक ‘युरोप स्तरीय साहित्यिक रिट्रिट’ वा सम्मेलन आयोजना गर्नु प्रभावकारी हुन्छ । यस्ता कार्यक्रमले स्रष्टाहरूमा ऊर्जा भर्ने काम गर्छ ।

अन्तमा, नेपाली साहित्यको बजार र पाठक बढाउनका लागि हामीले अन्य सामाजिक र पेशागत संघ-संस्थाहरूसँग सहकार्य गर्नपर्छ । ठूला जमघट, उत्सव वा खेलकुदका कार्यक्रममा सानो भए पनि साहित्यिक हिस्सा राख्न सकेमा यसले जनस्तरमा साहित्यको प्रभाव बढाउँछ ।

अनेसास बेल्जियमको जगमा उभिएर मैले सिकेको पाठ यही हो कि— संस्था चलाउन मान्छे चाहिन्छ, तर अभियान चलाउन त भावना र निरन्तरता चाहिन्छ । मेरो कार्यकाल सकिए पनि युरोपको आकाशमा नेपाली साहित्यको सुगन्ध फैलाउने यो महाअभियानमा मेरो प्रतिबद्धता सधैं अटल रहनेछ ।

‍‍‍. . .

अनेसास बेल्जियम: इतिहासको जगमा आगामी रूपान्तरणको यात्रा

हरेक अभियानको यात्रा एउटा सरल रेखामा मात्र अगाडि बढ्दैन; यसमा अनेकौँ उतारचढाव, आरोह-अवरोह र भोगाइहरू मिसिएका हुन्छन् । मानिसको जीवनमा जस्तै साहित्यिक जागरणको मार्गमा पनि समयका थुप्रै पदचापहरू कोरिएका हुन्छन् । सन् २००७ (वि.सं.२०६३) मा बेल्जियमका केही शब्द-शिल्पीहरूले एउटा सपना देखे—प्रवासको व्यस्तता र संघर्षका बीचमा पनि नेपालीपन र नेपाली मनलाई अक्षरमार्फत जोड्ने । सोही सपनाको मूर्त रूप थियो ‘अनेसास बेल्जियम’ । स्थापना कालमा साहित्यकार कृष्ण बजगाईंको नेतृत्वमा सुरु भएको यो यात्रामा संस्थापक उपाध्यक्ष विमल गिरी, महासचिव रमेश कँडेल, सचिव शंकर बजगाईं, कोषाध्यक्ष कुम शाही तथा सदस्यहरू विनिता रिमाल र खिम गुरुङले आफ्नो नाम साहित्यिक इतिहासमा संस्थापकका रूपमा सुनौलो अक्षरले लेखाइ सक्नुभएको छ ।

समयको गतिसँगै संस्थाले विभिन्न कुशल नेतृत्वहरू पायो । २०११ मा विमल गिरी, २०१४ मा दीपेन्द्र केसी, २०१६ मा दीपक ज्योति पौडेल, २०१८ मा राजकुमार पुडासैनी, २०२१ मा परमानन्द सापकोटा र २०२३ मा डिल्ली अम्माईको कार्यकालले संस्थालाई थप चलायमान बनायो । वर्तमानमा सौरभ कारंजितको नेतृत्वमा यो संस्था अघि बढिरहेको छ । संस्थाको दोस्रो कार्यकालदेखि नै अनवरत रूपमा क्रियाशील रहनुभएका साहित्यकार पञ्चम अधिकारी, मोहन खत्री, कथाकार जेबी शेर्पा जस्ता अग्रजहरूको योगदान अतुलनीय छ । त्यस्तै कविहरू ब्रह्म वाग्ले, यामु निरौला, नन्द घले, जमुना बास्तोला, गोपाल दाहाल, माधव सापकोटा र पत्रकार ओम शर्मालगायत विभिन्न संघ–संस्थाहरूको निस्वार्थ सहयोगले नै अनेसास बेल्जियम आज यो उचाइमा आइपुगेको हो ।

यद्यपि, संस्थाले मात्रात्मक रूपमा धेरै कामहरू गरिसकेको भए तापनि अबको चुनौती ‘गुणात्मक’ रूपान्तरणको हो । केवल कार्यक्रमको आयोजना र उपस्थितिमा मात्र सीमित नभई साहित्यलाई मानिसको मनोवैज्ञानिक तहसम्म पुर्‍याउन अब नयाँ रणनीतिको आवश्यकता छ । यसका लागि प्रविधिको उच्चतम प्रयोग, निरन्तर भेटघाट, र विशेष गरी ‘लेखन कार्यशाला’ तथा ‘साहित्यिक क्लास’हरू सबैभन्दा प्रभावशाली माध्यम हुन सक्छन् । जबसम्म हामीले नयाँ पुस्तालाई आकर्षित गर्न डिजिटल माध्यमको प्रयोग गर्दैनौँ र स्रष्टाहरूको शिल्प निखार्न प्रशिक्षणमूलक गोष्ठीहरू गर्दैनौँ, तबसम्म संस्थाको वास्तविक रूपान्तरण सम्भव छैन ।

‍‍‍. . .

अनेसास बेल्जियमको विरासत र आगामी रूपान्तरणको मार्गचित्र

पृष्ठभूमि र इतिहासको जग:

हरेक अभियानको यात्रा एउटा सरल रेखामा मात्र अगाडि बढ्दैन; यसमा अनेकौँ उतारचढाव, आरोह-अवरोह र भोगाइहरू मिसिएका हुन्छन् । मानिसको जीवनमा जस्तै साहित्यिक जागरणको मार्गमा पनि समयका थुप्रै पदचापहरू कोरिएका हुन्छन् । वि.सं. २०६३ (सन् २००७) मा बेल्जियमका केही साहित्य प्रेमीहरूले एउटा पवित्र उद्देश्यका साथ ‘अनेसास बेल्जियम’को स्थापना गरे । सुरुका दिनमा यहाँका स्रष्टाहरूलाई संगठित गर्ने सानो जमर्कोबाट सुरु भएको यो अभियान आज १७ जना आजीवन सदस्यसहित युरोपकै एउटा गौरवशाली र

पुरानो साहित्यिक केन्द्रको रूपमा स्थापित भएको छ । बेनेलक्सका राजदूतहरूको निरन्तर प्रेरणा र मायाले यस संस्थालाई थप गरिमामय बनाएको छ ।

नेतृत्वको अविच्छिन्न शृङ्खला:

अनेसास बेल्जियमको यो यात्रामा धेरै सारथिहरूले आफ्नो पसिना र समय खर्चिएका छन् । संस्थापक अध्यक्ष कृष्ण बजगाईंबाट सुरु भएको यो नेतृत्वको शृङ्खला विमल गिरी, दीपेन्द्र केसी, दीपक ज्योति पौडेल, राजकुमार पुडासैनी, परमानन्द सापकोटा, डिल्ली अम्माई हुँदै अहिले सौरभ कारंजितसम्म आइपुगेको छ । यस संगठनको दोस्रो कार्यकालदेखि नै पञ्चम अधिकारी, मोहन खत्री, कथाकार जेबी शेर्पा जस्ता अग्रजहरू अनवरत क्रियाशील हुनुहुन्छ । साथै ब्रह्म वाग्ले, यामु निरौला, नन्द घले, जमुना बास्तोला, गोपाल दाहाल, माधव सापकोटा र पत्रकार ओम शर्मालगायतका व्यक्तित्वहरूको योगदान यो संस्थाका लागि अतुलनीय रहेको छ ।

सिर्जनाको समृद्ध भण्डार:

संस्थाले केवल कार्यक्रम मात्र गरेन, बरु नेपाली वाङ्मयलाई दर्जनौँ स्तरीय कृतिहरू उपहार दिएको छ । विशुद्ध साहित्यिक पत्रिका ‘शब्दाञ्जली’को प्रकाशनबाट सुरु भएको यो यात्रामा कृष्ण बजगाईंका ‘यन्त्रवत’, ‘रोडम्याप’ र ‘डिजिटल वार्ता’; विमल गिरीका ‘उपासना’, ‘विभाजित मन’ र ‘अजम्बरी मुक्तक’; पञ्चम अधिकारीको ‘पथिक प्रवासन’ र सञ्जु बजगाईंको ‘समुन्द्र र सपना’ जस्ता कृतिहरूले बेल्जियमको साहित्यिक उचाइ बढाएका छन् । दीपेन्द्र केसी, दीपक ज्योति पौडेल, कुन्दन केसी, पदम गुरुङ, हरि श्रेष्ठ र लोकनाथ शर्माका विविध विधाका कृतिहरूले यो अभियानलाई अझ समृद्ध बनाएका छन् । संस्था स्वयंले पनि ‘नेपाली साहित्य सँगालो’ र ‘युरोपमा नेपाली कविताहरू’ जस्ता संग्रहहरू प्रकाशित गरेर साझा मञ्च प्रदान गरेको छ ।

मात्रात्मकबाट गुणात्मक रूपान्तरणको खाँचो:

आजको मुख्य प्रश्न यो हो कि— संस्थाले मात्रात्मक काम त गरिरहेको छ, तर यसलाई गुणात्मक रूपान्तरण कसरी गर्ने? वर्तमान अध्यक्ष लोकनाथ शर्माले सिर्जना अभ्यासलाई स्तरीय बनाउन तालिम र कार्यशालामा देखाउनुभएको चासो निकै सान्दर्भिक छ । अबको अनेसास बेल्जियम केवल ‘स्रष्टाहरूको समूह’ मात्र नभएर एउटा ‘सर्जक र पाठकको अध्ययनशील समाज’ बन्नुपर्छ । यसका लागि प्रविधिलाई लेखनको शिल्पसँग जोड्दै नियमित ‘मास्टर क्लास’, ‘पाण्डुलिपि कार्यशाला’ र ‘कृति विमर्श’का शृङ्खलाहरू सुरु गर्नु आवश्यक छ ।

भविष्यको बाटो:

अनेसास युरोपको केन्द्रमा मेरो दुई वर्षे कार्यकाल समापन हुँदै गर्दा, मेरो साहित्यिक जन्मदाता यो शाखाप्रतिको मेरो उत्तरदायित्व अझै बढेको महसुस गर्छु । साहित्यलाई मानिसको दैनिक जीवन र मनोविज्ञानसँग जोड्न अब डिजिटल माध्यम र आधुनिक कार्यशालाहरूको विकल्प छैन । हाम्रा कृतिहरूलाई स्थानीय भाषामा अनुवाद गरी विदेशी पाठकमाझ पुर्‍याउनु अबको मुख्य ‘रोडम्याप’ हुनुपर्छ । प्रविधिले भूगोल खुम्च्याएको यो युगमा भावना र शिल्पको फ्युजनले नै नेपाली साहित्यलाई विश्व मानचित्रमा अझ देदीप्यमान बनाउनेछ ।

तर, यति ठुलो विरासत र मात्रात्मक काम हुँदाहुँदै पनि हामीले खोजेको जस्तो ‘गुणात्मक रूपान्तरण’ किन हुन सकिरहेको छैन त? यसका पछाडि केही गम्भीर कारणहरू हुन सक्छन् । पहिलो कारण, प्रवासको व्यस्त जीवन र ‘समय व्यवस्थापन’ को चुनौती हो, जहाँ साहित्य धेरैका लागि केवल ‘फुर्सदको विषय’ मात्र बन्न पुगेको छ । दोस्रो, हामीले गर्ने कार्यक्रमहरू अझै पनि परम्परागत शैलीमै सीमित छन्; जसमा नयाँ पुस्ता र प्रविधिको गहिरो संयोजन हुन सकेको छैन । तेस्रो, हामीसँग स्रष्टा त छन्, तर ‘समीक्षक दृष्टि’ राख्ने पाठक र बौद्धिक बहसको अभाव छ । जबसम्म सिर्जनामाथि कठोर र रचनात्मक टिप्पणी हुँदैन, तबसम्म गुणस्तरमा सुधार आउन कठिन हुन्छ । त्यसैले, वर्तमान अध्यक्ष लोकनाथ शर्माले सिर्जना अभ्यासलाई स्तरीय बनाउन तालिम र कार्यशालामा देखाउनुभएको चासो नै अबको रूपान्तरणको प्रस्थान बिन्दु हो । अबको अनेसास बेल्जियम केवल ‘स्रष्टाहरूको समूह’ मात्र नभएर एउटा ‘सर्जक र पाठकको अध्ययनशील समाज’ बन्नुपर्छ । यसका लागि प्रविधिको उच्चतम प्रयोग गर्दै नियमित ‘मास्टर क्लास’, ‘अनुवाद कार्यशाला’ र ‘डिजिटल अर्काइभिङ’मा जोड दिनुपर्छ ।

कार्यकाल समापनको सँघारमा रहँदा मेरो कामना छ— मेरो साहित्यिक जन्मदाता यो संस्थाले आगामी दिनमा नेपाली भाषा र साहित्यलाई विश्व मानचित्रमा अझ देदीप्यमान बनाइरहोस् ।

मेरो सुझावसहितको तीनवटा अनुच्छेद यहाँ छन्:

१. भाषा र साहित्यको ‘एकेडेमिक’ र ‘व्यावहारिक’ खाडल:

अनेसासले ग्लोबल सञ्जाल त बनायो, तर डायस्पोरामा भाषा र साहित्यलाई ‘भावना’ बाट ‘व्यावहारिकता’ तर्फ लैजान अझै बाँकी छ । होमनाथ सुवेदीले भनेझैँ भाषा मेटिएपछि साहित्यको रस लिने पाठक रहँदैनन् । दोस्रो पुस्ताका नेपालीहरूका लागि नेपाली भाषा ‘प्रेमको भाषा’ (Language of emotion) मात्र बन्यो, तर ‘ज्ञान र अवसरको भाषा’ (Language of opportunity) बन्न सकेन । जबसम्म हामीले नयाँ पुस्तालाई उनीहरूकै परिवेशमा (अंग्रेजी वा स्थानीय भाषाको सहयोगमा) नेपाली साहित्यको मर्म बुझाउन सक्दैनौँ, तबसम्म हाम्रो अभियान एउटा सीमित घेराभित्र मात्र गुञ्जिरहनेछ । समाजमा प्रभाव पार्नका लागि अबको साहित्य केवल ‘गोष्ठी’ मा होइन, ‘गुगल’ र ‘ग्याजेट’ मा पनि उत्तिकै सुलभ हुनुपर्छ ।

२. ‘कार्यक्रम-केन्द्रित’ कार्यशैली र ‘पाठक-शून्य’ सिर्जना:

अनेसासका शाखाहरू प्रायः ‘कार्यक्रम-केन्द्रित’ भए, ‘पाठक-केन्द्रित’ हुन सकेनन् । हामीले धेरै पुस्तक विमोचन गर्‍यौं, तर ती पुस्तक कतिले पढे र तिनले पाठकको जीवनमा के प्रभाव पारे भन्ने कुरा ओझेलमा पर्‍यो । समाजमा प्रभाव पार्नका लागि लेखकभन्दा बढी पाठकको संख्या बढ्नुपर्छ । अहिलेको व्यस्त डायस्पोरिक समाजमा मानिसहरूलाई लामो कविता वा उपन्यास पढ्ने फुर्सद कम छ । त्यसैले, लघु-कथा, हाइकु, वा अडियो साहित्य (Podcast) जस्ता छिटो र प्रभावकारी माध्यमबाट समाजको समसामयिक मुद्दालाई छुन सकेमा मात्र अभियानले जनस्तरमा प्रभाव पार्न सक्छ ।

३. संस्थागत ‘रूपान्तरण’ र समावेशी अभियान:

अभियानले समाजलाई प्रभाव पार्न नसक्नुको अर्को कारण यो केवल ‘साहित्य अनुरागी’हरूको मात्र साझा थलो जस्तो देखिनु पनि हो । यसलाई समाजका अन्य विधा— जस्तै विज्ञान, प्रविधि, व्यापार र युवा उद्यमीहरूसँग जोड्न जरुरी छ । साहित्यलाई ‘बौद्धिक विलास’ को रूपमा मात्र नभई ‘सामाजिक पहिचान र मानसिक स्वास्थ्य’ (Psychological well-being) को औजारका रूपमा व्याख्या गर्नुपर्छ । युरोपका नेपालीहरूलाई नेपाली साहित्य पढ्दा आफ्नो ‘रुट’ सँग जोडिएको गौरव बोध गराउने मनोवैज्ञानिक जागरण ल्याउन अब ‘परम्परागत हल’ बाट बाहिर निस्केर ‘स्थानीय सामुदायिक केन्द्र’ र ‘डिजिटल प्लेटफर्म’ सम्म पुग्नु नै मेरो प्रमुख सुझाव हो । विभिन्न सम्मेलनका घोषणाको मर्म र डायस्पोराको यथार्थसँग पूर्णतः मुनासिब र सान्दर्भिक छ । यसलाई निम्न दुई अनुच्छेदमा यसरी विश्लेषण गर्न सकिन्छ:

* दीर्घकालीन जागरण र भाषा-साहित्यको अटुट सम्बन्ध:

डायस्पोरामा साहित्यिक र भाषिक जागरणलाई ‘तत्काल परिणाम दिने’ औषधिका रूपमा हेर्नु नै हाम्रो बुझाइको कमजोरी हो । यो त एउटा सुस्त तर निरन्तर बगिरहने नदीजस्तै हो, जसले समय क्रममा मात्र आफ्नो प्रभावको गहिराइ देखाउँछ । बोस्टन,पोर्तुगल र बेल्जियम घोषणाले ठम्याएझैँ, भाषाको बलियो आधारबिना लेखिने साहित्यको आयु छोटो हुन्छ । यदि पाठकले भाषा नै बुझ्दैन भने साहित्यको ‘मधुरस’ कसले ग्रहण गर्ने? त्यसैले, सङ्गठन विस्तार गर्नुभन्दा पहिले ‘भाषा बचाउने’ जग हाल्नु र समुदाय, पाठक तथा बौद्धिक प्रेरणालाई रणनीतिक सार मान्नु नै प्रवासमा नेपाली पहिचान जोगाउने एक मात्र अचुक मार्ग हो । यो दीर्घकालीन सोचले नै नेपाली साहित्यलाई केवल एउटा ‘शोख’बाट माथि उठाएर ‘अन्तर्राष्ट्रियकरण’ को दिशामा डोर्‍याउन सक्छ ।

* अनुशासन, पारदर्शिता र ‘एक परिवार, एक पाठशाला’ को सान्दर्भिकता:

अनेसासका विभिन्न घोषणाले अघि सारेको ‘एक परिवार, एक पाठशाला’को कार्यनीति नै डायस्पोरामा नेपाली भाषाको भविष्य सुनिश्चित गर्ने सबैभन्दा व्यावहारिक कडी हो । जबसम्म घरभित्रै नेपाली भाषाको अभ्यास हुँदैन, तबसम्म बाहिर गरिने ठूला साहित्यिक गोष्ठीहरूको प्रभाव नगन्य नै रहन्छ । यसका साथै, कुनै पनि सामाजिक वा साहित्यिक अभियानको सफलता त्यसको ‘अनुशासन र पारदर्शिता’ मा अडिएको हुन्छ । अनेसास जस्तो गरिमामय संस्थाले आफूलाई सर्वश्रेष्ठ मानकका रूपमा उभ्याउन यी मूल्यहरूलाई आत्मसात गर्नु अनिवार्य छ । यो प्रतिबद्धताले एकातिर जनसमुदायमा संस्थाप्रतिको विश्वास बढाउँछ भने अर्कोतिर नयाँ पुस्तालाई गौरवका साथ यो अभियानमा जोडिन प्रेरित गर्छ ।

प्रवासी साहित्यको यो मनोविज्ञानलाई निम्न दुई अनुच्छेदमा संश्लेषण गर्न सकिन्छ:

* नोस्टाल्जिया र द्वैध अस्तित्वको सेतु:

प्रवासी साहित्य केवल शब्दहरूको संरचना मात्र नभई दुईवटा भूगोल, दुईवटा संस्कृति र दुईवटा समयबीचको एउटा बलियो ‘मनोवैज्ञानिक सेतु’ हो । तपाईंले भन्नुभएझैँ, आफ्नो मूल जरो (स्वदेश) बाट टाढा रहँदा सिर्जना हुने ‘नोस्टाल्जिया’ नै डायस्पोरिक साहित्यको मुख्य ऊर्जा र चुनौती दुवै हो । एकातिर आफू हुर्किएको परिवेशको स्मृति र अर्कोतिर आफू बसिरहेको देशको कठिन यथार्थबीचको टक्करले स्रष्टाको मनमा एक प्रकारको ‘द्वैध अस्तित्व’ पैदा गर्छ । त्यसैले, प्रवासी साहित्यमा पाइने ‘विक्षिप्तता’ वा ‘दुःखको भाव’ कुनै कमजोरी नभएर प्रवासको कठोर वास्तविकता र स्वदेशको मधुर स्मृतिको अनिवार्य उपज हो । यस अर्थमा, स्वदेशी साहित्यले समाजको ऐना देखाउँछ भने प्रवासी साहित्यले स्रष्टाको छटपटी र दुई संसार जोड्ने कडीको काम गर्छ ।

* सापेक्ष सार र संवेदनाको गहिराइ:

साहित्यमा मनोरञ्जन बाह्य आवरण मात्र हो भने दुःखबाट मुक्ति र सत्यको खोजी यसको अन्तिम लक्ष्य हो । प्रवासी स्रष्टाका लागि साहित्य एउटा ‘भावनात्मक क्याथार्सिस’ (रेचन) हो, जसले विदेशी भूमिमा भोग्नुपरेको एक्लोपन र सङ्घर्षलाई सिर्जनामार्फत निकास दिन्छ । अनेसास जस्ता साझा मञ्चहरूमा जब स्रष्टाहरू जम्मा हुन्छन्, उनीहरूका कृतिमा देखिने भावनात्मक प्रधानता र स्वदेशप्रतिको तीव्र आशक्ति उनीहरूको उपस्थितिको परिवेशले नै निर्धारण गरेको हुन्छ । अतः प्रवासी साहित्यलाई संवेगात्मक रूपमा बढी ‘सघन’ र ‘सापेक्ष’ मान्नुपर्छ, किनकि यसले भूगोलको दूरीलाई शब्दको सामीप्यले मेटाउने साहस गर्दछ । यही संवेदनाको गहिराइ नै डायस्पोरिक साहित्यको मौलिक पहिचान र शक्ति हो ।

मातृभाषाको जीवन्तता कुनै एकाध दशकको प्रयासले मात्र सम्भव हुने विषय होइन; यो त सभ्यताको एउटा लामो र युगान्तकारी शृङ्खला हो । जसरी एउटा भाषा जन्मन र फक्रन शताब्दीयौँको मानवीय अभ्यास, व्युत्पत्ति र रूपान्तरणको कठिन बाटो पार गर्नुपर्ने हुन्छ, त्यसको रक्षाका लागि पनि उत्तिकै धैर्य र निरन्तरता अनिवार्य छ । प्रवासको यो बिरानो भूमिमा अल्पसङ्ख्यकका रूपमा रहेका हाम्रा भाषाहरू हराएर जाने जोखिम सधैँ रहिरहन्छ । त्यसैले, यहाँ भाषाको रक्षा केवल रहर होइन, एउटा अस्तित्ववादी लडाइँ पनि हो । ‘बोस्टन घोषणा’लाई मार्ग निर्देशक मान्दै सङ्गठन विस्तारभन्दा माथि उठेर जबसम्म हामीले नेपाली भाषालाई ‘एक परिवार, एक पाठशाला’को रूपमा घर-घरको चुल्हो र सन्ततिको ओठसम्म पुर्‍याउन सक्दैनौँ, तबसम्म हाम्रो साहित्यिक धरातल सधैँ असुरक्षित रहिरहनेछ ।

प्रवासी स्रष्टाका हातले कोरेका अक्षरहरूमा स्वदेशको याद र परदेशको पीडाको एउटा यस्तो अनुपम मिश्रण हुन्छ, जुन नेपालभित्र बसेर लेखिने साहित्यभन्दा स्वभावैले भिन्न र सघन छ ।

यहाँको कठिन परिवेश, समयको अभाव र सांस्कृतिक द्वन्द्वका बाबजुद हजारौँ बौद्धिक कृतिहरू जन्मनु आफैँमा एउटा चमत्कार हो । सिर्जनाको यो शक्तिलाई महसुस गराउन र आगामी पुस्तामा हस्तान्तरण गर्न अब हामीले साहित्यलाई पुस्तकका पानाबाट निकालेर नेपाली मन र घरभित्र पुर्‍याउनु पर्छ । प्रवासको ‘नोस्टाल्जिया’लाई ऊर्जामा बदल्दै, नेपाली पठनपाठनलाई प्रत्येक घरको संस्कार बनाउनु नै आजको मुख्य कार्यभार हो । यही भाषिक जगमा उभिएर मात्र प्रवासी साहित्यले आफ्नो विशिष्ट पहिचान जोगाउँदै विश्व वाङ्मयमा आफ्नो दरो उपस्थिति जनाउन सक्नेछ ।

अन्त्यमा अनेसास युरोपको केन्द्रमा मेरो दुई वर्षे कार्यकाल सकिनै लाग्दा, मेरो साहित्यिक जन्मदाता ‘बेल्जियम शाखा’ प्रति मेरो गौरव झन् बढेर गएको छ । आगामी दिनमा युरोपभरि छरिएका शाखाहरूलाई सङ्गठित गर्दै, नेपाली साहित्यलाई विदेशी भूमिमा एउटा बलियो ‘ब्रान्ड’का रूपमा स्थापित गर्नु नै हाम्रो साझा लक्ष्य हुनुपर्छ । प्रविधिले जोडिने र भावनाले बाँधिने यो अभियानले नै नेपाली भाषा र साहित्यलाई विश्व मानचित्रमा अझ देदीप्यमान बनाउनेछ ।