एआईको तीव्र विकासले प्रकाशन उद्योगलाई एकैपटक अवसर र चुनौती दुवै दिएको छ। लेखक, प्रकाशक र साहित्यिक जगतमा अहिले सबैभन्दा धेरै उठिरहेको प्रश्न हो– कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) पुस्तक लेख्ने, सम्पादन गर्ने र प्रकाशन गर्ने प्रक्रियामा कहाँसम्म प्रयोग गर्न मिल्छ? र, यसको प्रयोगले सिर्जनशीलता, मौलिकता तथा लेखकको भूमिकामा कस्तो प्रभाव पार्छ?
ब्रिटिश लेखक स्टिभन रोजेनबमका लागि यो प्रश्न निकै व्यक्तिगत बन्यो। उनले तीन वर्ष लगाएर अनुसन्धान र लेखन गरेको आफ्नो पुस्तक प्रकाशित हुनुअघि नै आफूले तयार पारेका केही अनुसन्धान सामग्री एआई उपकरणबाट प्रभावित भएको जानकारी पाए। पुस्तकमा केही तथ्यगत त्रुटि देखिएपछि उनले सुरुमा त्यसलाई असम्भव ठाने। किनभने परम्परागत प्रकाशन प्रक्रियामा पुस्तकले सम्पादकीय समीक्षा र तथ्य परीक्षणका धेरै चरण पार गरेको थियो। तर पछि उनले थाहा पाए कि अनुसन्धान व्यवस्थित गर्न प्रयोग गरिएको एआईले कतिपय सारांशलाई प्रत्यक्ष उद्धरणजस्तो देखिने गरी प्रस्तुत गरेको रहेछ।
यही अनुभवले अहिलेको प्रकाशन उद्योगले सामना गरिरहेको ठूलो बहसलाई उजागर गर्छ। एआईले अनुसन्धान व्यवस्थित गर्न, सामग्री संकलन गर्न र सम्पादनमा सहयोग गर्न सक्छ। तर त्यही प्रविधि सिर्जनात्मक लेखनको सीमासम्म पुगेपछि त्यसको प्रयोग कसरी नियन्त्रण गर्ने भन्ने विषयमा उद्योग स्पष्ट नियम बनाउन संघर्ष गरिरहेको छ।
प्रकाशन क्षेत्रका धेरै अधिकारीहरूका अनुसार अहिलेको सबैभन्दा ठूलो चुनौती प्रविधिलाई पूर्ण रूपमा रोक्नु होइन, बरु कहाँसम्म प्रयोग गर्न दिने भन्ने सीमा निर्धारण गर्नु हो। एक वरिष्ठ पुस्तक व्यवसायीका शब्दमा, “हरेक हप्ता कुनै न कुनै पुस्तक शंकास्पद देखिन्छ। समस्या के हो भने सामान्य लेखन र एआईबाट तयार भएको लेखनबीचको सीमा छुट्याउन झन् कठिन हुँदै गएको छ।”
एजेन्सीहरूका अनुसार अहिले उनीहरू पूर्ण रूपमा एआईबाट तयार पारिएका पुस्तक प्रस्तावहरूबाट भरिएका छन्। कतिपय प्रस्तावमा लेखकहरूले आफूले एआई प्रयोग गरेको स्वीकार गर्छन् भने केहीले त्यसलाई लुकाउने प्रयास गर्छन्। केही प्रकाशकहरूका अनुसार अहिले प्राप्त हुने पाण्डुलिपिमध्ये धेरैमा कुनै न कुनै रूपमा एआईको प्रयोग भएको देखिन्छ। यसले वास्तविक लेखकको सिर्जनात्मक योगदान कति छ भन्ने छुट्याउन कठिन बनाएको छ।
लेखकहरू भने अर्को चिन्तामा छन्। उनीहरूलाई डर छ, उनीहरूको सिर्जना अनुमति बिना एआई प्रणालीलाई तालिम दिन प्रयोग भइरहेको हुन सक्छ। यसअघि एआई कम्पनीहरूले प्रतिलिपि अधिकार सुरक्षित सामग्री प्रयोग गरेको आरोप लागिसकेको छ। यही कारण लेखक र प्रकाशकहरू आफ्नो बौद्धिक सम्पत्तिको संरक्षणका विषयमा थप सचेत बनेका छन्।
प्रकाशकहरूका लागि अर्को चुनौती एआईबाट उत्पन्न हुने भ्रमपूर्ण सामग्री हो। कुनै पुस्तक बजारमा पुग्नुअघि धेरै तहको सम्पादन र तथ्य परीक्षण हुन्छ। तर एआईले अनुसन्धान सामग्रीलाई गलत ढंगले व्याख्या गर्ने, अस्तित्वमै नभएका उद्धरण सिर्जना गर्ने वा तथ्यलाई गलत रूपमा प्रस्तुत गर्ने जोखिम रहने भएकाले त्यसलाई नियन्त्रण गर्नु आवश्यक ठानिएको छ।
पेन्गुइन र्यान्डम हाउसकी प्रमुख कार्यकारी म्याडलिन म्याकइन्टोसका अनुसार एआई उपयोगी उपकरण हुन सक्छ, तर त्यसले दिने जानकारीलाई अन्तिम सत्य मान्न मिल्दैन। उनका अनुसार यसबाट आउने सामग्रीको स्वतन्त्र रूपमा पुष्टि गर्नुपर्छ, किनभने यसले कहिलेकाहीँ पूर्ण रूपमा गलत विवरण पनि आत्मविश्वासका साथ प्रस्तुत गर्न सक्छ।
प्रकाशकहरूले त्यसैकारण लेखकसँग हुने सम्झौतामा नयाँ व्यवस्था थप्न थालेका छन्। लेखकले आफ्नो कृति मौलिक र मानवीय सिर्जना भएको प्रत्याभूति दिनुपर्ने प्रावधान समावेश गर्न थालिएको छ। यसले प्रतिलिपि अधिकार उल्लंघन तथा एआईबाट सिर्जित सामग्रीसम्बन्धी विवादबाट प्रकाशकलाई जोगाउने उद्देश्य राख्छ।
कतिपय प्रकाशकहरूले एआईलाई सीमित काममा उपयोगी ठान्छन्। अनुसन्धान व्यवस्थित गर्ने, सम्पादन सहयोग गर्ने वा प्रशासकीय काम छिटो सम्पन्न गर्ने क्षेत्रमा यसको प्रयोग स्वीकार्य देखिन्छ। तर सिर्जनात्मक लेखन, कथा निर्माण वा साहित्यिक अभिव्यक्तिमा एआईको अत्यधिक प्रयोगले पुस्तकको मौलिकता कमजोर बनाउने उनीहरूको धारणा छ।
उद्योगका केही व्यक्तिहरूले एआईको प्रभावलाई आत्मप्रकाशन बजारसँग पनि जोडेर हेरेका छन्। अहिले धेरै मानिसले सजिलै पुस्तक प्रकाशित गर्न सक्ने भएकाले बजारमा एआईको सहयोगमा तयार भएका पुस्तकको संख्या तीव्र रूपमा बढ्न सक्ने अनुमान गरिएको छ। यसले गुणस्तर नियन्त्रणलाई अझ चुनौतीपूर्ण बनाउने चिन्ता व्यक्त गरिएको छ।
अर्कोतर्फ, केही प्रकाशकहरू एआईलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्ने पक्षमा छैनन्। उनीहरूका अनुसार व्यावसायिक प्रक्रियामा समय बचाउने, सामग्री व्यवस्थापन गर्ने वा प्रशासनिक काम सहज बनाउने क्षेत्रमा एआई प्रभावकारी हुन सक्छ। तर साहित्यिक सिर्जनाको मूल आत्मा भने मानवीय अनुभव, भावना, कल्पना र मौलिक सोचमै आधारित हुनुपर्ने उनीहरूको जोड छ।
उद्योगले अर्को महत्वपूर्ण प्रश्न पनि उठाएको छ– पाठकले कस्तो पुस्तक पढिरहेका छन् भन्ने जानकारी पाउने अधिकार। यदि कुनै पुस्तकमा एआईको उल्लेखनीय प्रयोग भएको छ भने त्यसबारे पाठकलाई जानकारी दिनुपर्ने कि नपर्ने भन्ने विषयमा पनि बहस भइरहेको छ। केही प्रकाशकहरूले भविष्यमा यस्ता पुस्तकमा स्पष्ट लेबल राख्नुपर्ने धारणा अघि सारेका छन्।
लेखक तथा प्रकाशकहरू दुवैले स्वीकार गरेको अर्को वास्तविकता भनेको एआईलाई पूर्ण रूपमा टाढा राख्न अब सम्भव छैन भन्ने हो। धेरै लेखकले अनुसन्धान, योजना वा प्रारम्भिक तयारीमा कुनै न कुनै रूपमा एआईको सहयोग लिइरहेका छन्। तर त्यसको प्रयोग अन्तिम सिर्जनामा कति छ भन्ने नै अहिलेको विवादको केन्द्र बनेको छ।
उद्योगका अनुभवी व्यक्तिहरूका अनुसार प्रकाशन क्षेत्रले विगतमा पनि धेरै प्रविधिगत परिवर्तनहरू सामना गरेको थियो। डिजिटल प्रकाशन, इ–बुक र अडियोबुकले बजार परिवर्तन गरे पनि राम्रो पुस्तकको मूल्य घटेन। अहिले पनि उनीहरूका अनुसार पाठक अन्ततः मौलिक विचार, सिर्जनात्मक शैली र मानवीय अनुभवबाट जन्मिएको गुणस्तरीय सामग्रीकै खोजीमा हुन्छन्।
यही कारण अहिले प्रकाशन उद्योगले एआईलाई अस्वीकार गर्नेभन्दा पनि त्यसका लागि स्पष्ट मापदण्ड र जिम्मेवार प्रयोगको ढाँचा बनाउन जोड दिएको छ। अनुसन्धान, सम्पादन र प्रशासनिक सहयोगका रूपमा एआईको उपयोग स्वीकार्दै साहित्यिक सिर्जनाको केन्द्रमा भने मानिस नै रहनुपर्ने धारणा बलियो बन्दै गएको छ। प्रविधि जति उन्नत भए पनि पुस्तकलाई अर्थपूर्ण बनाउने तत्व मानवीय अनुभव, कल्पना, संवेदना र मौलिक अभिव्यक्ति नै हो भन्ने विश्वास प्रकाशन उद्योगले अझै कायम राखेको छ।