‘तिम्रा पर्खालमै तिम्रो बाटो छ !’
यो कसको महान् वाणी ? नित्सेको ? अहिले ट्याक्क सम्झिन सकिनँ !
‘बाटो नभएको ठाउँमै गोरेटो छ !’
यो कसको महान् वाणी ? थाहा छैन !
‘लेख्न असमर्थ भएकै बेला, लेख्ने प्रयास गर !’
यो कसको महान् वाणी ? थाहा छैन !
तर, अहिलेको क्षणमा म यो तीनै आयाममा सङ्कुचित भएको स्वयंलाई अनुभव गर्दै छु । बाटो छैन, गोरेटो छैन, लेख्ने सामर्थ्य छैन !!!!
* * *
मलाई सम्झना आइरहेछ, कसरी म प्रेमपत्रहरू पन्ध्र-बीस पेजको लेख्थेँ । न हात थाक्दथ्यो, न मन ! र त्यत्ति लेखिसक्दा पनि लाग्दथ्यो अझ भन्ने कुरा व्यक्त भएको छैन !
र आज ?
व्यक्त गर्ने कुरा नै पाउँदिनँ !
लाग्दछ, के मेरो भण्डार रित्तियो ? वा मेरो Sensitivity मा ठेला पर्यो ? होइन, यी कुनै पनि कुरा होइनन्, म यथावत् नै छु भन्ने धारणालाई कुम्लोझैँ बोकी मेरो अन्तर्मन विद्रोह गर्न खोज्दछ । म कलम हातमा लिन्छु र कामना गर्न थाल्दछु – यसबाट उच्च साहित्य नै निस्कोस् !
यहीँ, यस चाहनामै, मेरो कमजोरी छिपेको छ । के मैले नै ठेक्का लिएको छु, उच्च साहित्य लेख्ने ? के अरूले उच्च लेखेको उच्च साहित्य होइन ?
र उच्च साहित्य भनेको के हो ?
अब, भो ? शङ्कर लामिछाने परास्त हुन्छ ।
कारण उसले आजसम्मन् उच्चताको परिभाषा बुझ्न सकेको छैन । सेक्सपियर टाइममा आफ्नी प्रेमिकालाई अर्कोले दृष्टिपात गरेको झझल्कामै Dual लडिन्थ्यो । आजचाहिँ स्वास्नीलाई अर्कोले हेरिदिँदा उसको दृष्टिमा फ्रायड देखा परे लोग्नेलाई भरेको लागि खुराक मिल्दछ ? यो दुई उच्चतामा, यी दुई महानतामा कत्तिको फरक छ ? २००७ सालको क्रान्ति नभएको भए विजयबहादुर मल्लबाट ‘कालो चश्मा’ सृजना हुन सक्थ्यो ? र, २००७ सालको क्रान्ति भइदिएको भए, अघिबाटै ‘दोषी चश्मा’ बन्थ्यो ?
एउटाले पर्खालमा बाटो खोज्यो ।
अर्कोले त्यसैमा गोरेटो पहिल्यायो ।
* * *
र, मैले बाटो नपाउनुको अर्थ हो, मेरो लागि क्षितिज खुला छ । मेरो लागि अङ्कमालमा हात फैलिएको छ । आफ्नो सामर्थ्यभन्दा बढी प्रतिष्ठा पाएकोले नै आज म असहाय भएको छु । अब त, कस्तो हुन लाग्यो भने एउटा पङ्क्तिमै ‘वाह, वाह’, एउटा लेखमै ‘वाह, वाह’ । मानौँ पाठकलाई मेरो सफलताको नशा लाग्यो, मानौँ मेरो नामको Hyphotism वशीकरणले उनीहरूलाई पो छोयो ।
र म ? मचाहिँ विदेशी साहित्य चोर्दछु । विलियम सारोयान पढ़ेँ, मेरो शैली परिमार्जित भयो । हेनरी मिलर पढ़ेँ, लेख्ने कुरामा सत्यवादिताको पुट बढ्यो । एनास निन् पढ़ेँ, गद्य काव्यात्मक रूपमा ढाल्न मन लाग्यो । सार्त्र र कामु पढ़ेँ, शून्यवादको अध्ययन गर्न पुगेँ । जेम्स ज्वायस र वाल्डविन पढ़ेँ, ‘के भो के भो, हिजोआज तिम्रै माया लाग्छ !’
* * *
शून्यवादले मलाई अन्यवादको भोक बढायो । साङ्ख्यदर्शनदेखि प्रज्ञापारमिता पनि पढ्न पुगेँ । पाएँ, सब माया हो । स्वयंलाई छल्ने उपाय मात्र हो । ईश्वरले हुन सक्छ, सोखको लागि मानिस बनायो; तर, विडम्बना त के भने मानिसले पूजाको लागि ईश्वर बनाइदियो । सोखको लागि केही गर्नु र श्रद्धाका लागि केही गर्नुमा निकै अन्तर छ । सोखको लागि गरिएका कुरामा आनन्द हामीलाई स्वतः प्राप्त हुन्छः श्रद्धाको लागि गरिएको कुरामा आनन्द Retailer बाट मात्र पुग्न आउँछ हामीकहाँसम्मन् ।
* * *
यस कुराको बोध भएपछि सास फेर्दा पनि कफ अड्केजस्तो घ्यार्र-घ्यार्र हुँदो रहेछ । त्यस अवस्थामा कसले भाषण गर्न सक्छ ? कसले कविता गाउन सक्छ ?
कसले कविता लेख्न सक्छ ?
कसले गोरेटो पहिल्याउन सक्छ ?
तर ‘पर्खालमै तिम्रो बाटो छ !’
कसले भनेको हँ, यो ? नित्सेले ?
* * *
म जान्दिनँ, मैले लेखेको यो साहित्य भयो भएन ! तर, असलमा, साहित्यको परिभाषा नै मलाई थाहा छैन । साहित्य केको लागि ? जनताको लागि ? समाजको लागि ? धर्तीको लागि ? स्वयंको लागि ? पैसा कमाउनको लागि ? प्रतिष्ठा कमाउनको लागि ? वा, आफू मरेर कताकता हिँडिसकेपछि एउटा लाइब्रेरीका दराजबाट धूलोमा बेरिएर एउटा इच्छुकका आँखाको लागि ? वा, कोर्सबुकको लागि ?
यिनै प्रश्नहरूका पर्खालमा म बाटो खोज्दै छु !
* * *
सोखको लागि साहित्य अँगालेको थिएँ, अब यो श्रद्धा हुन गयो । आफ्नो लागि लेख्न आरम्भ गरेको थिएँ- प्रेमपत्रबाट, हृदयको व्याकुलताबाट, विदेशी-देशी विद्वान्को प्रभाव जो परेको थियो आफूउपर त्यसलाई देशवासीउपर दर्साउने अभिलाषाबाट, डायरीबाट, अनुभवबाट, ‘वाहवाह’ बाट र प्रतिष्ठाको लोभबाट । आजचाहिँ, म अर्काको लागि लेख्दै छु (रूपरेखा सम्पादकको लागि !), जनताको लागि ?, समाजको लागि ?, भविष्यको लागि ?, एक पाठिकाको अस्पष्ट अनुहारको लागि ?
तर, आज साहित्य मेरो लागि सोख रहेन । श्रद्धा हुन गयो । यसैको माध्यमद्वारा म ‘बाँच्छु’ कि भन्ने भावनाले घर बनायो मुटुमा ! (मानौँ रोजै पशुपतिनाथ धाइदिँदा, मोक्ष पाइन्छ कि भन्ने भावना !)
र, पर्खालको एक अर्को घेरा हो यो, जसमा म बाटो खोज्दै छु । र, जनताको लागि मैले जीवनमा कहिले पनि लेखिनँ !
आमालाई रिझाउन क ख ग लेखेँ ।
मास्टरलाई रिझाउन प्रबन्ध लेखेँ ।
प्रेमिकालाई रिझाउन प्रेमपत्र लेखेँ ।
साहूलाई खुसी पार्न तमसुक लेखेँ ।
जागिर बढाउन रिपोर्ट लेखेँ ।
नाम कमाउन कथा लेखेँ ।
प्रतिष्ठा कमाउन, भविष्यमा बाँच्न, यो गोरेटो लेख्दै छु ।
र प्रत्येक लाइन लेख्दा, मेरा आँखामा प्रबुद्ध अनुहार नै आए । यस्ता अनुहार जसलाई म रुचाउँछु, वा जस्तो अनुहार वृद्धि होस् भन्ने कल्पना गर्छु । आमाको अनुहार, मास्टरको अनुहार, प्रेमिकाको अनुहार, साहूको अनुहार, जागिरको अनुहार, इज्जतको अनुहार, प्रतिष्ठाको अनुहार । ‘हेर, हेर, कान्छा, बाख्री !’ भन्ने अनुहार होइन जो उत्तर दुई नम्बरबाट काठमाडौँ ओर्लेर नयाँसडकमा, नेपाल आर्ट एन्ड हैन्डिक्राफ्ट सेन्टरको सो-विन्डोमा राखेको सानो याक देखेर कराउँछ ।
हो, ती जनता हुन् । र तिनलाई मैले माया नगरेको, घृणा गरेको होइन ! (दैव जान्दछ, म अर्को जुनीमा यहीँ जन्मूँ- यो मेरो आन्तरिक अभिलाषा छ !) तापनि म तिनको लागि साहित्य लेख्दिनँ । तिनको लागि लेखिएको कुरा शिक्षा-सामग्री हो- साहित्य होइन । (र शिक्षा-सामग्री मैले नलेखेको पनि होइन र नछापेको पनि होइनन्, र तिनको नामकरण ‘हाम्रो साहित्य’ नभएको पनि होइन !!)
तथापि, म बालमुकुन्द र उत्तमको लागि लेख्छु, भूपी शेरचनको लागि लेख्छु, पारिजातको लागि लेख्छु, भीमदर्शन रोकाको लागि लेख्छु, कैयन् नजन्मिएका अनुहारको लागि लेख्छु- यस्ता अनुहार जो शून्यवाद बुज्दछन्, जो याक र भेडाको अन्तर थाहा पाउँछन्, जो होनोलुलु सम्मेलनको विश्वव्यापी प्रतिक्रिया अठोट गर्ने दुस्साहस राख्दछन् ।
मैले रचना गरेका साहित्यमा स्वदेशीपन छैन । त्यसमा अन्तर्राष्ट्रिय बीज अङ्कुरित भएको छ । त्यसमा सार्त्र र सारोयान, ज्वायस र जिल्ड, मिलर र मोराक, जेनेट र दजाइको वीर्य मिसिएको छ । त्यो वर्णसङ्कर हो । तापनि, म गर्वसाथ भन्ने साहस गर्छु त्यो नेपाली हो, कारण त्यो मेरो गर्भमा अङ्कुरित भएको छ ।
र मेरो गर्भको रूप विश्वरूपको रूप हो ।
त्यसमा करोडौँ ओभम् छन् ।
त्यसमा करोडौँ स्पर्माटोजोआ छन् ।
कहिले कसैको ओभम्-शैलीसँग कसैको स्पर्म-विचार जोल्टिन पुग्छ । कहिले कसैको स्पर्म-शैलीसँग अर्कोको दर्शन ओभम् । यही गर्भको पाठेघर बीचमा म जन्मिने उपाय खोज्दै छु ।
त्यही पर्खालभित्र मेरो ढोका छ ।
त्यही बाटो नभएको अन्योलमा मेरो गोरेटो छ ।
र त्यही गोरेटोमा मेरो भविष्यको राजमार्ग छ ।
(लामिछानेको मदन पुरस्कार विजेता कृति ‘एब्स्ट्रयाक्ट चिन्तन प्याज’बाट । पूरा पुस्तक साहित्यपोस्ट एपमा उपलब्ध छ ।)