‘कनाटा कैरन’ नेपाली नियात्रा साहित्यको एउटा महत्त्वपूर्ण प्राप्ति हो । गणेश निरौलाले आफ्नो जीवनको उत्तरार्धमा गरिएको यात्रालाई केवल घुमघामको विवरणमा सीमित नराखी, यसलाई जीवनकै एउटा महत्त्वपूर्ण दर्शनको रूपमा व्याख्या गरेका छन् ।
===
नियात्रा मेरो दृष्टिमा कुनै निश्चित गन्तव्यमा पुग्ने दौड होइन, बरु हिँड्दा-हिँड्दै आफ्नै अस्तित्वका पत्रहरू उघार्ने एउटा ‘लीला’ हो । जब एउटा यात्रीले घरको सँघार नाघ्छ, उसले केवल एउटा भूगोल छोड्दैन, बरु आफ्नो एउटा परिचयलाई पनि त्यहीँ विसर्जन गरिदिन्छ । पराई सडकमा जब ऊ अपरिचित अनुहारहरूबीच उभिन्छ, तब मात्र उसले आफूभित्रको असली ‘म’ सँग जम्काभेट गर्ने मौका पाउँछ ।
हामी जे देख्छौँ, के त्यो सत्य हो ? एउटा मन्दिर, एउटा पुरानो ढुङ्गेधारा वा क्यानडाको ओटावाका चिल्ला सडकहरू—यी त केवल बाहिरी आवरण हुन् । नियात्राकारले त ती दृश्यहरूभित्र लुकेको अदृश्य कथालाई स्पर्श गर्नुपर्छ । ढुङ्गा आफैँमा बोल्दैन, तर जब यात्रीको चेतनाले त्यसलाई छुन्छ, तब त्यो ढुङ्गाले इतिहासको कथा सुनाउन थाल्छ । नियात्रा भनेको दृश्यको वर्णन होइन, दृश्यसँग गरिएको एउटा मानसिक संवाद हो ।
नियात्राले समयलाई एउटा रेखामा मात्र हेर्दैन । यो त वर्तमानमा उभिएर भूतलाई वर्तमान बनाउने र भविष्यलाई अहिले नै भोग्ने कला हो । १५३५ को ‘कनाटा’ र २०८२ को ‘क्यानडा’ बीचको दूरी यात्रीका लागि शून्य हुन्छ । ऊ एउटै पाइलामा शताब्दीयौँको यात्रा तय गर्छ । नियात्रामा भूगोलको सीमा भत्किन्छ र समयका पर्खालहरू पग्लिन्छन् । यो एउटा यस्तो विनिर्माण हो, जहाँ इतिहासका पात्रहरू यात्रीको छेउमा आएर चिया पिउँदै गफिन थाल्छन् ।
कनाटा कैरन
यात्रामा भेटिने एउटा अलपत्र मजदुर वा ट्रान्जिटमा देखिएका विक्षिप्त अनुहारहरू केवल पात्र होइनन्, तिनीहरू त हाम्रै अस्तित्वका फरक-फरक प्रतिबिम्ब हुन् । नियात्राले सिकाउँछ कि संसारको जुनसुकै कुनामा पुगे पनि मानवीय पीडा र प्रेमको रङ एउटै हुन्छ । पराई माटोमा जब एउटा नेपाली मनले अर्को नेपाली मनलाई भेट्छ, त्यहाँ भूगोल हार्छ र संवेदना जित्छ । नियात्राले मानिसलाई ‘म’ बाट ‘हामी’ तिर लैजाने एउटा आध्यात्मिक पुलको काम गर्छ ।
जब यात्रा सकिन्छ र हामी घर फर्कन्छौँ, हामी उही मानिस रहँदैनौँ जो घरबाट निस्किएको थियो । हामीले बाटोमा केही थोक छोडेर आएका हुन्छौँ र केही नयाँ थोक बोकेर ल्याएका हुन्छौँ । यही रिक्तता र पूर्णताको सन्तुलन नै नियात्राको सौन्दर्य हो । नियात्रा एउटा यस्तो ऐना हो, जहाँ हामीले आफूलाई नयाँ कोणबाट देख्छौँ ।
नियात्रा त एउटा ‘शब्द-यात्रा’ हो, जहाँ लेखकले आफ्ना पाइलाहरूलाई शब्दमा रूपान्तरण गर्छ । यो भूगोलको कायाभित्र लुकेको सत्यको खोजी हो ।
नेपाली साहित्यको इतिहासमा नियात्रा- वि.सं. १८५० को ‘शेरसिंह रानाको डायरी’ बाट प्रारम्भ भएको मानिन्छ । त्यसपछि जङ्गबहादुरको बेलायत यात्रा (१९०७) हुँदै आधुनिक स्वरूपसम्म आइपुग्दा यो निकै परिष्कृत भइसकेको छ । विशेष गरी वि.सं. २०२६ मा तारानाथ शर्माको ‘बेलायततिर बरालिँदा’ प्रकाशित भएपछि यस विधाले आत्मपरक, अनौपचारिक र रोचक शैलीको शिखर चुम्यो । पछिल्लो समयमा कृष्ण धरावासी, युवराज नयाँघरे, प्रतीक ढकाल, भीष्म उप्रेती, शारदा शर्मा, जीवा लामिछाने, नारायण वाग्ले, दामोदर पुडासैनी ‘किशोर’, ज्ञानेन्द्र विवश, जय छाङ्छा, घनेन्द्र ओझा, रवीन्द्र समीर जस्ता स्रष्टाहरूले यसलाई दार्शनिक, समाजशास्त्रीय र सौन्दर्यात्मक उचाइ दिएका छन् ।
नेपाली नियात्रा साहित्यमा बिर्सिन नसकिने इतिहासका अग्रपङ्तिमा भेटिने नामहरूमा केही यी हुन्- जगतबहादुर सिंह, बालकृष्ण सम, देवकुमारी थापा, लैनसिंह बाङ्देल, हृदयचन्द्रसिंह प्रधान, मनुजबाबु मिश्र, कमल दीक्षित, भवानी भिक्षु, दौलतविक्रम विष्ट, जनकलाल शर्मा, हर्क गुरुङ:, जगदीश घिमिरे, अभि सुवेदी, घनश्याम कँडेल, राजेन्द्रमान वज्राचार्य, गोविन्द वर्तमान, नगेन्द्रराज शर्मा, होमनाथ सुवेदी, लक्ष्मण देवकोटा आदि ।
यही सुदृढ विरासतको जगमा उभिएर गणेश निरौलाले आफ्नो नवीन नियात्रा कृति ‘कनाटा कैरन’ (२०८२) पस्किएका छन् । यो कृति केवल एउटा भूगोलको वर्णन मात्र होइन, बरु एउटा प्रौढ मस्तिष्कले पराई भूमिमा गरेको आफ्नो अस्तित्व र इतिहासको खोजी हो ।
कृतिको नामकरणमै लेखकको गहिरो अध्ययन र मौलिकता झल्किन्छ । ‘कनाटा’ शब्दको प्रयोगले पाठकलाई सन् १५३५ को क्यानडा पुर्याउँछ । फ्रान्सेली अन्वेषक ज्याक कार्टियरले सेन्ट लरेन्स नदीको किनारमा आइपुग्दा स्थानीय आदिवासी ‘ह्युरोन-इरोक्विन’ हरूसँग संवाद गर्दा प्रयोग भएको ‘कनाटा’ (जसको अर्थ बस्ती वा गाउँ हुन्छ) शब्दबाटै आजको ‘क्यानडा’ बनेको ऐतिहासिक तथ्यलाई लेखकले कृतिको प्रस्थानबिन्दु बनाएका छन् । यसले भन्छ निरौला केवल ‘दृश्य’ हेर्ने पर्यटक मात्र होइनन्, उनी ‘जरा’ खोज्ने शोधकर्ता पनि हुन् ।
ऐतिहासिक विश्लेषणका दृष्टिले यो कृति निकै सघन छ । इस्तानबुलको ट्रान्जिटमा रहँदा उनले ‘अटोमन साम्राज्य’ को वैभवदेखि मुस्ताफा कमाल पासाले आधुनिक टर्की निर्माण गर्दा चालेका कदमहरूको चर्चा गरेका छन् । इस्तानबुललाई ‘सिक्म्यान अफ युरोप’ (युरोपको बिरामी) भनिने ऐतिहासिक सन्दर्भले कृतिको प्राज्ञिक मूल्य बढाएको छ ।
‘कनाटा कैरन’ को संरचना निकै व्यवस्थित छ । यसमा ठमेलको छाया सेन्टरदेखि शुरु भएको यात्रा, इस्तानबुलको आकाश हुँदै क्यानडाको ओटावा र टोरन्टोका सडकहरूसम्म फैलिएको छ । पुस्तकमा सामान्य यात्रा विवरण मात्र नभई भूगोल, समाज र व्यक्तिगत अनुभूतिको सन्तुलित सम्मिश्रण पाइन्छ ।
लेखकले क्यानडाको तीनवटा राज्यको सीमित भ्रमणमा आधारित भएर पनि त्यहाँको समग्र प्रणालीलाई बुझ्ने र बुझाउने प्रयास गरेका छन् । कृतिमा स्थलगत सूचनापाटी र आधिकारिक स्रोतहरूबाट लिइएका तथ्याङ्कले यसलाई विश्वसनीय बनाएको छ । यसले गर्दा यो पुस्तक भविष्यका यात्रीका लागि एउटा भरपर्दो गाइडबुक समेत बन्न पुगेको छ ।
निरौलाको लेखन शैली सरल, प्रवाहपूर्ण र संवेगात्मक छ । गद्य विधामा उनको यो पहिलो प्रयास भए तापनि शब्दशिल्पमा अद्भुत परिपक्वता देखिन्छ । भाषामा कतै उखान-टुक्काको मिठास छ भने कतै दार्शनिक गहिराइ ।
उनको शैली ‘नदी’ जस्तो प्रवाहपूर्ण छ । पाठकलाई ‘पढाउनु’ भन्दा पनि ‘सुनाउनु’ वा ‘देखाउनु’ लाई प्राथमिकता दिएका छन् । ओटावाका सडक हुन् वा नायग्रा फल्सको गर्जन, शब्दमार्फत् उनले यस्तो चित्र कोरेका छन् कि पाठकले आफू पनि त्यहीँ पुगेको अनुभूति गर्दछ । उनको भाषा एउटा पाको अभिभावकको जस्तो गम्भीर र माधुर्यपूर्ण छ ।
यस कृतिमा धेरै नवीन आयामहरू फेला पर्छन् । एउटा सामान्य घटनालाई दार्शनिक र भावनात्मक रङ भर्ने प्रयत्न गरिएको हुन्छ । निरौलाले क्यानडालाई केवल ‘सपनाको देश’ वा ‘सुविधा सम्पन्न स्वर्ग’ को रूपमा मात्र प्रस्तुत गरेका छैनन् । उनले स्थापित मान्यताहरूको विनिर्माण गर्दै पश्चिमा चमकधमकको अर्को पाटो पनि उघारिदिएका छन् ।
इस्तानबुल विमानस्थलमा भेटिएकी अलपत्र नेपाली महिलाको प्रसङ्गले मानवीय संवेदनालाई गहिरोसँग उजागर गरेको छ । त्यो दृश्यले पाठकको मनमा अमिलो छाप छोड्छ । यहाँ मानवीय संवेदना र ‘स्व’ को खोजी गरिएको छ ।
यो कृतिको सबैभन्दा सबल पक्ष भनेको नेपाल र क्यानडाबीचको सूक्ष्म सांस्कृतिक तुलना हो । लेखकले निम्न बुँदाहरूमा दुई समाजलाई जोखेका छन्:
श्रमको सम्मान: नेपाली समाजमा कामलाई सानो र ठूलो भनेर वर्गीकरण गर्ने प्रवृत्ति छ । तर, क्यानडामा विश्वविद्यालयका प्राध्यापकदेखि मजदुरसम्मले एउटै स्टोरमा लाइन बसेर काम गरेको देख्दा लेखक चकित पर्छन् । उनले नेपालको सामन्ती सोच र श्रमप्रतिको दृष्टिकोणमा सुधार हुनुपर्ने सन्देश दिएका छन् ।
नागरिक अनुशासन: रातो बत्ती बल्दा सुनसान सडकमा पनि गाडीहरू रोकिनु, पैदल यात्रीलाई पहिलो प्राथमिकता दिनु र कतै पनि हर्नको आवाज नसुनिनु लेखकका लागि एउटा सुखद आश्चर्य थियो । उनले यसलाई नेपाली ‘भद्रगोल’ सँग तुलना गर्दै नागरिक अनुशासनको महत्त्व दर्साएका छन् ।
सामूहिकता विरुद्ध व्यक्तिवाद: क्यानडाको ‘हेलो’ र ‘हाई’ को औपचारिकता र नेपालको ‘अर्मपर्म’ एवं छिमेकीपनको गहिरो घुलमिलबीचको अन्तरलाई लेखकले मार्मिक रूपमा प्रस्तुत गरेका छन् ।
नेपाली नियात्राका दुई भिन्न कालखण्डका यी कृतिहरू— ‘बेलायततिर बरालिँदा’ (२०२६) र ‘कनाटा कैरन’ (२०८२) — बीचको तुलना निकै रोचक छ ।
तारानाथ शर्माको नियात्रा छेउमा राखेर हेर्दा शर्माको यात्रा ‘अध्ययन’ का लागि थियो भने निरौलाको यात्रा ‘पारिवारिक पुनर्मिलन’ मा आधारित छ । यसले गर्दा ‘कनाटा कैरन’ मा भावुकता र जीवनको उत्तरार्धमा हुने अनुभूतिहरू (जस्तै: बिरामी हुँदाको छटपटी, नाति-नातिनाप्रतिको मोह) बढी प्रगाढ छन् ।
यो कृति केवल आँखाले देखेको विवरण मात्र होइन, मनले भोगेको अनुभूति पनि हो । लेखकको मनमा आफ्ना नाति-नातिना र छोरी-ज्वाइँप्रतिको जुन प्रगाढ प्रेम छ, त्यो कृतिको हरेक पानामा पोखिएको छ । विशेष गरी नाति विमर्शसँगको सामीप्य र उसलाई छोडेर फर्कँदाको छटपटीले पाठकको मन छुन्छ ।
विदेशी भूमिमा हुर्कँदै गरेको नयाँ पुस्ताको सोच र नेपालमा रहेका आफन्तको सोचबीचको भिन्नता उनले स्पष्ट देखेका छन् । नेपाली संस्कृतिमा ‘नातागोता’ को जुन सघन जालो छ, क्यानडाको स्वतन्त्र वातावरणमा हुर्कने सन्तानमा त्यो अलि फरक र व्यावहारिक मात्र हुने चिन्ता पनि लेखकमा देखिन्छ । यो ‘डायस्पोरिक चेतना’ को सुन्दर चित्रण हो ।
लेखकलाई क्यानडाको यात्राका कैयौँ पक्षहरूले आश्चर्यचकित बनाएका छन् । प्रविधिको सर्वव्यापकता, मानिसको सट्टा मेसिनले गर्ने काम र समयको कठोर पालनाले उनलाई चकित बनायो । उनले यसलाई ‘समयको बचत’ र ‘प्रणालीको विकास’ का रूपमा हेरेका छन् । तर, सँगसँगै प्रविधिले मानिसलाई कति ‘यान्त्रिक’ बनाएको छ भन्ने कुरामा पनि उनको संकेत छ ।
उनका लागि क्यानडाको पद्धति सबैभन्दा ठूलो आश्चर्य थियो, जहाँ नियमहरू कसैले सिकाउनु पर्दैन, बरु ती स्वतः पालना हुन्छन् । नेपालको पछौटेपन र क्यानडाको शिखर चुमेको अवस्थाबीचको तुलनाले पाठकलाई गम्भीर आत्मसमीक्षा गर्न बाध्य बनाउँछ ।
कुनै पनि कृति पूर्ण हुँदैन । ‘कनाटा कैरन’ का पनि केही सिमानाहरू छन् । लेखक स्वयंले स्वीकार गरेझैं, यो क्यानडाको सम्पूर्ण वर्णन नभएर सीमित भ्रमणमा आधारित छ । कतिपय ठाउँमा व्यक्तिगत पारिवारिक सन्दर्भहरू अलि बढी हाबी देखिन्छन् । यसले गर्दा पाठकले खोज्ने व्यापक सामाजिक र राजनीतिक विश्लेषण कतैकतै ओझेलमा परेको महसुस हुन सक्छ । साथै, पहिलो गद्य प्रयास भएकाले केही ठाउँमा भाषिक बुताले अनुभूतिलाई पूर्ण रूपमा पस्कन नसकेको सङ्केत स्वयं लेखकले गरेका छन् । यद्यपि, यी पक्षहरूले कृतिको समग्र उचाइलाई खासै असर पारेका छैनन् ।
समग्रमा, ‘कनाटा कैरन’ नेपाली नियात्रा साहित्यको एउटा महत्त्वपूर्ण प्राप्ति हो । गणेश निरौलाले आफ्नो जीवनको उत्तरार्धमा गरिएको यात्रालाई केवल घुमघामको विवरणमा सीमित नराखी, यसलाई जीवनकै एउटा महत्त्वपूर्ण दर्शनको रूपमा व्याख्या गरेका छन् ।
यो कृतिले नेपाली नियात्रामा निम्न प्रभावहरू छोड्ने निश्चित छ:
१. सरल भाषाको पुनरागमन: क्लिष्ट दार्शनिकताले थिचिएका कृतिहरूका बीचमा यसको सरलताले पाठकलाई आकर्षित गर्नेछ ।
२. ऐतिहासिक चेतना: यसले नियात्रा केवल ‘गएको र खाएको’ वर्णन मात्र होइन, बरु इतिहास खोज्ने माध्यम पनि हो भन्ने पुष्टि गरेको छ ।
३. सांस्कृतिक पुल: यसले नेपाली पाठकलाई विश्व-भूगोलसँग जोड्ने पुलको काम गरेको छ ।
अन्त्यमा, ‘कनाटा कैरन’ एउटा यात्रा मात्र होइन, यो त टाढाको भूगोलमा आफ्नै पहिचान र अस्तित्वको खोजी हो । लेखकले इतिहासलाई ‘पाठ’ र वर्तमानलाई ‘परीक्षा’ को रूपमा प्रस्तुत गर्दै यी दुईको सङ्घमबाट नै आजको विश्व बुझ्न सकिन्छ भन्ने सन्देश दिएका छन् । क्यानडाको चिसो भूगोलमा नेपाली मनको न्यानोपन खोज्ने यो कृति हरेक पाठकका लागि एउटा स्मरणीय यात्रा बन्नेछ ।