साहित्यपोस्ट
नेपाली भाषा र साहित्यको सम्पूर्ण पत्रिका

यौटा स्वतन्त्र मन्तव्य, आधुनिक नेपाली गजल अभियानमाथि

प्रज्ञाप्रतिष्ठानमा व्यक्ति दोहोरिनु नेपाली साहित्यकै अभिशाप हो, त्यो गजल–अभियानको मात्रै मुद्दा होइन । यस्तो मुद्दालाई अभियानको मात्रै मुद्दा बनाउनुभन्दा विभिन्न साहित्यिक सङ्घसंस्था तथा साहित्यकारहरूसँग सहकार्य गरेर जानु राम्रो हुन सक्छ ।

Chovar Blues Mobile Size

‘आधुनिक नेपाली गजल–अभियान’ अहिलेको समयको माग हो । गजलसमेत लेख्दै आएको, एक गजलकृति प्रकाशन गरेको र आधुनिक गजलको उत्थानमा धेरथोर भूमिका निर्वाह गर्दै आएको एक नेपाली स्रष्टाको नाताले मैले यस अभियानलाई साथ–सहयोग, समर्थन दिनु र केही कमी–कमजोरी देखे आफ्नु तर्फबाट सुझाव दिनु आफ्नु कर्तव्य ठानेको छु ।

कविताका साथै गजलविधा पनि ‘छन्द–बहर’ र ‘गद्य–स्वतन्त्र’को कृत्रिम बहसका बीच साँच्चिकैका साहित्यिक रचना चेपुवामा परिरहेको अप्ठ्यारो परिवेश अहिले छ । यस्तोमा छन्द–बहर मिलेन भनेर राम्रा स्रष्टा निरुत्साहित हुने र छन्द–बहर मिलेकै भरमा झासझुस लेखाइ हीरो पल्टिने अवस्थाका बीच यो अभियान प्रकटमा आएको छ । यसका अवधारणाकार बाबु त्रिपाठीका साथै नेतृत्वकर्ता विपिन सलामीलगायतका स्रष्टामित्रहरू धन्यवादका पात्र छन् । यो अभियानको व्यापक सफलताको कामना गर्छु ।

प्रोल्लास सिन्धुलीय

संस्थालाई कानुनी रूपमा स्थापित गरेर कार्यालयसमेत सञ्चालन गर्नुले यसको स्थायित्व र नेतृत्वको जिम्मेवारिता प्रकट भएको छ, जसले अब केही विशेष हुनेछ भन्ने सङ्केत गरेको छ । त्यो स्वागतयोग्य छ ।

पहिलो सार्वजनिक चासोको कार्यका रूपमा मागपत्र प्रस्तुत गरिएको र त्यसलाई सम्बन्धित निकायमा पेश गर्नुपूर्व सार्वजनिक बहसका लागि प्रस्तुत गरिनु पनि मलाई बुद्धिमतापूर्ण र स्वागतयोग्य लाग्यो । यो ठीक छ कि छैन ? केही थपघट वा सुधार गर्नुपर्ने छ कि ? भनेरै सार्वजनिक गरिएको ठानेर उपरोक्त मागपत्रका सम्बन्धमा आफूलाई लागेका केही कुरा भन्नु मैले सान्दर्भिक नै ठानेको छु—

sagarmani mobile size

प्रस्तुत गरिएको मागपत्रका सम्बन्धमा—

पहिलो बुँदा (१) को माग एकदमै समयसान्दर्भिक छ । नेपालप्रज्ञा प्रतिष्ठानको प्राज्ञ परिषद्–मा गजलविज्ञ नपुगेकै भने होइन् । पुगेका पनि गजलकार वा गजलविज्ञको हैसियतमा नलगिएकाले तिनले गजललाई कहिल्यै त्यहाँ कोट्याएनन् । यसर्थ, अहिलेको पुस्तामा सबैभन्दा धेरै लेखिने साहित्यिक रचना ‘गजल’ विधालाई सरकारी स्तरबाटै स्वीकार गरिनुपर्छ । यस कार्यले आधुनिक नेपाली गजल अभियानको मर्मलाई आत्मसात् त गर्छ नै, समग्र गजलसाहित्यलाई नै ठूलो टेवा पुर्याउनेछ ।

प्रज्ञाप्रतिष्ठानमा व्यक्ति दोहोरिनु नेपाली साहित्यकै अभिशाप हो, त्यो गजल–अभियानको मात्रै मुद्दा होइन । यस्तो मुद्दालाई अभियानको मात्रै मुद्दा बनाउनुभन्दा विभिन्न साहित्यिक सङ्घसंस्था तथा साहित्यकारहरूसँग सहकार्य गरेर जानु राम्रो हुन सक्छ । बुँदागत रूपमा पनि यो अर्कै बुँदामा उठाउनुपर्ने सवाल हो ।

गजलमहोत्सव गर्ने माग (बुँदा २) एकदमै सान्दर्भिक छ । त्यो हुनै पर्छ । एकेडेमीले अहिलेसम्म गजलसम्बन्धी एकाध निम्छरो कार्यक्रममा हल्काफुल्का सहयोगबाहेक कहीँकतै गतिलो सहकार्यसमेत गरेको छैन ।

अर्को बुँदा (३) अन्तर्गत साझा प्रकाशनबाट पुनर्प्रकाशन हुन थालेको ‘गरिमा’ पत्रिकामा अनिवार्य रूपमा गजल प्रकाशित गर्नुपर्ने माग जायज छ । तर, कृतिप्रकाशनको सन्दर्भचाहिँ अहिलेको साझा प्रकाशनको नीतिनियम नबुझेर गरिएको हुनुपर्छ । ५०० प्रतिको लेखकश्व पुस्तक छाप्नासाथ दिने साझाले आजकल ‘नीति नै बनाएर’ उल्टै लेखकसँग पैसा असुल्ने गरेको छ । छापिने पुस्तक ५०० प्रति लेखकले नै किनिदिनुपर्ने नियम लादेको छ । ‘पैसा लिएर पुस्तक छपाउने’ संस्थाले वर्षमा २ वटा के, २०० वटा गजलकृति लगिदिए पनि छापिदिन्छ, माग राख्नै पर्दैन ।

शैक्षिक पाठ्यक्रमहरूमा अनिवार्य रूपमा गजल समावेश गराउने माग जायज छ । त्यसमा मेरो पनि समर्थन छ ।

‘नगरपालिका, गाउँपालिका तथा वडाहरूले गजललाई उच्च स्थानमा राखी कार्यक्रम गर्दै आइरहेको’ बुँदा (५) व्यावहारिक छैन । साहित्यिक एवम् अन्य सङ्घसंस्थाले व्यापक रूपमा गजलकार्यक्रम गर्दै आएका हुन् र छिटफुट गजलकार्यक्रममा स्थानीय निकायले साथ, सहकार्य पनि गरेका छन् तर अहिलेसम्म कुनै पनि स्थानीय निकायले कतै पनि ‘गजललाई उच्च स्थानमा राखी’ कुनै कार्यक्रम गरेको जानकारी कमसेकम मलाई छैन । गरेको रहेछ भने म अहिले नै माफी माग्छु ।

अर्को कुरा, वर्षमा एक पटक एक दिवसीय (सातै प्रदेशबाट गजलकारहरूको प्रतिनिधित्व हुने गरी) गजलगोष्ठी गरिनु स्वागतयोग्य कदम हो । तर, आयोजना गर्नका लागि गुहार्ने निकाय काठमाडौँ महानगरपालिका अवश्य होइन । यौटा नगरपालिकाले आफ्नो क्षेत्रभित्रमात्र सरोकार राख्छ, राख्नुपर्छ । त्यसभन्दा बाहिरको क्षेत्रमा उसको भूमिका अपेक्षा गर्नुले आह्वानकर्ताकै परिपक्वतामा औँला उठ्न सक्छ । त्यो राज्यले गर्नुपर्ने काम हो, राज्यलाई नै गुहारौँ ।

अन्त्यमा,

कुनै पनि अभियानको गुणदोषको जिम्मेवारी अभियानको ‘अवधारणाकार’ ले लिनु अनिवार्य हुन्छ । यसर्थ कि ‘अभियान’ को मूल मर्म जति अवधारणाकारले बुझेको हुन्छ, आत्मसात् गर्नेलाई त्यो बिन्दुसम्म पुग्न मुश्किलै हुन्छ । बिपीको ‘साम्यवाद’, महेन्द्रको ‘गाउँ फर्क’ होस् या मदन भण्डारीको ‘जनताको बहुदलीय जनवाद’ होस्, अवधारणाकार प्रत्यक्ष रहेको अवस्थामा जति प्रभावकारी थिए, त्यसपछि रहेन सकेनन्, सक्तैनन् पनि । यस्तो हुनुमा विचारक स्वयम्ले जुन विचार प्रतिपादन गरेको हुन्छ, सञ्चारित हुँदै जाँदा त्यो हुबहु नहुन सक्छ, तोडमोड भइदिन सक्छ । त्यस्तो हुँदा त्यसको प्रभाव त विस्तार हुँदै जाला तर त्यसको मूलमर्ममाथि हुनुपर्ने जति न्याय अवश्य हुँदैन । यस्तोमा अभियानको छेउछाउमा बसेर सल्लाह, संरक्षण दिएर अवधारणालाई कार्यान्वयन गर्नु, गराउनुभन्दा अवधारणाकारले नै नेतृत्व लिने हिम्मत देखाउनु मेरो विचारमा प्रभावशाली हुन सक्छ । राम्रो हुँदै गयो भने ‘मैले गरेको’ भन्न पाइने, नराम्रो भयो, बिग्रिँदै गयो भने ‘म नेतृत्वमा छैन’ भन्न सकिने अवस्थाको सुविधा अवधारणाकर्तालाई दिने कि नदिने ? त्यो अभियानकर्ताहरूले सुरुवातमै सोच्नु बुद्धिमानी हुनेथियो कि !

 poetprollas@gmail.com

प्रतिक्रिया
Loading...