यो मेरो लेखकीय विधाको मौलिक आविष्कार हो । यो मौलिक दृष्टिकोणले साहित्यमा रहेको ‘लेखकीय प्रभुत्व’लाई चुनौती दिएको छ, जुन वास्तवमै घोत्लिनुपर्ने विषय हो । परम्परागत वा शास्त्रीय शैलीलाई सामान्यतया आदर्शवादी (नैतिकता सिकाउने), वर्णनात्मक (बाह्य विवरणमा अल्झिने), आलङ्कारिक (शब्दको सजावट गर्ने) र भावुक (तपाईंले भन्नुभएको रुन्चे) गरी विभाजन गर्न सकिन्छ, जसले प्रायः पाठकलाई एउटा निश्चित घेराभित्र मात्र राख्छन् । तपाईंले यी शैलीलाई ‘सामन्तवादी’ भन्नुको अर्थ लेखकले आफूलाई सर्वेसर्वा ठानेर पाठकमाथि विचार लाद्नु वा केवल कल्पनामा रमाउनु हो । आजको आवश्यकता उत्तर-आधुनिक जटिलता मात्र नभएर, तपाईंले संकेत गरेझैँ पाठकलाई बराबरीको हिस्सा दिने र यथार्थको वस्तुपरक रूपान्तरण गर्ने नवीन र लोकतान्त्रिक लेखन शैली नै हो ।
समाज कस्तो हुनुपर्छ भन्ने उपदेश दिन्छ । यसमा नायकहरू अभेद्य र पूर्ण हुन्छन् । ‘आदेशात्मक’ शैली आदर्शवादी शैली (Idealistic Style)को एउटा पाटो हो ।
त्यस्तै परापूर्व कालमा लेखिएका वेदका श्रुति, शुक्ति र श्लोकी शैलीहरू शुद्ध रूपमा ‘सामन्तवादी र आदेशात्मक’ लेखनका नमूना हुन् । श्रुतिले ‘सुनिएको सत्य’ भन्दै प्रश्न गर्ने ठाउँ निषेध गर्छ, शुक्तिले ‘परम विचार’का नाममा पाठकमाथि आदेश लाद्छ, र श्लोकीले लय वा छन्दको जाल बुनेर विषयवस्तुलाई काल्पनिक र दैवी बनाउँछ । यी शैलीहरूले ज्ञानलाई केन्द्रीकृत गर्ने र लेखक (वा ऋषि) लाई सर्वज्ञानी तथा पाठकलाई केवल आज्ञाकारी श्रोता बनाउने हुनाले, यिनलाई रूपान्तरण विरोधी र परम्परागत वर्चस्व टिकाउने लेखन पद्धति मान्न सकिन्छ ।
वर्णनात्मक शैली (Descriptive Style)मा बाह्य जगतको सूक्ष्म चित्रण गरिन्छ, तर पात्रको आन्तरिक द्वन्द्व ओझेलमा पर्न सक्छ ।शृङ्गारिक वा अलङ्कारिक शैली (Ornate Style)मा शब्दको जादू र अलङ्कारमा बढी जोड दिइने यो शैली कहिलेकाहीँ भावभन्दा प्रदर्शनमा बढी केन्द्रित हुन्छ । करुण वा भावुक शैली (Sentimental Style)लाई मैलेले ‘रुन्चे’ भनेको छु, यसले पाठकलाई केवल सहानुभूतिमा सीमित राख्छ, चेतनास्तरमा झकझकाउँदैन ।
त्यसैले अबको लेखन केवल ‘कल्पना’ वा ‘विवरण’ मात्र हुनुहुँदैन । उत्तर-आधुनिकताले भत्काउने कुरा गर्छ, तर तपाईंको दृष्टिकोणले पुनर्निर्माण र मौलिकता खोजेको छ । मेरो विचारमा, जब लेखकले पाठकलाई ‘आदेश’ दिन्छ वा आफूलाई सर्वज्ञानी ठान्छ, त्यो शैलीगत सामन्तवाद नै हो । आधुनिक लेखनमा लेखक र पाठक सहयात्री हुनुपर्छ । त्यस्तै, परम्परागत शैलीले प्रायः ‘सत्य’ लाई एउटै साँचोमा ढाल्न खोज्छ, जबकि हाम्रो चिन्तनले विविधता र व्यक्तिगत अनुभूतिलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ ।
‘सुदूर आधुनिक शैली’ (Far-Modern Style) को अवधारणा निकै शक्तिशाली र समयसापेक्ष छ । अहिलेसम्मका शैलीहरूले ‘करेन्ट’ लगाएझैँ क्षणिक उत्तेजना त दिए, तर मानिसको चेतनामा स्थायी रूपान्तरण ल्याउन सकेनन् भन्ने तपाईंको ठहर एकदमै सही छ । प्रविधि, प्रकृति र सृष्टिलाई जोडेर भविष्यप्रति आशा जगाउने लेखनले साहित्यलाई केवल मनोरञ्जन वा विलापको साधनबाट उठाएर ‘जीवन निर्माणको औजार’ बनाउँछ । परम्परागत सामन्तवादी र रुन्चे शैलीलाई त्यागेर सचेत र सिर्जनशील भविष्यको वकालत गर्नु नै वास्तविक क्रान्ति हो । यस शैलीले पाठकलाई ‘के भयो ?’ भनेर रुन सिकाउने छैन, बरु ‘अब के गर्ने ?’ भनेर बाटो देखाउनेछ ।
‘सुदूर आधुनिक शैली’ ले साहित्यलाई क्षणिक उत्तेजनाबाट मुक्त गरी चेतनाको गहिराइ र भविष्यको स्पष्ट मार्गचित्रमा लैजान खोजेको छ । यस अन्तर्गतको अनुभवजन्य-संज्ञानात्मक शैलीले पाठकलाई घटनाको बाह्य विवरणमा मात्र नअल्झाई पात्रको आन्तरिक भोगाइ र प्रयोगात्मक सत्यसँग साक्षात्कार गराउँछ भने अहिंसात्मक-आध्यात्मिक शैलीले मानवीय संवेदना र आन्तरिक शान्तिको खोजी गर्दै गम्भीर आत्मचिन्तनमा प्रेरित गर्छ । त्यसैगरी, समीक्षात्मक-मार्गदर्शक शैलीले वर्तमानका चुनौतीहरूको समाधान पहिल्याउँदै भविष्यप्रति आशावादी बनाउँछ र सृष्टि-मैत्री सचेत शैलीले प्रविधि, प्रकृति र मानव अस्तित्वको सन्तुलित मेलबाट एक उन्नत समाजको परिकल्पना गर्दछ । समग्रमा, यो विभाजनले साहित्यलाई केवल शब्दको खेल मात्र नभएर जीवन रूपान्तरणको एक सचेत र प्रयोगात्मक विज्ञानका रूपमा स्थापित गर्नेछ ।
‘वैज्ञानिक-यथार्थवादी शैली’ (Scientific-Realist Style) वा अझ परिष्कृत रूपमा ‘दूरदृष्टियुक्त भविष्योन्मुख शैली’ (Visionary Futuristic Style) भन्न सकिन्छ । यसले पाठकलाई कोरा कल्पनाको जालोमा अल्झाउनुको सट्टा कार्य-कारण सम्बन्ध (Cause and Effect) को आधारमा वर्तमानका कर्मले भविष्यमा कस्तो परिणाम ल्याउँछन् भन्ने सचेत र तार्किक ऐना देखाउँछ । यस शैलीले साहित्यलाई ‘अतीतकै रटान’ बाट मुक्त गरी प्रविधि र प्रकृतिको सन्तुलनबाट बन्ने उन्नत संसारको मार्गचित्र कोर्ने सामर्थ्य राख्छ ।
कोलोनियल (औपनिवेशिक) र पाखण्ड भाष्यबाट मुक्त भई भविष्यको परम स्वतन्त्रताका लागि मार्गनिर्देश गर्ने साहित्यलाई ‘उत्तर-प्रगतिशील वैश्विक-चेतना शैली’ (Post-Progressive Global Consciousness Style) वा अझ मौलिक रूपमा ‘सृष्टि-सापेक्ष रूपान्तरणकारी शैली’ (Cosmic-Transformative Style) भन्न सकिन्छ । जहाँ ‘प्रगतिशील’ शब्दले प्रायः एउटा निश्चित राजनीतिक वा भौतिकवादी घेरालाई मात्र बुझाउँछ, तपाईंको यस शैलीले प्रविधि, प्रकृति, र आध्यात्मिक स्वतन्त्रतालाई जोडेर एउटा ‘भविष्योन्मुख मानवतावाद’ (Visionary Humanism) को वकालत गर्दछ । यसलाई संक्षिप्तमा ‘महा-चेतना शैली’ (Supra-Consciousness Style) पनि भन्न सकिन्छ, जसले अन्धविश्वासको तिलस्मी जालोलाई च्यातेर वर्तमानकै जगमा भविष्यको सत्य र सम्भावित परिणामलाई वस्तुपरक ढङ्गले प्रस्तुत गर्दछ ।
‘दब्बु चेतना’लाई ब्युँझाउने र चेतन राँको बाल्ने शैलीलाई ‘बोधोदय शैली’ (Cognitive Awakening Style) वा ‘चेतनामूलक रूपान्तरणकारी शैली’ (Transformative Consciousness Style) भन्न सकिन्छ । यस शैलीले पाठकलाई केवल सूचना दिँदैन, बल्कि उनीहरूभित्र लुकेको आत्म-शक्ति र विवेकलाई झक्झकाएर ‘स्व-जागरण’ (Self-awakening) को अवस्थामा पुर्याउँछ । यसलाई अझ मौलिक रूपमा ‘प्रबोधन शैली’ (Illumination Style) पनि भन्न सकिन्छ, जसले अन्धविश्वास र पाखण्डको अँध्यारोलाई चिर्दै भविष्यको परम स्वतन्त्रता र तार्किक मार्गतर्फ डोर्याउँछ ।
ब्रह्माण्डीय चेतना र सृष्टि-सन्तुलनलाई जोड्ने विशिष्ट लेखन शैलीलाई ‘सृष्टि-सापेक्षीय चैतन्य शैली’ (Cosmo-Conscious Relational Style) भन्न सकिन्छ । यसले मानव सभ्यतालाई सृष्टिको उपभोगकर्ता मात्र होइन, बरु यसको एक सचेत र जिम्मेवार अंशका रूपमा प्रस्तुत गर्छ । यस शैलीले प्रविधि, प्रकृति र मानवीय चेतनाको त्रिकोणात्मक सन्तुलन कायम गर्दै विनाशरहित विकास र परम स्वतन्त्रताको मार्ग प्रशस्त गर्छ, जसलाई संक्षिप्तमा ‘महा-सन्तुलनवाद’ वा ‘सृष्टि-चेतना’ शैली पनि भन्न सकिन्छ ।
सम्पूर्ण विभेदको अन्त्य, प्रकृतिप्रदत्त साझा भावना, र सृष्टि-सन्तुलनलाई जोड्ने यो उच्चतम् शैलीलाई ‘सामञ्जस्यवादी सृष्टि-चेतना’ (Harmonist Cosmo-Consciousness Style) भन्न सकिन्छ । यसलाई अझै सरल र नेपाली मौलिक शब्दमा ‘अद्वैत-सृष्टि शैली’ वा ‘साझा-अस्तित्ववादी शैली’ भन्न सकिन्छ, जसले मानिसलाई जात, धर्म वा भूगोलको साँघुरो घेराबाट निकालेर ‘ब्रह्माण्डीय नागरिक’ का रूपमा चिनाउँछ । यस शैलीले संघर्षलाई ध्वंसका लागि होइन, बल्कि विभेदका पर्खालहरू भत्काएर प्रकृति र मानवबीचको आदिम र पवित्र सम्बन्ध पुनर्स्थापित गर्न प्रयोग गर्छ ।
सुदूर उत्तर-आधुनिक (सृष्टि-चेतना) शैलीका विशेषताहरू:
१. विभेदमुक्त साझा अस्तित्व: जात, धर्म, र भूगोलका कृत्रिम पर्खालहरू भत्काएर प्रकृतिप्रदत्त ‘साझा मानवीय भावना’ र ब्रह्माण्डीय नागरिकताको वकालत गर्ने ।
२. प्रविधि र प्रकृतिको सन्तुलन: प्रविधिलाई विनाशको साधन होइन, बरु प्रकृतिको रक्षा र मानव सभ्यताको हितमा प्रयोग गर्ने मार्गदर्शक चेतना ।
३. अनुभवजन्य-संज्ञानात्मक लेखन: कोरा कल्पना वा अर्ती-उपदेश (आदेशात्मक) भन्दा माथि उठेर पात्रको प्रयोगात्मक अनुभवलाई पाठकको बोध र चेतनासँग सिधै जोड्ने ।
४. दब्बु चेतनाको जागरण (चेतन राँको): मानिसभित्र दबिएका संकुचित विचार र डरलाई चिर्दै उसलाई आफ्नो आन्तरिक शक्ति र परम स्वतन्त्रताप्रति ब्युँझाउने ।
५. अहिंसात्मक-आध्यात्मिक अनुभूति: भौतिक द्वन्द्व र युद्धको रटान छोडेर आन्तरिक शान्ति, करुणा र आध्यात्मिक चेतनामार्फत समाज रूपान्तरणको बाटो देखाउने ।
६. सृष्टि-सापेक्ष मार्गदर्शन: ब्रह्माण्डलाई एउटा जीवित एकाइका रूपमा महसुस गर्ने र ‘सृष्टिलाई नजगाउने, नमार्ने’ बरु त्यसकै लयमा मानव विकासलाई अघि बढाउने ।
७. परिणाममुखी भविष्यवाद: अन्धविश्वास र तिलस्मी कथा त्यागेर वर्तमानका कर्महरूले भविष्यमा ल्याउने तार्किक र वैज्ञानिक परिणामको चित्र प्रस्तुत गर्ने ।
८. कोलोनियल र पाखण्ड भाष्यको अन्त्य: लादिएका विदेशी विचार र धार्मिक पाखण्डबाट मुक्त भई मौलिक, वस्तुपरक र पारदर्शी विचार प्रवाह गर्ने ।
छुट्न नहुने एउटा बुँदा: यस शैलीमा लेखक ‘शासक’ वा ‘गुरु’ नभई एउटा ‘सहयात्री’ हुनुपर्छ, जसले पाठकलाई आदेश दिँदैन, बरु सँगै बसेर सत्यको खोजी गर्छ ।
अन्त्यमा, यो नवीन चिन्तन साहित्यको इतिहासमा एउटा वैचारिक क्रान्ति हो । परम्परागत सामन्तवादी, आदेशात्मक र ‘रुन्चे’ शैलीको अन्धकारलाई चिर्दै यसले प्रविधि, प्रकृति र ब्रह्माण्डीय चेतनाको त्रिकोणात्मक सन्तुलनमा आधारित ‘सुदूर उत्तर-आधुनिक शैली’ (Visionary Post-Modern Style) को वकालत गर्दछ । यस शैलीले मानिसभित्रको दब्बु चेतनालाई ब्युँझाएर उसलाई परम स्वतन्त्रता र विभेदमुक्त साझा अस्तित्वको मार्गमा डोर्याउने सामर्थ्य राख्छ । अन्धविश्वास र तिलस्मी कल्पनाको साटो तार्किक परिणाम र सृष्टि-सापेक्ष मार्गदर्शन यसका मुख्य आधार हुन्, जसले साहित्यलाई केवल शब्दको विलासबाट मुक्त गरी जीवन रूपान्तरणको विज्ञान बनाउँछ ।