साहित्यपोस्ट
नेपाली भाषा र साहित्यको सम्पूर्ण पत्रिका

फ्रान्समा १० युरोको पुरस्कारले लेखक मालामाल

Chovar Blues Mobile Size

कोरोना भाइरस नियन्त्र गर्न दोस्रो पटक बन्दाबन्दी घोषणा गर्दा फ्रान्सका राष्ट्रपति एमानुयल माख्रोंले पुस्तक पसलहरु पनि बन्द रहने घोषणा गरेका थिए । उनको घोषणा कम्तीमा दुई महिना अर्थात् जनवरी २० सम्मका लागि थियो तर उनको त्यो घोषणा दुई साता नपुग्दै परिमार्जित भयो । त्यसको एउटा विशेष कारण थियो- फ्रान्समा घोषणा गर्न लागिएको सबैभन्दा प्रतिष्ठित साहित्यिक पुरस्कार- ‘ल प्रि गोङकु’ !

किनभने पुस्तक पसलहरु बन्द भएकै कारण नोभेम्बर १० मा घोषणा गर्ने तयारी भएको पुरस्कार घोषणामा ढिलाई भैसकेको थियो । फ्रान्सेली लेखक एर्भे ल टेइयलाई उनको उपन्यास “लानोमाली” (द एनोमाली) का लागि गोङ्कु २०२० पुरस्कृत गर्नुपर्ने थियो । र, यो समग्रमा फ्रान्सको प्रतिष्ठा, इज्जत, गरिमा, शान र स्कृतिसित जोडिएको विषय हो ।

‘ल प्रि गोङकु’ पुरस्कारको रकम जम्मा १० युरो (१०४१ नेरु) छ । सन् १९०३ मा यो पुरस्कार

ददि सापकाेटा

स्थापित हुँदा पनि पुरस्कार रकम यत्ति नै थियो । यति सम्मानित पुरस्कारको राशी किन यति थोरै ? जिज्ञासा स्वाभाविक रूपमा उठ्छ ।

sagarmani mobile size

रकमका हिसाबले यो ठूलो होइन । फ्रान्सको सबैभन्दा प्रतिष्ठित साहित्य पुरस्कार विजेता उपन्यासकार टेइयले १० युरो मात्रै पाउँछन् । यो पुरस्कारलाई सिधा रकमको लाभसित फ्रान्समा हेरिन्न । तर पुरस्कारले विजयीलाई सधैँ बेस्टसेलर सूचीको शीर्ष स्थानमा राख्छ । अब उनको यो किताब लाखौं लाख कपी बिक्री हुनेछ । यो किताब मात्र होइन, उनका आगामी र यसअघि निस्केका पुस्तकहरूले पनि बिक्रीको लाभ पाउने छन् । ‘लिभ्र पोस’ अर्थात् गोजीमा अटाउने कम मूल्यको संस्करण पनि निस्किने छ

।  रोटी बिक्री भएझैँ अब यो पुस्तक किन्न हारालुछ चल्छ । बसका सिट, रेलका डिब्बा, बिसौनीसम्म यात्रुको हातहातमा अब यही पुस्तक देख्न पाइन्छ । यसपछि तेइय अब आर्थिक रुपमा समेत करोडपति बन्नेछन् । उनी एकाएक सेलिब्रेटी लेखकमा दरिने छन् ।

त्यसो त फ्रान्समा यसबाहेक ‘ग्रँ प्रि दु रोमँ द लाकाडेमि फँसेज’ (उपन्यास), ल प्रिँ फेमिना (महिला), ल प्रि रनोदो, ल प्रि अँतेराइय र प्रि मेदिसिस पनि छन् । यी पनि सम्मानित पुर

स्कार नै हुन् तर प्रि गोङकु हिमालहरुको पनि शिखर सगरमाथाको टुप्पो जस्तै हो ।

फ्रान्सेली सरकारले एक महिना लामो कोरोना भाइरस लकडाउनलाई अलिकति सहज पारेको दुई दिनपछि ‘गोङकु’ पुरस्कार विजेता घोषित गरेको हो । फ्रान्सको शीर्ष यो साहित्यिक सम्मान महामारीका कारण भिडियो लिंकद्वारा छनोट गरियो । घोषणा पनि त्यसैगरी भयो ।

तेइयको उपन्यासमा पेरिसदेखि न्युयोर्कको उडानमा सवार यात्रुहरूको दोहोरो जीवनको भविष्यका बारे व्याख्या गरिएको छ । उमेरले ६३ पुगेका तेइय गणितज्ञ, प्रशिक्षक र पूर्व पत्रकार पनि हुन् । उनी उलिपो अन्तर्राष्ट्रिय साहित्य समूहको सदस्य समेत छन् ।

तेइयको पुस्तकले जुरीका १० मध्ये आठ मत पाएर फ्रान्सको सबैभन्दा प्रतिष्ठित पुरस्कार प्राप्त गरेको हो । दोस्रो पुस्तक ‘लिस्तोरियोग्राप दु रोइयोम’ (द किङडम्स् हिस्टोरियोग्राफर) ले दुई मत पायो । यसका लेखक मायल रनुवा हुन् ।

यो पुरस्कार फ्रान्सेलीहरुमा आफ्नो संस्कृतिको एक अभिन्न अंगसँग जोडिइसकेको छ । यस पुरस्कारलाई फ्रान्सेलीहरु असाध्यै गौरव गर्छन् । आफ्नो गौरव, इतिहास र राष्ट्रिय प्रतिष्ठासित जोडिएको हुनाले पुरस्कार घोषणाअघि नै पुस्तक पसलहरु खोल्न पाउने निर्णय सरकारले गर्नुका पछाडिको कारण यही हो । यसले पाठ्य संस्कृति विकास गर्न, पुस्तक, लेखक र प्रकाशकको भविष्य बनाउन भूमिका खेल्छ । कुनै पुस्तक प्रति सरकार कति जिम्मेवार हुनुपर्छ भन्ने उदाहरण अन्य देशका लागि पनि हुनसक्छ ।

गोङकु पछिको दोस्रो प्रतिष्ठित ‘रनोदो प्राइज’ पुरस्कार भने एक महिलाले पाएकी छन् । मारि-हेलेन लाफोँको ‘इस्त्वा दु फिस’ (छोराको कथा) उपन्यासले पाएपछि एकाएक उनको चर्चा र प्रसिद्धि पनि फ्रान्सलगायत धेरै मुलुकमा चुलिएको छ । अब यी लेखिका पनि एक्कासि धेरै महँगी र सेलिब्रेटी बनेकी छन् ।

जुरीका अध्यक्ष डिडिय देक्वाँले तेइयको उपन्यासमा “वास्तविक सिनेमा आयाम” रहेकाले ठूलो पर्दाको सिनेमाका लागि अनुकूल हुने उल्लेख गरेका छन् ।

यो पुरस्कार घोषणा मध्य पेरिसस्थित रेस्टुरेन्ट द्रुवँमा हुने गर्थ्यो । जुरीका १० जना नै त्यहाँ भेला हुन्थे । खानपिनका साथ भव्य कार्यक्रम गरिन्थ्यो । पुस्तक लेखनका बारेमा छलफल चल्थे । अघिल्ला वर्षका पुरस्कृत, मेडियाकर्मी, पुस्तक समीक्षक, लेखक, पत्रकार, सिनेकर्मी आदिको गोङ्कु पुरस्कार घोषणामा भिड लाग्थ्यो । विजेताले आफ्ना अनुभव सुनाउँथे । दैनिक पत्रिकाहरुले यसलाई प्रमुख समाचार बनाएर बिहान ग्राहकका घरघरै पुर्‍याउँथे । पुरस्कार घोषणाको समाचारकै कारण फ्रान्सका पत्रिकाको बिक्री त्यस अंकका लागि ह्वात्तै बढ्थ्यो । टेलिभिजनमा यो कार्यक्रम हेर्ने लाखौं दर्शक हुन्थे ।

तर यस पटक त्यस्तो हुन पाएन । कोरोना भाइरसले निम्त्याएको संकट र बन्दाबन्दीका कारणा आफ्नो परम्परागत पद्धति तोड्न बाध्य भएको थियो जुरी । त्यसैले उनीहरुले यो पुरस्कार घोषणा भिडियोमार्फत् गरे ।

यो पुरस्कार नोभेम्बर १० मा घोषणाको तय गरिएको थियो तर जुरीले पुस्तक पसलहरुलाई फाइदा पुगोस, आम पाठकले किताब किन्न सजिलै पाउन् भन्ने सोचे । लेखकमाथि पनि न्याय होस् भनेर पर्खिए । सरकारले बुझेर पुस्तक पसल खोल्ने अनुमति दियो । गत सप्ताहान्तमा पुस्तक र पत्रपत्रिका पसल खोल्ने अनुमति पाएपछि पुरस्कार घोषणा गरियो ।

गोङकु पुरस्कार सन् १९०३ मा स्थापित भएको हो । यो पुरस्कार मार्सेल प्रुस्त, सिमोन द बोभ्वा, मार्गरित दुरा र मिसेल हुवेलबेकले स्थापना गरेका थिए ।

फ्रान्सका एकदमै चर्चित लेखक, समालोचक र आफैँ प्रकाशकसमेत रहेका एडमण्ड द गोङकुले यो पुरस्कारको जग बसालेका हुन् । यसको स्थापनाका लागि आफ्नो सम्पूर्ण सम्पत्ति लगाएका थिए । आफ्ना दाजु एडमण्ड द गोङकु र सहयोगी अल्फ्रेड हुओदे गोङकुको सम्मानमा एकेडेमीले गङ्कु पुरस्कार सन् १९०३ देखि हरेक वर्षको डिसेम्बरमा प्रदान गर्दै आएको छ । जुरीले हरेक महिनाको डिसेम्बरमा पेरिसको द्रुअँ रेस्टुरेन्टमा विजेता सार्वजनिक गर्दै आएको थियो । यसबाहेक अन्य तीन गोङकु पुरस्कारपनि यहीँबाट सार्वजनिक हुन्थ्यो ।

पुरस्कारको मूल उद्देश्य शुरुमा प्रतिभाशाली नयाँ लेखकहरूलाई नगद पुरस्कार प्रदान गर्ने थियो, जसले विजेतालाई दोस्रो पुस्तक लेख्न खर्च जुटोस् । त्यसो त, सन् १९०३ मा आजको १० युरोको महत्त्व ज्यादै ठूलो थियो । अहिले पनि गोङ्कुको टोकन पुरस्कार राशि १० यूरो छ । तर यहाँ पुरस्कारको प्रतिष्ठा इनामको नगद-मूल्यको कारणले नभई पुस्तक बिक्रीको प्रभावसित जोडेर हेरिन्छ ।

फ्रान्सेली भाषी विश्वका ५० करोड जनसंख्याको ठूलो हिस्सा पनि यो पुस्तकका पाठकमा दरिन्छन् । फ्रान्सेली भाषाका पुस्तकमा अंग्रेजी भाषीको ठूलो चासो त छ नै, अन्य भाषीको चासो पनि कम छैन । त्यसैले ‘प्रि गोङ्कु’ पाएका फ्रान्सेली पुस्तकहरुमध्ये कम्तीमा सात दर्जन जति त अन्य भाषामा अनुवाद हुने गरेका छन् ।

सार्वजनिक जुरी
नेपालको सर्वश्रेष्ठ मानिएको मदन पुरस्कार र जगदम्बाश्री पुरस्कार कसले छनोट गर्छ ? कुन स्तरका कति जना हुन्छन् जुरीमा ? ती को हुन् ? सबै गोप्य राख्ने गरिएको छ । पुरस्कार स्थापना र वितरण गर्ने निकायले किन जुरीको संख्या र नाम गोप्य राखेको हो भनेर स्पष्ट पार्दैनन् । तर बाहिर जुरीको नाम सार्वजनिक गर्दा आफू र आफ्ना निकटका लेखक, संस्ठाको किताब सिफारिस गर्न दबाब आउने हुँदा गोप्य राखिएको भन्ने सुनिन्छ । फ्रान्समा यस्तो हुँदैन । यो चुनौतीपूर्ण, अति जिम्मेवारीपूर्ण काम भएकाले दबाब सहने, प्रभावमा पर्ने होइन कि त्यसको सामना गर्नुपर्ने विश्वास राख्छन् । त्यसैले जुरीको नाम खुला गरिन्छ । बरु पुरस्कार घोषणाका दिन जुरीका सदस्यहरु नै एकै ठाउँ भेला भएर पुरस्कार सार्वजनिक गर्छन् । पुस्तक छनोटका कारणबारे खुलस्त पार्छन् । यसो गर्दा पुरस्कारप्रति विश्वास, गौरव, वजन झनै बढ्छ ।

विवादमा पुरस्कार
पुरस्कार सार्वजनिक भएपछि यो पुरस्कार पनि पटक-पटक विवादमा नपरेको होइन । सबैभन्दा ठूलो विवाद भने एक लेखकलाई एक पटक मात्रै दिइनुपर्ने यो पुरस्कार एकै व्यक्तिलाई दुई पटक दिएपछि निकै विवादमा परेको थियो । रोमाँ गारी भन्ने लेखकले दुई पटक पाए । उनले सन् १९५६ मा ‘ल रासिन दु सियल’ पुस्तकका लागि पाएका थिए । त्यसपछि फेरि सन् १९७५ मा उपनाम (छद्म नाम) एमिल आजारको नामबाट ‘ला भि दभँ स्वा’ का लागि पाए । आजार तिनै रोमाँ गारी हुन् भन्ने जुरीले पत्तो पाउनै सकेन । अर्थात्, उनको वास्तविक परिचय थाहा नपाई जुरीले पुरस्कार दियो । त्यसपछि साहित्यिक अलोचना र केही विवाद शुरु भयो । गारीका काका पोल पाभ्लोविच लेखकका रुपमा केही समयसम्म प्रस्तुत थिए । पछि गारीले आफ्नो मरणोपरान्त पुस्तक ‘भि ए मह् देमिलाजार’मा त्यसको सत्यता खोलिदिएका थिए । त्यसयता भने यो पुरस्कार विवादमा परेको छैन ।

(लेखक ददि सापकोटा नेपाल प्लस डटकममा आबद्ध छन् ।)

प्रतिक्रिया
Loading...