काठमाडौँको सडकमा अचेल एउटा नयाँ खालको सन्नाटा छ- डोजरको गर्जनपछिको सन्नाटा । यो सन्नाटाभित्र एउटा यस्तो पुस्ताको ढुकढुकी सुनिन्छ, जो अब ‘वाद’ र ‘सिद्धान्त’ को झुठो दालभात खान तयार छैन । बालेन्द्र शाह, जसलाई हामी ‘बालेन’ भन्छौँ, उनी केवल एउटा मान्छे होइनन्; उनी यो समयको त्यो सामूहिक आक्रोशको बिस्फोट हुन्, जसलाई हामीले दशकौँदेखि लोकतन्त्रको नाममा गुम्स्याएर राखेका थियौँ ।
फलामको चस्मा र कंक्रिटको सपना
बालेनको अनुहारमा सधैँ देखिने त्यो कालो चस्मा एउटा स्टाइल मात्र नभएर यो राज्यप्रतिको एकप्रकारको उदासीन तिरस्कार हो । उनले बुझेका छन् कि यो देशमा आँखा जुधाएर कुरा गर्ने नेताहरूले सधैँ ठगे । त्यसैले, उनले आफ्नो दृष्टि लुकाए र आफ्नो ‘काम’ लाई दृश्यमा ल्याए । उनको कार्यशैलीमा एउटा इन्जिनियरको निर्ममता छ । उनले शहरलाई एउटा जीवित सभ्यताको रूपमा होइन, बरु एउटा बिग्रिएको मेसिनको रूपमा हेरे, जसलाई ठीक पार्न कतै काट्नुपर्छ, कतै भत्काउनुपर्छ र कतै कडा ग्रीज हाल्नुपर्छ ।
अर्कोतर्फ, यो ‘इन्जिनियरिङ राजनीति’ को एउटा खतरनाक पाटो छ । जब हामी शहरलाई नक्सामा मात्र हेर्छौँ, तब सडक किनारमा मकै पोल्ने आमाको जीविका त्यो नक्सामा अटाउँदैन । जब हामी ‘थिति’ को कुरा गर्छौँ, तब वर्षौँदेखि किनारामा पारिएका मानिसहरूको ‘अस्तित्व’ कतै हराउँछ । बालेनको डोजरले अवैध संरचना मात्र भत्काएको छैन, यसले हाम्रा पुराना राजनीतिक मूल्यहरूको ‘चेत’ लाई पनि धक्का दिएको छ । के हामीले बिर्सियौँ कि शहर कंक्रिटको थुप्रो मात्र होइन, यो त मान्छेका कथाहरूको सङ्ग्रह हो ?
“भोट होइन, काम दिनुस्”: एउटा दार्शनिक विद्रोह
उनको एउटा कुराले हाम्रो चेतनालाई नराम्ररी झस्काइदियो- “मलाई भोट होइन, काम दिनुस् ।” कस्तो उदेकलाग्दो तर शक्तिशाली कुरा ! हाम्रा बाउबाजेले सात सालदेखि अहिलेसम्म केवल ‘भोट’ दिए । बदलामा उनीहरूले के पाए ? आश्वासनको एउटा रित्तो झोला । बालेनले पहिलोपटक जनतालाई ‘भिखारी’ को दर्जाबाट उठाएर ‘साझेदार’ को ठाउँमा उभ्याइदिएका छन् । उनले भोट मागेर कसैको उपकार गर्न खोजेका छैनन्, बरु जनताको ‘सीप’ र ‘समय’ मागेर एउटा साझा भविष्यको जग हाल्न खोजेका छन् ।
यो कुराले सबैभन्दा बढी ती युवाहरूलाई छोएको छ, जो कतारको तातो हावामा आफ्नो जवानी सुकाउँदै छन् । आज बालेनले ‘काम’ मागिरहँदा, ती युवाहरूले एउटा सपना देखिरहेका छन्- कि भोलि कोही एउटा यस्तो पागल सारथी सत्तामा पुग्नेछ, जसले उनीहरूलाई “भोट हाल्न मात्र घर आऊ” भन्दैन, बरु “तिमीसँग काम छ, तिम्रो देशलाई तिम्रो पसिना चाहिएको छ, अब फर्क” भनेर एउटा गर्विलो आमन्त्रण दिनेछ । के नेपाल साँच्चै ‘मागिखाने’ को देशबाट ‘गरिखाने’ को देश बन्न सक्ला ? यो प्रश्नले आज हरेक नेपालीको मनमा एउटा नयाँ बहसको बीउ रोपेको छ ।
जताततै माया र भावनाको लहर: जब शासक अङ्गालोमा रुन्छ
अचेल बालेनको अर्को एउटा रूप पनि सार्वजनिक भइरहेको छ- जो भन्छ, “जताततै माया नै माया छ।” मान्छेहरू उनलाई भेट्न आउँछन्, सुकुम्बासी बस्तीका वृद्धवृद्धाहरू उनलाई अङ्गालो हालेर रुन्छन् र उनले पनि आफ्ना आँशु लुकाउन सक्दैनन् । यो दृश्य कुनै फिल्मी स्क्रिनप्ले जस्तो लाग्छ, जहाँ एउटा ‘कठोर’ भनिएको शासक जनताको दुःखमा पग्लिन्छ ।
यो कुरो व्यक्तिगत भावुकतामा सीमित हुन सक्दैन । यो त एउटा ठूलो राजनीतिक सन्देश पनि हो । उनले मधेसको धूलोदेखि नेवाः सभ्यताको गल्लीलाई एउटै कडीमा जोड्न थालेका छन् । मधेसको छोरो भएर नेवाः संस्कृति र पहिचानका लागि उनले देखाएको सक्रियताले दशकौँदेखि राज्यले खनेको साम्प्रदायिक खाडल पुर्ने कोसिस गरिरहेको छ । उनी सार्वजनिक बहस र अन्तर्वार्ताहरूमा कम जान्छन्, जसले उनको ‘रहस्य’ लाई झन् प्रगाढ बनाउँछ । “मलाई प्रश्न होइन, मलाई नतिजाले चिन्नुस्” भन्ने उनको अडानले एउटा नयाँ भाष्य निर्माण गरेको छ ।
जेन्जी विद्रोह र डिजिटल मसिहाको भय
अहिलेको ‘जेन्जी’ पुस्ता, जो टिकटकको एउटा स्वाइपमा संसार बदल्न चाहन्छ, उसका लागि बालेन एउटा ‘डिजिटल मसिहा’ हुन् । संसारभरि नै अहिले ‘स्ट्रोंग म्यान’ हरूको उदय भइरहेको छ । मानिसहरू लोकतन्त्रको ढिलासुस्तीबाट यति थकित भइसके कि उनीहरू अब एउटा यस्तो नायक चाहन्छन्, जसले कानुनको पाना पल्टाउनुभन्दा पहिले निर्णय सुनाओस् । यहीँनेर एउटा गम्भीर प्रश्न उठ्छ- के हामी संस्थागत लोकतन्त्र भन्दा व्यक्तिवादी देवत्वकरणलाई बढी प्रश्रय त दिइरहेका छैनौँ ?
लोकतन्त्र भनेको प्रक्रिया, नियम र संस्थाको शक्ति हो, कुनै एक व्यक्तिको ‘चमत्कार’ होइन । जब हामी कुनै एक पात्रलाई ‘मसिहा’ मानेर उसैको सनकमा सारा भविष्य सुम्पिन्छौँ, तब हामीले बिर्सिन्छौँ कि शक्तिले मान्छेलाई भ्रष्ट बनाउन सक्छ । बालेनमा देखिएको यो ‘पपुलिस्ट’ चमक जति लोभलाग्दो छ, त्यति नै डरलाग्दो पनि । कतै हामी एउटा ठूलो लोकतान्त्रिक झ्यालबाट उम्किएर अर्को एउटा सुसज्जित निरंकुशताको कोठामा त थुनिँदै छैनौँ ? एउटा ‘स्ट्रोंग म्यान’ ले कानुनको पाना पल्टाउनुभन्दा पहिले निर्णय सुनाउँदा आज हामीलाई ताली बजाउन सजिलो होला, तर भोलि त्यही शैलीले विधिको शासनलाई नै निल्न सक्छ ।
एनआरएन नागरिकता: अधिकार कि सार्वभौमसत्तामाथि खेलबाड ?
बालेन र रास्वपाले उठाएको आप्रवासी नेपालीलाई नागरिकता र मतदानको अधिकार दिने मुद्धा एउटा दोधारे तरवार हो । भावनात्मक रूपमा यो सुन्नमा न्यायोचित लाग्छ, तर यसको राजनीतिक मूल्य महँगो हुन सक्छ । विशेष गरी पीआर लिइसकेका र अर्कै देशको शपथ खाइसकेका एनआरएनहरूलाई मतदानको अधिकार दिनु कत्तिको आवश्यक छ ?
जुन नागरिकले यहाँको धूलो, महँगी, र अव्यवस्थासँग दैनिक लड्नु पर्दैन, उसलाई यहाँको भाग्य फैसला गर्ने साँचो सुम्पिँदा ‘स्थानीय जवाफदेहिता’ कता हराउँछ ? यो व्यवस्थाले भोलि ‘डलर’ को बलमा नेपालको राजनीतिलाई कतै बाह्य रिमोट कन्ट्रोलबाट चलाउने त होइन ? राजनीतिक अधिकारले देशको सार्वभौमसत्ताको आन्तरिक मर्मलाई कमजोर बनाउन सक्छ । यो विषयमा विमर्श नगर्नु भनेको भविष्यको द्वन्द्वलाई निम्तो दिनु हो ।
भू-राजनीतिक पौठेजोरी र सिंहदरबारको साँचो
बालेनको उदय आन्तरिक असन्तोषको लहरसँग मात्र सम्बन्धित छैन । यो नेपालको भू-राजनीतिक सन्तुलनमा एउटा नयाँ र अपरिपक्व ‘कम्प’ पनि हो । उनको ‘एग्रेसिभ’ राष्ट्रवादले सामाजिक सञ्जालमा त वाहवाही पाउँछ, तर सिंहदरबारको साँचो ताक्दै गर्दा उनले बुझ्नुपर्ने कठोर सत्य के हो भने- कुटनीति फेसबुकको ‘लाइक’ र ‘सेयर’ मा होइन, बन्द कोठाका जटिल दस्ताबेजहरूमा गरिन्छ । जब बालेनले छिमेकीका सांस्कृतिक नक्साहरूलाई सोझै चुनौती दिन्छन् वा वैदेशिक सम्बन्धका स्थापित मर्यादालाई उपेक्षा गर्छन्, उनले एउटा यस्तो आगोसँग खेलिरहेका हुन्छन् जसको रापले देशको अर्थतन्त्र र स्थिरतालाई नै पोल्न सक्छ ।
शक्ति राष्ट्रहरूको पौठेजोरीमा एउटा ‘भावुक’ र ‘पपुलिस्ट’ नेता भन्दा ‘चतुर र संयमित’ कूटनीतिज्ञको बढी खाँचो हुन्छ । आजको विश्व राजनीतिमा ‘नेपाल पहिलो’ भनेर चिच्याउनु पर्याप्त छैन; छिमेकीका संवेदनशीलता र शक्ति राष्ट्रहरूको स्वार्थको महासागरमा आफ्नो डुङ्गालाई नडुबाई किनार लगाउनु नै असली कुशलता हो । कतै बालेनको यो ‘छोटो बाटो’ को राष्ट्रवादले नेपाललाई यस्तो भू-राजनीतिक चक्रव्यूहमा त फसाउँदैन, जहाँ हामी ‘कुनै एक पक्ष’ को गोटी बन्न पुगौँ ? कुटनीतिमा ‘मौनता’ कहिलेकाहीँ ‘गर्जन’ भन्दा बढी शक्तिशाली हुन्छ, तर बालेनको शैलीमा त्यो संयमको अभाव देखिनु एउटा गम्भीर भू-राजनीतिक जोखिम हो । के उनी ‘पपुलिज्म’ को नशाबाट बाहिर निस्केर एउटा परिपक्व राजनेताको रूपमा छिमेकीसँग आँखा जुधाउन तयार छन्, वा उनी केवल भावनाको व्यापारमा अल्झिएका छन् ?
झापाको मैदान: किल्ला भत्काउने कि ‘नयाँ युग’ जन्माउने ?
बालेनले झापा-५ रोज्नुलाई चुनावी दाउपेच मात्र मान्न सकिँदैन । यो त पुराना ‘हस्ती’ हरूको अहंकारमाथि गरिएको एउटा रणनीतिक महाविस्फोट हो । झापा-५- जहाँबाट दशकौँसम्म एउटा सिङ्गो राजनीतिक प्रणाली सञ्चालित भयो र ‘सत्ता’ को जग हालियो- त्यहीँ पुगेर बालेनले चुनौती दिनुको अर्थ हो: अब कुनै पनि ‘गढ’ हरू सुरक्षित छैनन् ।
यो मैदान अब ‘पुरानो इतिहास’ र ‘भविष्यको हुटहुटी’ बीचको द्वन्द्व बनेको छ । एकातिर जेलनेल र सङ्घर्षको विरासत बोकेको त्यो पुस्ता छ, जो आफूलाई अपरिहार्य ठान्छ । अर्कोतिर बालेन छन्, जोसँग कुनै ‘विरासत’ छैन । न त बिपीको दर्शन छ , न त मार्क्सवादी छाँया छ, न त झापा विद्रोहको रातो रङ्गसँग कुनै साइनो नै छ । मात्र, एउटा ‘नयाँ नेपालको ब्लुप्रिन्ट’ छ । उनले सात समुद्र पारि बसेका नेपालीहरूको ‘मोबाइल स्क्रिन’ बाट जुन ऊर्जा बटुलेका छन्, त्यसलाई झापाको सडकमा उतार्न खोज्दैछन् । यो निर्वाचनले एक सांसद मात्र चुन्ने छैन, यसले आगामी २५ वर्षको दिशा तय गर्नेछ । यदि झापाको यो किल्ला ढल्यो भने, त्यसले एउटा स्पष्ट सन्देश दिनेछ- कि अब जनताले ‘विचारधारा’ को पूजा गर्दैनन्, बरु ‘डेलिभरी’ को हिसाब माग्छन् ।
निष्कर्ष: हामी कहाँ जाँदैछौँ ?
बालेन शाह एउटा ऐना हुन् । यो ऐनामा हामीले हाम्रो देशको कुरूप अनुहार मात्र होइन, बरु एउटा सम्भावित सुन्दर भविष्यको धमिलो छाँया पनि देखिरहेका छौँ । उनको ‘निरंकुश’ भनिएको शैली वास्तवमा हाम्रो ‘असफल प्रणाली’ को एउटा तीखो प्रतिक्रिया मात्र हो ।
यद्यपि सम्झौँ, शहर केवल ढल र सडकले बन्दैन । देश केवल डोजर र डिजिटल एपले चल्दैन । देश त मान्छेको संवेदना, न्याय र समानताको जगमा उभिन्छ । बालेनले सडक त चिल्लो बनाउलान्, के उनले त्यो सडकमा हिँड्ने अन्तिम मान्छेको आँशु पनि पुछ्न सक्लान् ? आजको राष्ट्रिय बहस यही हुनुपर्छ- हामीलाई ‘शासक’ चाहिएको हो कि ‘सेवक’ ? हामीलाई ‘मेसिन’ जस्तो देश चाहिएको हो कि ‘मुटु’ भएको राष्ट्र ? बालेनले त बाटो देखाइदिएका छन् । त्यो बाटोमा हिँड्दा हामीले आफ्नो लोकतान्त्रिक चेतनालाई कतै बाटोमै त छोड्ने छैनौँ ?
आफ्नो नङमा पुनः एकपटक मसी चुहाउनु अघि घोत्लिनुस्, किनकि यो एउटा चुनावको विषय मात्र नभएर हाम्रो अस्तित्वको महत्त्वपूर्ण लडाइँ हो । के हामीले एउटा ‘नायक’ पाउने लोभमा कतै आफ्नो ‘विवेक’ त बन्धकी राख्दै छैनौँ ? यदि बालेनले खोजेको ‘थिति’ मा गरीबको झुपडी र फरक विचारको स्वर अटाउँदैन भने, त्यो थितिले कस्तो नेपालको निर्माण गर्ला ?