‘क्यान्डिड’ ज्ञानोदय युगका लेखक र व्यङ्ग्यकार भोल्तेअरले लेखेको एक प्रसिद्ध व्यङ्ग्यात्मक उपन्यास हो । यसलाई साहित्य र दार्शनिक क्षेत्रको एक महत्त्वपूर्ण कृति मानिन्छ। यसले व्यङ्ग्यात्क रूपले आशावाद, बेतुकेपन र संसारमा दर्शनको भूमिकको विषयमा खोज गर्दछ । यो पहिलो पटक सन् १७५९ मा ‘Candide, The optimist’ शीर्षकमा प्रकाशित भएको थियो। यो उपन्यासले आशावादी तथा सोझो नायक क्यान्डिडका पराक्रमहरूलाई देखाउँछ। यसका लेखक भोल्तेअरको जन्म २१ नोभेम्बर १६९४ मा फ्रान्सको पेरिसमा भएको थियो। उनका पिता एक वकिल थिए र उनकी आमा कुलीन परिवारबाट आएकी थिइन् तर उनको छिट्टै मृत्यु भयो। उनका पिताले उनलाई दस वर्षको उमेरमा जेसुइट कलेज पठाए। कलेज छोड्ने बेलासम्म भोल्तेअरले लेखक बन्ने कुरा तय गरिसकेका थिए। यद्यपि उनका पिताले उनलाई कानूनको अध्ययनको लागि कलेज पठाएका थिए। तर भोल्तेअरले लेख्ने काम जारी राखे र सन् १७१८ मा आफ्नो पहिलो रचना ‘Tragedy Oedipe’ प्रकाशित गरे। त्यसपछि भोल्तेअर पेरिसको उच्च समाजमा सामेल भए, जहाँ उनको गहिरो हास्यव्यङ्ग्य र अधिकारीहरूको मजाक उडाउने बानीले समस्यामा पारिदियो । उनलाई दुईपटक जेलको सजाय सुनाइयो । सन् १७१८ मा बेस्टिलमा ११ महिना कैदको सजायपछि उनले आफ्नो उपनाम भोल्तेअर राखे। उनको वास्तविक नाम फ्रान्कोइस मेरी अरोएट थियो। सन् १७२६ मा फ्रान्सका एक धनी व्यक्ति शेभेलियर डी रोहनसँग विवादपछि उनी फेरि बेस्टिल आए। त्यसपछि उनी इंग्ल्याण्डमा निर्वासनको लागि सहमत भएर आफ्नो कारावासलाई कम गर्न सफल भए। त्यहाँ उनी छिट्टै उच्च समाजमा सामेल भए । सन् १७२८ मा उनी फेरि फ्रान्स फर्किए र आफ्नो ‘लेट्रेस फिलोसोफिक्स’ को प्रकाशनसँगै नयाँ सिराबाट हंगामा मच्चाइदिए। यसमा उनले ब्रिटिश सरकार, साहित्य, विज्ञान र धर्मको बारेमा आफ्ना विचारहरू उल्लेख गरेका थिए । लेट्रेस (The Lettres) लाई सार्वजनिक रूपमा प्रतिबन्ध लगाइयो र जलाइयो। त्यसपछि भोल्तेअर चेटेऊ डे सिरेबाट लोथ्रिंगिया भागे। यद्यपि एक दशकपछि भोल्तेअर फेरि पक्षमा आए । मार्क्विस डे पोम्पाडोरको सिफारिसमा उनी सन् १७४६ मा लुइस पन्ध्रौंको चेम्बरलेन बने । सन् १७४९ मा उनलाई प्रशियाका राजा फ्रेडरिख द्वितीयको तर्फबाट निमन्त्रणा प्राप्त भयो । तर उनको यो पद धेरै समयसम्म रहेन । उनी फेरि विवादमा तानिए । सन् १७५८ मा भोल्तेअरले फर्नेलाई किने, जुन जेनेभाको निकट रहेको एक घर थियो। यहाँ उनी २० वर्षसम्म बसे र लेखिरहे। ३० मई, १७७८ मा पेरिसमा उनको मृत्यु भयो।
‘क्यान्डिड’ उपन्यास विभिन्न प्रकारका प्राकृतिक विपद र विभिन्न दार्शनिक विचारधाराहरूसँग संघर्षसहित धेरै प्रकारका दुस्साहसबाट गुज्रिन्छ। यसले बौद्धिक पुनर्जागरण युगको आशावादको तीखो आलोचना गर्दछ । भोल्तेअरले क्यान्डिडको चरित्रको उपयोग त्यो समयको प्रचलित दार्शनिक विचारमाथि व्यङ्ग्य गर्न र ‘सबै संभव संसारमा सबै कुरा सर्वश्रेष्ठहरूको लागि हो’ भन्ने धारणमाथि प्रश्न उठाउनको लागि गरेका छन् । १८औं शताब्दीको ऐतिहासिक घटना र विचारको पृष्ठभूमिमा स्थापित उपन्यास क्यान्डिडले बौद्धिक पुनर्जागरणको सामाजिक, राजनीतिक र बौद्धिक परिदृश्यमा एक टिप्पणीको रूपमा काम गर्दछ । यसले पाठकहरूलाई विभिन्न संसारको यात्रामा लिएर जान्छ र विज्ञान, धर्म तथा लिंगका विचारसँग खेल्दछ । भोल्तेअर त्यो बेलाको आशावादलाई चुनौती दिन र सामाजिक संस्थाहरूको पाखण्ड र बेतुकेपनलाई उजागर गर्नको लागि बुद्धि र विडम्बनाको उपयोग गर्दछन् । यो उपन्यासले धार्मिक पाखण्ड, अभिजात वर्ग र क्रूरताको लागि मानव क्षमताको आलोचना गर्दछ । अहिले पनि यो उपन्यास मानवीय स्थितिको खोज र अन्ध आशावादको आलोचनाको लागि प्रासंगिक छ। उपन्यासका विषय दर्शन, मानव स्वभाव र खुशीको खोजीको बारेमा छलफलहरूमा गुन्जिरहन्छन् ।

क्यान्डिडले सामुन्ने ल्याएका प्रमुख अन्तर्दृष्टिहरूमध्ये एक पेङ्ग्लोसको आशावादी दर्शनको निरर्थकता हो। पुस्तकमा पेङ्ग्लोस त्यस बेलाको आशावादी विचारकहरूको व्याङ्ग्यात्मक प्रतिनिधित्व गर्दै ‘यो सबभन्दा राम्रो संभव संसारमा सबै कुरा राम्रै हुन्छ’ भन्ने कुरा विश्वास गर्ने काम जारी राख्छ । तर जति-जति क्यान्डिडको यात्रा अगाडि बढ्दै जान्छ, उसले संसारको भयानकता र अन्यायलाई देख्दछ र यो अन्ध आशावादमाथि प्रश्न उठाउँदछ । भोल्तेअर अन्ध आशावाद संसारलाई बुझ्ने र व्याख्या गर्ने एक भ्रामक र अप्रभावकारी तरीका हो भन्ने सुझाब दिँदै त्यसबेलाको वैज्ञानिक र दार्शनिक सोचको आलोचना गर्नको लागि पेङ्ग्लोसको ‘टेक्स्ट’ को उपयोग गर्दछन् । आशावादको आलोचनाबाहेक भोल्तेअर सामन्तवाद-विरोधी विषय र समानताको महत्त्वको पनि खोज गर्दछन् । क्यान्डिडले विभिन्न सामाजिक वर्गहरूको सामना गर्दछ र समाजमा विद्यमान अन्याय र असमानताहरूलाई देख्छ । यो उपन्यासमा केही पात्रहरूद्वारा धारण गरिएको धार्मिक मान्यता पुनर्दीक्षावाद (anabaptism) लाई एक काल्पनिक समाजको रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ, जहाँ व्यक्ति समान हुन्छ र सद्भावमा रहन्छ । यसले त्यसबेलाको समाजको पदानुक्रमिक प्रकृतिको आलोचना गर्दछ र के सुझाव दिन्छ भने स्थापित सामाजिक व्यवस्थालाई अस्वीकार गरी एक उत्कृष्ट संसार हासिल गर्न सकिन्छ । उपन्यासको एउटा अर्को विषय ईश्वरको प्रकृति र खराबीको अस्तित्वमाथि प्रश्न उठाउनु हो । क्यान्डिड धार्मिक व्यक्तिहरूको सामना गरेर अनुभवबाट एक परिपूर्ण र सर्वप्रेमी ईश्वरको धारणालाई चुनौती दिन्छ। यी अनुभवहरूबाट उत्पन्न हुने बेतुकी कुराहरू र रिसले उपन्यासमा कैयौं पात्रहरूले राखेका पारम्परिक धार्मिक मान्यताहरूको जाँच गर्दछन् । भोल्तेअरले व्यङ्ग्य र रूपकको उपयोग धार्मिक सिद्धान्तमा दोषहरूलाई प्रभावकारी ढंगले चित्रित गर्दछन् र स्थापित मान्यताहरूमाथि प्रश्न उठाउने र तिनीहरूलाई चुनौती दिने महत्त्वलाई उजागर गर्दछन् । क्यान्डिड एक यस्तो रचना हो, जसले इतिहासको महत्त्व र दुनियाँमा ऐतिहासिक घटनाहरूको प्रभावको खोज गर्दछ । यो उपन्यासमा वास्तविक ऐतिहासिक घटनाहरू र स्थान दिइएको छ, ताकि संसारको अप्रत्याशितता र अन्ध आशावादको माध्यमबाट यसलाई बुझ्ने कोशिसको मूर्खतालाई रेखाङ्कित गर्न सकियोस् । भोल्तेअर आफ्नो आलोचनालाई व्यक्त गर्न र संसारका घटनाहरूको बेतुकी कुरामा जोड दिनको लागि ऐतिहासिक उदाहरणहरूको उपयोग गर्दछन् ।

भोल्तेअरले आफ्नो समयका धार्मिक संस्थाहरू र संगठित प्रथाहरूको आलोचना गर्नको लागि यो उपन्यासको उपयोग गरेको देखिन्छ । उनी धार्मिक पदानुक्रमभित्र हुने पाखण्ड र भ्रष्टाचारलाई यसमार्फत उजागर गर्दछन्, जसको उदाहरण धोकेबाज पेङ्ग्लोस र पाखण्ड टार्टफे जस्ता पात्रहरूको माध्यमबाट मिल्छ । उनीहरूका कार्यको माध्यबाट भोल्तेअर अन्धविश्वासप्रति आफ्नो शंकालाई प्रदर्शित गर्दछन् र आलोचनात्मक सोचको महत्त्वमाथि प्रकाश पार्दछन्। क्यान्डिडको केन्द्रीय विषयमध्ये आशावाद विरूद्ध निराशावादको अवधारणा हो । भोल्तेअर पेङ्ग्लोसको अति आदर्शवादी दर्शनलाई चुनौती दिन्छन् । उपन्यासमा व्यङ्ग्य, हास्य र रूपकको संयोजनको उपयोग गर्दै भोल्तेअर प्रभावकारी रूपले अन्ध आशावादप्रति आफ्नो शंका व्यक्त गर्दछन् र पाठकलाई आफ्नो वरिपरिको संसारमाथि प्रश्न उठाउनको लागि प्रोत्साहित गर्दछन् ।
भोल्तेअरले यो उपन्यास मार्फत् लिंगीय भूमिका र समाजमा सम्पत्तिको प्रभावको पनि पत्ता लगाएका छन्। क्यान्डिडको सामना विभिन्न महिला पात्रहरूसँग हुन्छ, जसलाई इच्छाका वस्तु र हेरफेरका उपकरणको रूपमा चित्रित गरिएको छ । यसले यो समयक्रममा महिलाहरूद्वारा निभाइएको सीमित भूमिकालाई दर्शाउदछ र यूरोपेली समाजमा व्याप्त असमानतालाई उजागर गर्दछ । समग्रमा क्यान्डिडले कारणको युग र तर्कको युगमा समाज र मानव प्रकृतिका विभिन्न पक्षहरूमा अन्तर्दृष्टिपूर्ण टिप्पणी प्रदान गर्छ । हास्य र व्यङ्ग्यको उपयोग गर्दै भोल्तेअर आम धारणाहरूलाई चुनौती दिन्छन् र पाठकहरूलाई आफ्नो वरिपरिको संसारलाई गम्भीरतापूर्वक सोच्नको लागि प्रोत्साहित गर्दछन्।

यो उपन्यासले मुख्य पात्र क्यान्डिडको यात्राको अनुशरण गर्दछ, किनकि ऊ विभिन्न ऐतिहासिक घटनाहरूबाट गुज्रिन्छ र यस्ता कैयौं पात्रहरूको सामना गर्दछ, जो विभिन्न दार्शनिक र धार्मिक मान्यताहरूलाई अपनाउँदछन् । उपन्यासको सबभन्दा प्रसिद्ध पात्रहरूमध्ये एक पेङ्ग्लोस हो, जो क्यान्डिडको आशावादी र दार्शनिक गुरू हो। उसको यो ‘सबै संभावित संसारमा सर्वश्रेष्ठ’ को विचारमा विश्वासले भोल्तेअरको व्यङ्ग्यको लागि एक लक्ष्यको रूपमा कार्य गर्दछ । व्यङ्ग्यको उपयोगको माध्यमबाट भोल्तेअर आफ्नो समयको प्रचलित मान्यताहरूलाई चुनौती दिन्छन्; ईश्वरीय प्रावधानको अवधारणा र सबै कुरा एउटा कारणले हुन्छ भन्ने विचारमाथि प्रश्न उठाउँदछन् । उनी केही धार्मिक र दार्शनिक सिद्धान्तका बेतुके कुराहरूलाई उजागर गर्नको लागि तीखो व्यङ्ग्य र कटाक्षको उपयोग गर्दछन् । जस्तो कि संसारमा सबै खराबीहरू धेरै राम्रोको लागि आवश्यक छ वा दुःख मानव अनुभवको एक हिस्सा हो । भोल्तेअरको आलोचना धार्मिक क्षेत्रभन्दा पर छ । उनी राजनीतिक र सामाजिक संस्थाहरूमा पनि निशाना साध्छन् । उनी पाखण्ड र अप्रभावकारितालाई उजागर गर्दछन् । यसको एक सशक्त उदाहरण उपन्यासमा देखिन्छ – जब क्यान्डिड एउटा एडमिरलको हत्याको साक्षी बन्छ, जसको एकमात्र अपराध युद्ध जित्नमा असफल हुनु हो । भोल्तेअरले यो दृश्यको उपयोग न्यायको मनमानी प्रकृति र सत्तामा बसेका मानिसहरूद्वारा सत्ताको दुरूपयोगको आलोचना गर्नको लागि गर्दछन् । क्यान्डिडमा एउटा अर्को महत्त्वपूर्ण विषय विभिन्न सामाजिक भूमिकाहरूको खोज हो, विशेष रूपले महिलाहरूको सम्बन्धमा । भोल्तेअर परम्परागत लिंगीय भूमिकालाई चुनौती दिन्छन् र सबल महिला पात्रहरूलाई प्रस्तुत गर्दछन, जसले सामाजिक अपेक्षाहरूलाई चुनौती दिन्छन् । उदाहरणको लागि क्यान्डिडकी प्रेमिका कुनेगोंडेलाई एक उत्तरजीवीको रूपमा चित्रित गरिएको छ । उनी आफ्नो सामुन्ने आउने कठिनाइहरूको बावजुद आफ्नो गरीमा र संस्थान कायम राख्ने प्रबन्धन गर्छिन् । क्यान्डिडमा भोल्तेअरको व्यङ्ग्य र आलोचना आजको दिनमा पनि उत्तिकै प्रासंगिक देखिन्छ । धार्मिक अतिवाद, अन्ध आशावाद र सामाजिक अन्यायमा उनको तीखो टिप्पणी समकालीन मुद्दामा लागू गर्न सकिन्छ । आफ्नो उपन्यासको माध्यमबाट भोल्तेअरले आलोचनात्मक रूपले सोच्न र समयको प्रचलित मान्यताहरूमाथि प्रश्न उठाउने कुरालाई स्मरण गराउँदछन् । उनको कार्यले व्यङ्ग्यको शक्तिलाई बदल्न र प्रतिबिम्बलाई भड्काउनको लागि एक मंजुरीनामको रूपमा काम गर्दछ।

सम्पूर्ण उपन्यासमा पेङ्ग्लोसको ‘सबै संभव संसारमा सबै कुरा उत्कृष्टको लागि छ’ भन्ने धारणामा अटुट आस्था छ । कैयौं दुर्भाग्यहरूको सामना गर्नु र टार्टफे जस्ता धार्मिक व्यक्तिहरूभित्र हुने पाखण्ड र भ्रष्टाचारलाई हेर्नुको बावजुद पेङ्ग्लोस आफ्ना आशावादी विचारमा कायम रहन्छ । यसले अन्धविश्वासको अप्रभावकारिरता र हठधर्मी विश्वासका खतराहरूलाई उजागर गर्दछ । धार्मिक संस्थाहरूको आलोचना गर्नमा भोल्तेअरको व्यङ्ग्यको उपयोग विशेष रूपले प्रभावकारी छ । आफ्ना कार्यहरूमा उनी प्रायः धार्मिक व्यक्तिहरू र तिनीहरूका प्रथाको मजाक उडाउँदछन् । हास्य र बिडम्बनाको उपयोग गरी भोल्तेअर संगठित धर्मभित्रका दोष र पाखण्डहरूलाई उजागर गर्दछन्, जसबाट तर्क र आलोचनात्मक सोचको आवश्यकताको बारेमा एउटा ठूलो मुद्दा बन्छ । धर्मले समाजमा दमनकारी संरचनाहरूको प्रतीकको रूपमा पनि कार्य गर्दछ, जस्तो कि धर्माधिकरण र धार्मिक अधिकारलाई चुनौती दिने दार्शनिकहरूको निष्पादन । धार्मिक उत्पीडनको खतरा र बेतुकेपनलाई चित्रित्र गरी भोल्तेअर युरोपमा सत्ता संरचनाहरूको आलोचना गर्दछन् र व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र चर्च तथा राज्यको पृथक्करणको महत्त्वमाथि जोड दिन्छन् । यसको अतिरिक्त भोल्तेअर सम्पूर्ण उपन्यासमा धर्म र स्वप्नलोकको वैकल्पिक दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्दछन् । यी दृष्टिकोणले परम्परावादी मान्यताहरूलाई चुनौती दिन्छन् र मानव अस्तित्वको बढी समावेशी र दयालु बोध प्रदान गर्दछन्।
क्यान्डिडसहित भोल्तेअरका कार्यहरूमा एक महत्त्वपूर्ण अन्तर्दृष्टि के हो भने धर्मले प्रायः तर्कको युगको मूर्खता र अज्ञानताको प्रतिनिधित्त्व गर्दछ । यद्यपि भोल्तेअर स्वयं केही धार्मिक विश्वास राख्थे तर उनी संगठित धर्म र समाजमा यसको क्रियान्वयनका धेरै ठूला आलोचक थिए । पात्र र तिनीहरूका यात्राको माध्यमबाट भोल्तेअर धार्मिक संस्थाहरूद्वारा बनाइएका गुमराहपूर्ण विश्वास र कार्यहरूलाई प्रदर्शित गर्दछन् ।

उपन्यासमा ‘एनब्याप्टिज्म’, ‘क्याथोलिकवाद’ र ‘प्रोटेस्टेन्टवाद’ जस्ता विभिन्न धार्मिक सम्प्रदायहरूका उदारहण सामेल छन्। धार्मिक संस्थाहरूमा विद्यमान पाखण्ड र अज्ञानतालाई उजागर गर्नको लागि भोल्तेअरले यिनीहरूमध्ये प्रत्येक विश्वासको व्यङ्ग्य गरेका छन् । यसको अतिरिक्त भोल्तेअर आफ्नो समयको आशावाद र आदर्शवादमाथि टिप्पणी गर्नको लागि धार्मिक रूपकको उपयोग गर्दछन् । पेङ्ग्लोसको चरित्र, जसले लाइब्निजको आशावादी दर्शनको प्रतिनिधित्व गर्दछ, पुनर्जागरको क्रममा प्रचलित वैज्ञानिक मानसिकताको प्यारोडी हो । पेङ्ग्लोसको के विश्वास छ भने ‘यो सबभन्दा असल संभव संसारमा सबै कुरा असलको लागि हुन्छ’ को सम्पूर्ण उपन्यासमा उपहास गरिन्छ, किनभने पात्रले एकपछि अर्को विपदको सामना गर्दछ । क्यान्डिडको सन्दर्भमा धर्मले युरोपमा प्रचलित जाँच र आर्थिक असहिष्णुताको आलोचना गर्नको लागि एउटा ठूलो उद्देश्यको पूर्ति पनि गर्दछ । उपन्यासले स्पेनिश जाँचका ऐतिहासिक घटना र धार्मिक असन्तुष्टहरूको निष्पादनको सन्दर्भ दिन्छ । भोल्तेअर धार्मिक विश्वासको नाममा गरिएका क्रूर कार्यहरूको निन्दा गर्दछन् र यस्तो हिंसाको मूर्खतालाई उजागर गर्दछन् । क्यान्डिडमा धर्मको महत्त्व संगठित धर्मको आलोचनासम्म सीमित छैन; यसले व्यक्तिगत विश्वास र मूल्यलाई आकार दिनमा धर्मको भूमिकामाथि पनि प्रश्न उठाउँदछ । पात्रहरूको विभिन्न धार्मिक विश्वाससँग सामना र तिनीहरूको परिणामले व्यक्तिहरूद्वारा चुनिएका विश्वासको मनमानी प्रकृति र अन्धपालनको खतरालाई प्रकट गर्दछन् । समग्रमा भोल्तेअरको क्यान्डिडमा धर्मले एक महत्त्वपूर्ण भूमिका निभाउँदछ, जसले तर्कको युगको आशावाद र अज्ञानताको आलोचना गर्नको लागि एक व्यङ्ग्यात्मक वाहनको रूपमा कार्य गर्दछ । धर्म र समाज तथा व्यक्तिहरूमाथि त्यसको प्रभावको बारेमा भोल्तेअरको विश्लेषणले संगठित धर्मका असफलताहरूको तीखो चित्रण तथा उत्कृष्ट विश्वको खोजमा आलोचनात्मक सोचको महत्त्वलाई प्रस्तुत गर्दछ।

यसरी क्यान्डिडको शिक्षक पेङ्ग्लोसको ‘सबै संभावित संसारमा सर्वश्रेष्ठ रहन्छन्’ भन्ने दर्शन र दृढ विश्वासलाई उसले आफ्नो शिष्यमा प्रदान गर्दछ । यद्यपि यो अवधारणाको कठोर परीक्षण गरिन्छ, किनभने युवा (र, सोझो अनुभवहीन) नायक आफ्नो प्रिय क्यूनेगोंडेको हात जित्ने इच्छामा एक (गलत) सहासिक कार्यबाट अर्को सहासिक कार्यमा ठक्कर खान्छ । क्यान्डिडलाई उसको घरबाट निकालिदिइन्छ; त्यसपछि उसलाई सेनामा सामेल हुनको लागि बाध्य बनाइन्छ, लगभग जलाइन्छ, शिकार गरिन्छ, दुर्व्यवहार गरिन्छ, प्रताडित गरिन्छ, पिटिन्छ, भूकम्पको क्रममा मारिन्छ र धेरै पटक कैदी बनाइन्छ । अन्तमा अति आशावादी क्यान्डिडले पनि हार मान्नुपर्दछ, सबै दार्शनिक छलफलहरूलाई छोडिदिनुपर्दछ र यसको सट्टा जमिनमा काम गर्ने जीवनतिर फर्किनुपर्दछ । यसरी भोल्तेअरको उपन्यासले जीवनको क्रूर वास्तविकतासँग यसलाई जोडेर र मानवताको क्रूरता तथा कठोरतालाई प्रदर्शित गरी आशावादको दर्शनमाथि प्रश्न उठाउँदछ र त्यसको उपहास गर्दछ । क्यान्डिडसँगै भोल्तेअरले विश्व साहित्यको सबभन्दा अध्यारो तर प्रफुल्लित गर्ने व्यङ्ग्यमध्ये एकको रचना गरेका छन् । मानव जातिको अमानवीयताको सामु क्यान्डिडको अथक आशावादले हाँस्ने कि रूने भन्ने कुरा सोच्न बाध्य बनाउँदछ।

यसप्रकार क्यान्डिड भोल्तेअरको सहासिक कथा, चित्रात्मकता र व्यङ्ग्य भएको सबभन्दा प्रसिद्ध उपन्यास हो। युवा र सोझो क्यान्डिड एक सहासिक कार्यमा र अर्को सहासिक कार्यमा ठक्कर खान्छ, जसमा युद्धमा लड्नु, गिरफ्तार हुनु, लगभग जलाइनु, एल डोरेडोलाई खोज्ने र उसलाई छोड्ने कुरा सामेल छ । आफ्नो यात्रामा उसको के विश्वास छ भने यो संसार सबै संभावित संसारमा सर्वश्रेष्ठ छ । ऊ कठोर परीक्षणबाट गुज्रिन्छ । आफ्नो आशावादी शिक्षक पेङ्ग्लोसका पाठमा क्यान्डिडको निर्विवाद विश्वासको माध्यमबाट भोल्तेअर ‘आइभोरी टावर’ दार्शनिकहरूको मजाक उडाउँदछन् । सन् १७५५ मा आएको भूकम्पले लिस्बनलाई नष्ट गरिदियो र सात वर्षको युद्धले भोल्तेअरको जीवनको दृष्टिकोणलाई नाटकीय रूपले बदलिदियो । पूर्व आशावादी एक निन्दक निराशावादी बने । क्यान्डिडलाई मूल रूपले यसको आपत्तिजनक सामग्रीको लागि प्रतिबन्धित गरिएको थियो, जसमा धार्मिक ईश्वरनिन्दा, राजनीतिक राजद्रोह र बौद्धिक शत्रुता सामेल थियो । क्यान्डिडले जोसेफ हेलर, जोन बार्थ, थोमन पिंचन, कर्ट भोनगुट र टेरी सदर्न जस्ता समकालीन अश्वेत हास्यकारका कामहरूलाई प्रभावित गरेको थियो । यो उपन्यासले शैली र विषयवस्तुको बीचमा एक विरोधाभासलाई दर्शाउँदछ। पात्रहरू खराब काम र मानवीय भावनाहरूको बारेमा कुरा गर्दछन्, तर उनीहरू यस्तो काम सोझोपना र सरल शब्दहरूमा गर्दछन्।

उपन्यासको सम्पूर्ण कथा संक्षिप्तमा

पेङ्ग्लोसको दर्शन
बेरन थन्डर-टेन-ट्रोककी बहिनीको अवैधानिक छोरो युवा, सोझो र इमान्दार क्यान्डिड वेस्टफेलियामा बेरनको महलमा हुर्किन्छ। दरवारमा शिक्षक पेङ्ग्लोस तत्वमीमांशा-धर्मशास्त्र-ब्रम्हाण्डसंहिताको दर्शनमा दृढ विश्वास राख्छ र प्रभावकारी क्यान्डिड पेङ्ग्लोसका हरेक शब्दलाई आत्मसात गर्दछ। पेङ्ग्लोसको मुख्य दर्शन के हुन्छ भने सबै कुरा सदैव असलको लागि हुन्छ र सबै कुरा कुनै उद्देश्यको लागि बनाइएको (वा भएको) हुन्छ । उदाहरणको लागि उसको दावी के छ भने मानिसलाई नाक चश्मा लाउनको लागि दिइएको हो र महल बनाउनको लागि ढुंगा विद्यमान छन् । किनकि सबै कुरा असल कारणबाट हुन्छ, त्यसैले जुन संसारमा मानिस बस्दछन्, उनीहरू ‘सबै संभावित संसारमा सर्वश्रेष्ठ हुन्छन्।’

महलबाट निर्वासित
क्यान्डिडको बेरनकी सुन्दरी छोरी कुनेगोंडेसँग प्रेम हुन्छ र ऊ उनलाई लोभ्याउनमा सफल हुन्छ । यद्यपि बेरनले उनीहरूले फोल्डिङ स्क्रिनको पछाडि चुम्बन गरिरहेको पत्ता लगाएपछि उसले क्यान्डिडलाई महलबाट बाहिर फ्याँकिदिन्छ । निराश र करिब भोकले मर्ने अवस्थामा क्यान्डिडले दुई जना मानिसहरूलाई भेट्टाउँदछ र उनीहरूले उसलाई खान दिन्छन् । त्यसपछि क्यान्डिड उनीहरूसँग सामेल हुन्छ र आफ्नो भोकलाई शान्त गर्दछ र संसारको भलाईमा आफ्नो विश्वासको पुष्टि गर्दछ। तर त्यसपछि ती दुवै मानिसले उसलाई बुलगर सेनाकोमा बेचिदिन्छन् । त्यहाँ उसलाई त्यतिखेरसम्म दैनिक पिटिन्छ, जबसम्म उसले अभ्यास सिक्दैन । एक दिन ऊ घुम्न जान्छ, तर छिट्टै उसलाई के थाहा हुन्छ भने आफ्नो मर्जीले उसलाई केही पनि गर्ने अनुमति छैन । चार सैनिकले उसलाई पक्रिन्छन् र उसलाई ३६ पटक दौडाइन्छ । ऊ दुई पटक दौडिन्छ । अर्धमृत क्यान्डिडले सैनिकहरूलाई जोडले हान्नलाई भन्छ, तर बुलगरको राजा त्यहाँबाट गुज्रिन्छ र उसलाई माफ दिने फैसला गर्दछ । त्यसपछि क्यान्डिड ठीक हुन्छ र सेनामा रहन्छ । त्यसपछि उसले छिट्टै अबारको विरूद्धमा युद्धको बीचमा पाउँदछ । युद्धमा पुरूषहरूलाई संगीनले मारिन्छ, महिलाहरूलाई बलात्कार गरिन्छ, गाउँलाई जलाएर खरानी बनाइन्छ । युद्धको अत्याचारबाट स्तब्ध क्यान्डिड भाग्ने निर्णय गर्दछ।

पेङ्ग्लोससँग पुनर्मिलन
क्यान्डिड हल्याण्ड भाग्दछ । कुनै पैसा नभएको र भोकले मर्न आँटेको बेलामा उसले दानमाथि व्याख्यान दिने एउटा व्यक्तिसँग केही खानको लागि भीख माँग्छ । तर उसलाई केवल एउटा रातको भाँडाको सामग्री मिल्छ, जसलाई वक्ताकी पत्नीले उसको शिरमा खाली गर्दछिन् । ज्याक्स नामको एउटा ‘एनाबाप्टिस्ट’ ले क्यान्डिडसँग कस्तो व्यवहार भइरहेको छ भन्ने कुरा देख्दछ र उसलाई घर लिएर जान्छ । त्यसपछि उसलाई खान दिन्छ र उसलाई आफ्नो एउटा कारखानामा कामको लागि प्रशिक्षित गर्ने कुराको प्रस्ताव गर्दछ । भोलिपल्ट क्यान्डिडले सडकमा घाउले भरिएको एउटा भिखारीलाई भेट्टाउँदछ । क्यान्डिडले उसलाई केही पैसा दिएपछि भिखारी रून लाग्छ र उसलाई अंकमाल गर्दछ । त्यसपछि भिखारीले क्यान्डिलाई भन्छ, के मलाई चिन्दैनौं ? भिखारी क्यान्डिडको पुरानो शिक्षक पेङ्ग्लोस हुन्छ। ‘यदि यो सबै संभावित संसारमा सबभन्दा असल छ भने त्यसपछि बाँकी के छ ?’ भयभित क्यान्डिडलाई के थाहा हुन्छ भने बुल्गरहरूले बेरनको महलमा आक्रमण गरे र बेरन, उसकी पत्नी, क्यूनेगोंडे तथा उसका भाइलाई मारे । पेङ्ग्लोस स्वयं भाग्नमा सफल भयो, तर बेरनको घरकी एक सुन्दरी नोकर्नी पेक्वेटेबाट उसलाई शितला रोग लाग्यो । तर पनि अझै ऊ स्थितिमा असलपन देख्नको लागि दृढ छ। अन्ततः क्रिस्टोफर कोलम्बसका साथीहरूमध्ये एकबाट बिमारको पत्ता लाग्दछ, जसको अर्थ के हो भने यदि कोलम्बसले अमेरिकाकाको खोज गरेको थिएन भने शितला ल्याइएको हुँदैनथ्यो, तब युरोपलाई चकलेटको आनन्द कहिल्यै प्राप्त हुँदैनथ्यो । त्यसपछि क्यान्डिडले पेङ्ग्लोसलाई ज्याक्सकोमा लिएर जान्छ, उसले पेङ्ग्लोसको उपचारको लागि एउटा डाक्टरलाई पैसा दिन्छ, ऊ ठीक हुन्छ र ज्याक्सको लागि एक बुककिपरको रूपमा काम गर्न शुरू गर्दछ।

लिस्बनको भूकम्प
ज्याक्स व्यवसायको सिलसिलामा लिस्बन जान्छ र आफूसँगै क्यान्डिड र पेङ्ग्लोसलाई पनि लिएर जान्छ । उनीहरू एक भयानक तूफानमा फस्दछन् र ज्याक्स चालक दलको एउटा सदस्यलाई बचाउने कोशिस गर्दैगर्दा डुब्दछ । अब क्यान्डिड, पेङ्ग्लोस र नाविक मात्र जीवित रहन्छन् । उनीहरू किनारामा पुगेर लिस्बन पुग्दछन् । उनीहरू शहर पुग्ने वित्तिकै जमिन हल्लिन लाग्छ र एउटा भयंकर भूकम्पले लिस्बनलाई नष्ट बनाइदिन्छ । पेङ्ग्लोस र क्यान्डिड भग्नावशेषबाट बचेका मानिसहरूलाई मुक्त गर्ने कोशिस गर्दछन् । यही बीचमा नाविकले आफ्नो हातमा जति पैसा आउँछ, त्यसलाई जम्मा गर्दछ र बेपत्ता हुन्छ । पेङ्ग्लोस र क्यान्डिड शोक मनाइरहेका निवासीहरूसँग खानको लागि रोकिन्छन् र फेरि पेङ्ग्लोस स्थितिमा सकारात्मकता देख्ने एउटा तरीका खोज्दछ । यदि भूकम्पको कारण बन्ने ज्वालामुखी लिस्बनको निकट नभएको भए यसले कुनै अन्य ठाउँलाई नष्ट गरिदिन्थ्यो । एउटा जिज्ञासुले पेङ्ग्लोसको दर्शनको बारेमा सुन्छ र उसमाथि यदि संसारमा सबै कुरा राम्रो हुन्थ्यो भने कुनै पाप हुँदैनथ्यो भन्दै पाखण्डको आरोप लगाउँदछ । त्यसपछि अर्को भूकम्पबाट बच्नको लागि लिस्बनका मानिसहरू मानव बली दिनु उचित हुन्छ भन्ने कुरा तय गर्दछन् र विधर्मी पेङ्ग्लोस र उसको साथी क्यान्डिडलाई नै बली दिनु उचित ठहराउँदछन् । त्यसपछि पेङ्ग्लोसलाई फाँसी दिइन्छ र क्यान्डिडलाई पिटिन्छ । यद्यपि साँझ फेरि पृथ्वी हल्लिएपछि क्यान्डिड के सोच्छ भने के यो वास्तवमा सबै संभावित संसारमा सबभन्दा असल हो ? र, ज्याक्स, क्यूनेगोंडे र पेङ्ग्लोसले किन मर्नुपर्‍यो ?

प्रेमीहरूसँग पुनर्मिलन
पिटाइको कारण क्यान्डिड गम्भीर रूपले घाइते भयो र मृत्युको निकट पुग्यो । त्यसपछि एउटी बूढी महिलाले उसलाई आफूसँग लिएर जान्छिन् र उसको हेरविचार गर्छिन् । केही दिनपछि उनले उसलाई एक सुनसान, भव्य मनोरम घरमा लैजान्छिन् । त्यहाँ क्यूनेगोंडे रहेकीले क्यान्डिड आश्चर्यचकित र खुशी हुन्छ । उनले उसलाई कसरी बुल्गरहरूले आफ्ना परिवारहरूलाई मारे, आफूलाई बलात्कार गरे र चक्कु हाने भन्ने कुरा बताउँछिन् । एउटा बुल्गर क्याप्टेनले उनलाई युद्धबन्दी बनायो र यहूदी दरबारी बैंकर डन इस्साकारलाई बेचिदियो । एक दिन ग्र्याण्ड इनक्विजिटरले उनलाई देख्यो र डन इस्साकरलाई क्यूनेगोंडे आफूलाई बेच्ने माग गर्‍यो । इस्साकारले अस्वीकार गरिदियो, र दुवै जना अन्ततः कुन सम्झौतामा पुगे भने इन्क्विजिटरले हप्तामा चार दिन क्यूनेगोंडेलाई अरू तीन दिन डन इस्साकरले राख्न सक्दछन् । जब उनी ग्रेट इनक्विजिटरसँग थिइन्, क्यूनेगोंडेले पेङ्ग्लोसको फाँसी र क्यान्डिडको पिटाई देखिन्, त्यसकारण उनले आफ्नी नोकर्नी बूढी महिलालाई क्यान्डिडलाई खोज्न र उसको हेरविचार गर्न पठाइन् । क्यूनेगोंडेले आफ्नो कथा सुनाइरहेको बेलामा डन इस्साचर घर फर्किन्छ र क्यान्डिडलाई उसको साथमा पाएर उसलाई के लाग्छ भने उनको कसैसँग प्रेमसम्बन्ध छ । क्रोधित भएर उसले आफ्नो कट्टा निकाल्छ, तर क्यान्डिडले तुरून्तै उसलाई मारिदिन्छ । आधा रातको केही समयपछि ग्र्याण्ड इनक्विजिटर प्रकट हुन्छ र उसले डन इस्साचरको लाश पाउँदछ । अलार्म बज्नुभन्दा पहिले नै क्यान्डिडले उसलाई पनि मारिखिन्छ।

बूढी महिला
बूढी महिलाले क्यान्डिड र क्यूनेगोंडेलाई तुरून्तै भाग्ने सल्लाह दिन्छिन् । उनीहरू घोडा र क्यूनेगोंडेका गहना लिएर निक्लिन्छन् । उनीहरू बेडाजोजको छात्रवासमा रोकिंदा एक फ्रान्सिस्कनले क्यूनेगोंडेका गहना र पैसा चोर्दछ । त्यसपछि उनीहरू क्याडिजतिर अगाडि बढ्छन्, जहाँ सैनिक पाराग्वेको लागि एउटा जहाजमा सवार हुन्छन्, त्यहाँ उनीहरू स्पेन र पोर्चुगलका राजाहरूको विरूद्धमा एक जेसुइट पादरीद्वारा भट्काइएको विद्रोहलाई रोक्नको लागि गइहरेका हुन्छन् । क्यान्डिडले एक अभ्यास गर्दछ, जुन उसले बुल्गरहरूबाट सिकेको थियो । त्यसपछि उसलाई तुरून्त क्याप्टेन बनाइन्छ । क्युनेगोंडे, बूढी महिला र क्यान्डिड जहाजमा चढ्छन् । जहाजमा बूढी महिलाले क्यान्डिड र क्यूनेगोंडेलाई के आश्वस्त गर्छिन् भने उनीहरूले आफ्नो जस्तो दुर्भाग्यको अनुभव गरेका छैनन्, र उनी आफ्नो जीवनको कथा बताउँछिन् । “मेरा आँखा सदैव धमिलो र परेला राता थिएनन्; न मेरो नाकले नै सदैव चिउँडोलाई छुन्थ्यो; न म सदैव नोकर्नी नै थिएँ । म पोप अर्बान दसौं र प्यालेस्टाइनकी राजकुमारीकी छोरी हुँ।” कुनैबेला धेरै राम्री र प्यारी रहेकी यी बूढी महिला पोप र प्यालेस्टाइनकी राजकुमारीकी छोरी हुन् । बूढी महिलाको हुनेवाला पति एक सुन्दर राजकुमारलाई उनीहरूको विवाहको दिनमा उसकी मालिक्नीले विष दिएकी थिइन् । यो आघातपछि उनी, उनकी आमा र तिनका महिला परिचारिकाहरू रोमको लागि जहाजमा सवार भए । तर यात्राको क्रममा समुद्री डाकुहरूले उनीहरूलाई अपहरण गरे । उनीमाथि र अन्य सबै महिलाहरूमाथि बलात्कार गरियो र त्यसपछि उनलाई मोरक्को लगियो । उत्रिने बेलामा एउटा ठूलो झडप भयो र उनीबाहेक सबै महिलाहरूलाई पुरूषहरूले अलग-अलग दिशामा भगाउने कोशिस गर्दै टुक्रा-टुक्रा गरिदिए । बूढी महिला लाशहरूको थुप्रोमा मर्दै रहिन्, तर कुनै प्रकारले स्वयंलाई एउटा सुन्तलाको रूखको छाँयामा धकेलिन् । एउटा मानिसले उनलाई जगायो । ऊ एक इटाली नपुंशक थियो। उसले उनको हेरविचार गर्‍यो र उसलाई इटाली फर्काउने वाचा गर्‍यो । यसपछि उसले उनलाई अल्जियर्स लिएर गयो, त्यहाँ उसले उनलाई एक दासीको रूपमा बेचिदियो । उनी प्लेग रोगबाट संक्रमित भइन् तर बचिन् र फेरि बेचिइन् । यस पटक कन्स्टेन्टिनोपलको रूससँग भएको युद्ध समाप्त भयो । रूसीहरूले तुर्कहरूलाई भोकै मार्ने कोशिस गरे, त्यसपछि तुर्कहरूले प्रत्येक महिलाको एक नितम्ब काटिदिए, ताकि उनीहरूलाई केही खान मिलोस् । रूसीहरूले युद्ध जिते र बूढी महिलालाई मस्को पठाइयो । उनी भाग्नमा सफल रहिन् र अन्ततः डन इस्साकारको घरमा नोकर्नी बनिन्।

नयाँ संसारमा
पार्टी ब्यूनस आयर्स पुग्दछ र गभर्नरसँग भेट गर्छ । ऊ एक घमण्डी र स्वार्थी व्यक्ति हुन्छ । क्यूनेगोंडेबाट प्रभावित भएर उसले क्यान्डिडलाई आफ्नो कम्पनीमा फिर्ता पठाउँछ र उसको सामु विवाहको प्रस्ताव राख्छ । क्यूनेगोंडेले उसको प्रस्तावमाथि विचार गर्नको लागि १५ मिनेट समय माग्छिन् । बूढी महिला उनलाई यो क्यान्डिडको लागि पनि फाइदाजनक हुन्छ भन्ने तर्क दिंदै प्रस्ताव स्वीकार गर्नको लागि मनाउने कोशिस गर्छिन् । यही बीचमा पुलिससँगै एउटा नाउ आउँछ, जुन क्यान्डिडको खोजीमा हुन्छ । किनकि फ्रान्सिस्कन भिक्षुले क्यूनेगोंडेका गहना र पैसा चोरेको थियो, उसले केही पत्थर बेच्ने कोशिस गरेको थियो । दुर्भाग्यले व्यापारीले तिनलाई एक महान खोजकर्ताको रूपमा पहिचान गर्‍यो । भिक्षुले क्यान्डिड र क्यूनेगोंडेको वर्णन गर्‍यो र उनीहरूको पछाडि सेना पठाइयो । बूढी महिला क्यूनेगोंडेलाई रहन र राज्यपालको सुरक्षाको लाभ उठाउनको लागि मनाउँछिन् । क्यूनेगोंडे रहने निर्णय गर्छिन् तर क्यान्डिड र क्याडिजबाट आफूसँगै ल्याएको उसको नोकर क्याकेम्बो ब्यूनस आयर्सबाट पराग्वेको लागि निस्किन्छन् ।

अर्को हत्या
क्याकेम्बो क्यान्डिडको पक्ष बदल्ने र जेसुइट्सको विरूद्ध लड्नुको सट्टा तिनको विरूद्ध लड्नको लागि राजी गर्दछ । यो जोडी सीमामा पुग्छन् र कमाण्डिङ अफिसरसँग भेट गर्न भन्छन् । सैनिकहरूको एउटा समूहले उनीहरूलाई घेर्दछन् र उनीहरूका हतियार खोस्दछन् । त्यसपछि उनीहरूलाई कमान्डिङ अफिसरकोमा लगिन्छ । तर उनीहरूलाई के थाहा हुन्छ भने जबसम्म रेभरेंड फादर प्रोभिन्सियल विद्यमान हुँदैन, तबसम्म उसले तिनीहरूसँग कुरा गर्न सक्दैन, वा उनीहरूले ऊसँग कुरा गर्न सक्दैनन्। यद्यपि क्याकेम्बोले उनीहरूलाई क्यान्डिड जर्मन हो भन्ने कुरा बताएपछि चीज बदलिन्छ; स्पष्ट रूपमा नियम केवल स्पेनिशहरूलाई मात्र लागू हुन्छ । कमाण्डिङ अफिसर उनीहरूसँग जोडिन्छ । र, ऊ वास्तवमा बल्गर आक्रमणमा चमत्कारिक रूपले बाँचेको कुनेगोंडेको भाइ हो भन्ने कुरा थाहा भएपछि क्यान्डिड आश्चर्यचकित हुन्छ । ऊ कुनेगोंडे पनि बचेकी छिन् भन्ने कुरा सुनेर धेरै खुशी हुन्छ । तर क्यान्डिडले ऊ कुनेगोंडेसँग विवाह गर्ने योजना बनाइरहेको छ भनेपछि कुनेगोंडेको भाइ क्रोधित हुन्छ र आफ्नो तरवारले सपाट हिस्साबाट क्यान्डिडमाथि आक्रमण गर्दछ । क्यान्डिडले आफ्नो तरवार पक्रिन्छ र उसलाई मारिदिन्छ । क्यान्डिडलाई उसले के गरिरहेको छ भन्ने कुरा महसुस हुन्छ र ऊ धकी-धकीकन रून लाग्छ । सौभाग्यले क्याकेम्बो शान्त रहन्छ। उसले क्यान्डिडलाई जेसुइट पादरी भेष दिन्छ र हत्याको पत्ता लाग्नुभन्दा पहिले ऊ घोडामा सवार भएर भाग्छ ।

नरभक्षी
छिट्टै उनीहरू कुनै सडक नभएको देशमा पुग्दछन् । उनीहरू एउटा घाँसको मैदानमा रोकिन्छन्, त्यहाँ उनीहरूले दुई जना नग्न केटीहरूलाई देख्छन्, जसलाई दुई बाँदरहरूले पीछा गरिरहेका हुन्छन् । क्यान्डिडले केटीहरूलाई खतरामा भएको देखेर बाँदरहरूलाई गोली हान्छ, तर के थाहा हुन्छ भने तिनीहरू केटीका प्रेमी थिए । क्याकेम्बो र क्यान्डिड जंगलमा सुत्छन् । उनीहरू बिउँझिदा आफूलाई देशमा रहने लोबेइरोस नरभक्षीले बाँधेको पाउँछन् । उनीहरूलाई क्यान्डिडले पहिरिएको कपडाको कारणले जेसुइट ठान्छन् र उनीहरू उसलाई खाने योजना बनाइरहेका हुन्छन् । क्याकेम्बोले उनीहरूलाई क्यान्डिड जेसुइट होइन; वास्तवमा उसले भर्खरै एउटालाई मारेको छ ! भन्छ । लोबेइरोसको कथाको पुष्टि गर्नको लागि आफ्ना केही मानिसहरूलाई पठाउँछन्, त्यसपछि उनीहरूलाई यो साँचो हो भन्ने थाहा हुन्छ, त्यसपछि उनीहरूले क्याकेम्बो र क्यान्डिडलाई रिहा गरिदिन्छन् र उनीहरूलाई तिनको मार्गमा पठाइदिन्छन् । क्याकेम्बो क्यान्डिडलाई युरोप फर्किनको लागि मनाउने कोशिस गर्दछ । उनीहरू केयेन जाने निर्णय गर्दछन्, जहाँ उनीहरूले फ्रान्सेलीहरूलाई भेट्नेछन् र जससँगै उनीहरू युरोप फर्किने आशा गर्दछन्।

एल डोरेडो
क्यान्डिड र क्याकेम्बोलाई केयेनको दिशाको केवल सामान्य जानकारी मात्र हुन्छ र उनीहरू बाटामा भड्किन्छन् । उनीहरूले आफ्ना घोडा गुमाउँदछन् र एक महिनासम्म जंगली फलफूल खाएर बाँच्छन् । अन्ततः उनीहरू एउटा नदीमा पुग्छन् र त्यहाँ उनीहरूले एउटा डुंगा भेट्टाउँछन् । उनीहरूले त्यसलाई लिएर नदीमा बग्छन् र अझ जंगली हुँदै जान्छन् । डुंगा चट्टानमा ठोकिन्छ, तर क्यान्डिड र क्याकेम्बो जसोतसो जमिनमा पुग्छन् । त्यो देशमा उनीहरूले सुन्दर र राम्रोसँग खेती गरिएको भूमि पाउँदछन् र त्यहाँका सबै मानिस अत्यन्तै सुन्दर लाग्छन् । उनीहरू एउटा गाउँमा पुग्छन् र त्यहाँ उनीहरूले बच्चाहरू मणी, सुन र पन्नासँग खेलीरहेको पाउँछन्। त्यसपछि दुवै यात्रीले छिट्टै जति सकिन्छ सिक्का उठाउँछन् र आफ्नो बाटो लाग्छन् । उनीहरू एउटा पबमा पुग्छन्, जहाँ वेटर र वेट्रेसले सुनको कपडा पहिरिएका हुन्छन् । क्यान्डिड र क्याकेम्बो बस्छन् र विभिन्न प्रकारका शानदार भोजनको आनन्द लिन्छन् । भोजनको अन्तमा उनीहरूले भोजनको भुक्तान गर्नको लागि आफ्ना सुनका सिक्का टेबलमा फ्याँकेपछि पबको मालिक र उसकी पत्नी हाँस्न लाग्छन् । उनीहरूले क्यान्डिड र क्याकेम्बोलाई सडकको किनारको पत्थरको कुनै काम छैन, र यो देशमा पबमा खाना त्यसै पनि निशुल्क छ भनेर सम्झाउँछन् । क्यान्डिड प्रभावित हुन्छ; र उसलाई के लाग्छ भने उसले अन्ततः सबै संभव संसारमध्येमा सबभन्दा असल संसार पाएको छ । यात्री यो अचम्मको देश र यहाँका मानिसहरूको बारेमा अझ बढी बुझ्न उत्सुक हुन्छन्, र अतिथिशालाको मालिकले उनीहरूलाई एउटा बूढो व्यक्तिकोमा पठाउँछ, जसले उनीहरूलाई एल डोरेडोको इतिहास बताउँछ । “हामी जुन राज्यमा बस्छौं, त्यो इन्कासको प्राचीन देश हो, जसले संसारका अन्य भागमा विजय प्राप्त गर्नको लागि धेरै मूर्खतापूर्वक यसलाई छोडिदियो र अन्ततः स्पेनियर्डहरूद्वारा नष्ट गरियो।” क्यान्डिड मानिसहरूले एक ईश्वरको पूजा गरेको देखेर आश्चर्यचकित हुन्छ, जबकि त्यहाँ कुनै भिक्षु वा पुजारी वा अन्य धार्मिक अधिकारी हुँदैन। यसको सट्टा राजा र प्रत्येक परिवारको मुखियाले हरेक विहान ईश्वरलाई धन्यवाद दिन्छन्, किनभने उसले उनीहरूलाई तिनीहरूका आवश्यकताका हरेक चीजहरू दिएको छ।

राजासँग भेटघाट
बूढो मानिसले क्याकेम्बो र क्यान्डिडलाई राजासँग भेट्नको लागि पठाउँछ, जसले उनीहरूको विनम्रतापूर्वक स्वागत गर्दछ। उसले उनीहरूलाई शहरको चारैतिर देखाउँछ र उनीहरूलाई देशका रीतिरिवाजहरूको बारेमा अझ बढी बताउँछ । उनीहरूले त्यहाँ कुनै कानूनी अदालत र जेल नभएको कुरा थाहा पाउँछन् । उनीहरू विज्ञानको महलको चारैतिर हेर्छन्, जुन पूर्ण रूपले गणित र भौतिक विज्ञानको लागि समर्पित छ । उनीहरूले राजाको संगतमा एल डोरेडोमा एक महिना बिताउँछन् । पृथ्वीमा कुनै उत्कृष्ट ठाउँ छैन भन्ने कुरा ठान्नुको बावजुद पनि क्यान्डिड त्यहाँबाट जान चाहन्छ । उसको तर्क के हुन्छ भने एल डोरेडोमा ऊ र क्याकेम्बो बाँकी सबै मान्छेहरू जस्तै छन् तर यदि उनीहरू देशबाट खजानासँगै युरोप फर्किए भने युरोपका सबै राजाहरूभन्दा बढी धनी हुनेछन् । ऊ क्यूनेगोंडेलाई खोज्न र मुक्त गर्नको लागि पनि उत्सुक हुन्छ।

अगाडि बढ्दै
क्यान्डिड र क्याकेम्बोले राजालाई उनीहरू जान चाहेको कुरा भन्छन् । राजालाई उनीहरूले गल्ती गरिरहेको लाग्छ, तर उनीहरूको मद्दत गर्नको लागि ऊ सहमत हुन्छ । उसले उनीहरूलाई एल डोरेडोका अनौठा राता भेडाका समूह, भोजन, मूल्यवान पत्थर र उनीहरूको यात्राको लागि सुन दिन्छ । क्यान्डिड र क्याकेम्बो केयेन फर्किने उद्देश्यले गभर्नरलाई हीराको फिरौती दिएर क्यूनेगोंडेलाई पुनः खरिद गर्नको लागि निक्लिन्छन् । यद्यपि उनीहरूको यात्रा छिट्टै गलत हुन्छ, दुईलाई छोडेर सबै भेडा मर्छन् । सूरीनाममा उनीहरू ब्यूनस आयर्सको लागि एउटा जहाज खोज्ने कोशिस गर्दछन् । उनीहरूले एउटा कप्तानसँग कुरा गर्छन्, र क्यान्डिडले उसलाई क्यूनेगोंडे र उनीसँग फेरि जोडिने आफ्ना योजनाहरूको बारेमा बताउँछ । कप्तान उसलाई व्यूनस आयर्स लैजान अस्वीकार गर्छ, किनभने उसलाई यदि ऊ क्यान्डिसँग देखियो भने मारिने डर छ । अन्ततः क्यूनेगोंडे गभर्नरको रूचिकर मालिक्नी बनेकी छिन् । “यो आशावाद के हो ?” ‘क्याकेम्बोले भन्यो। अफसोस् ! क्यान्डिडले भन्यो, ‘यो सबै केही सही भएर पनि गलत हुने कुराको पागलपन हो ।’” त्यसपछि क्याकेम्बो र क्यान्डिडले अलग हुने निर्णय गर्दछन् । क्याकेम्बो क्यूनेगोंडेको स्वतन्त्रता खरिद गर्नको लागि ब्यूनस आयर्स जानेछ, किनकि ऊ दुईजनामध्ये बढी चलाख छ, र क्यान्डिड इटलीको भेनिस जानेछ, जहाँ उसले क्याकेम्बो र क्यूनेगोंडेको प्रतीक्षा गर्नु हुन्छ । क्यान्डिडले एउटा जहाजको एक मालिक भेट्टाउँछ, जो उसलाई भेनिस लैजानको लागि सहमत हुन्छ । दुर्भाग्यले क्यान्डिडले धेरै स्पष्ट रूपले के देख्छ भने ऊसँग खर्च गर्नको लागि धेरै पैसा छ, र जहाजको मालिकले उसलाई धोका दिन्छ । उसले ऊसँग शुरूवाती राशिको तीनगुना शुल्क लिन्छ, अग्रिम भुक्तानीको माग गर्दछ, भेडा र क्यान्डिडका अन्य सबै चीजहरूलाई जहाजमा लाद्छ र क्यान्डिड बिना नै जहाजमा रवाना हुन्छ।

एउटा नयाँ यात्राको साथी
क्यान्डिड फेरि दुष्ट र भ्रष्ट प्रकृतिका मानिसहरूको अधिन हुने कुराबाट व्याकुल छ । ऊ बोर्डोको लागि एउटा जहाज लिने निर्णय गर्दछ र त्यो व्यक्तिलाई भाडा भुक्तान गर्ने वाचा गर्दछ, जसले ऊ यो प्रान्तको सबभन्दा दुःखी व्यक्ति हो भन्ने कुरा सावित गर्न सकोस् । धेरै आवेदक हुन्छन् र अन्तमा क्यान्डिडले एउटा गरीब विद्वान मार्टिनलाई लिने निर्णय गर्छ, जसलाई उसका परिवारले धोका दिएका थिए र सूरीनामका प्रचारकहरूले सताइरहेका थिए । मार्टिनले संसारको बारेमा पेङ्ग्लोसको भन्दा विल्कुल विपरीत दृष्टिकोण राख्दछ । मार्टिनको मान्यता के छ भने ईश्वरले संसारलाई त्यागिदिएका छन् र खराबी हरेक ठाउँमा छ । तर पनि मार्टिन क्यान्डिडलाई भेनिससम्म र वास्तवमा ऊ जहाँ जान्छ, त्यहाँसम्म पछ्याउने वाचा गर्दछ। मार्टिनले क्यान्डिडलाई भन्छ -“प्रत्येक यात्रीलाई आफ्नो कथा बताउनको लागि राजी गर; र यदि उनीहरूमध्ये कुनै यस्तो होस्, जसले आफ्नो जीवनलाई धेरै पटक नसरापेको होस्, जसले प्रायः स्वयंलाई सबभन्दा दुःखी मानिसको रूपमा नदेखेको होस्, तब म तिमीलाई समुद्रमा टाउकोको बलमा फ्याँक्ने अनुमति दिन्छु।” क्यान्डिडले अझै पनि संसारमा असल नै छ भनेर तर्क दिन्छ – खासगरी जब उनीहरू दुवै जहाजको बीचमा लडाइँमा फस्दै मिल्दछन् । एउटा जहाजले अर्को जहाजको तल्लो भागमा सीधा तोपको गोला हान्छ, जुन तुरुन्तै डुब्छ र त्यसमा रहेका १०० जना मानिस डुब्छन् । यसको तुरून्तै पछि क्यान्डिडले पानीमा रातो रंगको कुनै चीज पानीमा तैरिरहेको देख्छ – उसको एउटा भेडा, जुन मरेको छ ! त्यो जहाज र उसको कप्तान थियो, जसले क्यान्डिडका भेडा र खजाना चोरेको थियो । क्यान्डिड यो घटनाको उपयोग कुन कुराको प्रमाणको रूपमा गर्दछ भने संसार असल छ, तर मार्टिन आश्वस्त हुँदैन। नैतिकता र दर्शनको बारेमा बहस गर्दै दुवैले आफ्नो यात्रा जारी राख्छन्।

पेरिसमा गलत साथीहरू
जब उनीहरू पेरिस पुग्छन्, तब क्यान्डिड बिरामी पर्छ । यो कुनै गम्भीर कुरा होइन, तर उसले आफ्नो औंलामा एउटा ठूलो हीरा लाएको हुन्छ, त्यसैले ऊ अचानक स्वयंलाई डाक्टर र शुभचिन्तकहरूले घेरिएको पाउँछ, जसले उसको साथ छोड्दैनन् । सबै रक्तपात र औषधिसँगै क्यान्डिड अन्ततः गम्भीर रूपले बिरामी हुन्छ । त्यसपछि एउटा पादरी आउँछ र ‘वाहकलाई तिर्ने अर्को संसारको लागि विल’ माग्छ । क्यान्डिड अस्वीकार गर्छ र मार्टिनले पादरी तथा अन्य गलत साथीहरूलाई बाहिर निकालिदिन्छ । क्यान्डिड ठीक हुन लाग्छ र त्यस क्रममा एबे र उसका साथीहरूसँग उच्च दाउमा जुआ खेल्न शुरू गर्दछ, त्यसमा उसले धेरै हार्छ । एबेले क्यान्डिड र मार्टिनलाई मार्चियोनेस डे प्यारोलिनेकसँग भेट गराउँछ । उनले रातिको खानापछि क्यान्डिडलाई बहकाउँछिन् र उसको औंलामा लगाइएका दुई हीराका औंठीहरूको बारेमा ऊसँग कुरा गर्छिन् । जब ऊ घर फर्किन्छ, तब एबेले ऊसँग क्यूनेकोंडेको बारेमा धेरै प्रश्न सोध्छ र भोलिपल्ट क्यान्डिडले एउटा पत्र पाउँछ, जुन स्पष्ट रूपमा क्यूनेगोंडेबाट आएको हुन्छ । त्यसमा उनी पेरिसको एउटा होटेलमा बिरामी छिन् भन्ने कुरा बताइएको हुन्छ । क्यान्डिड र मार्टिन त्यहाँ दौडिन्छन् र एउटी नोकर्नीले उनीहरूलाई अध्यारो कोठामा लैजान्छिन् । ओच्छ्यानमा एउटी महिला सुतेकी छिन्, जो बोल्न सक्दिनन् । क्यान्डिड उनको हात समाएर रून्छ र उनलाई हीराले भरिदिन्छ। अचानक पुलिस आउँछन् र क्यान्डिड तथा मार्टिनलाई गिरफ्तार गर्छन् । त्यो महिला क्यूनेगोंडे थिइनन्; एबेले उसलाई धोका दिएको थियो । क्यान्डिडले पुलिसलाई घूस दिन्छ र उनीहरू रिहा हुन्छन् । अधिकारीहरूमध्ये एउटाले उनीहरूलाई पोर्ट्समाउथको लागि एउटा जहाँजमा यात्रा गर्ने सल्लाह दिन्छन् । यो भेनिस होइन, तर इंग्ल्याण्ड पेरिसभन्दा सुरक्षित छ । उनीहरू प्रस्थान गर्छन्।

इंग्ल्याण्डको एक संक्षिप्त दृश्य
जहाज पोर्ट्समाउथ बन्दरगाहमा पुग्छ र अझै पनि जहाजमा सवार क्यान्डिड र मार्टिन फाइरिङ स्क्वाडद्वारा एक एडमिरलको सार्वजनिक हत्याको साक्षी बन्दछन् । उनीहरूलाई के थाहा हुन्छ भने त्यो व्यक्तिलाई यसकारण मारियो, किनकि उसले युद्धमा पर्याप्त फ्रान्सेलीहरूलाई मारेको थिएन । के लाग्छ भने इंग्ल्याण्डमा उनीहरू अरूलाई प्रोत्साहित गर्नको लागि कहिलेकाहीँ एडमिरललाई मार्न रूचाउँदछन्। क्यान्डिडले जे देखेको थियो, त्यसबाट निराश भएर तुरून्तै जहाजको कप्तानलाई घुस दिन्छ, ताकि तिनलाई भेनिस लैजान सकियोस् । दुई दिनपछि उनीहरू आफ्नो बाटोमा निस्किन्छन्।

अन्ततः भेनिसमा
क्यान्डिड र मार्टिन अन्ततः भेनिस पुग्दछन् । एक दिन मानिसले के संसारमा अझै उत्तमता छ भन्ने कुरामा बहस गरिरहेका बेलामा उनीहरू एउटा धेरै खुशी युवा जोडी जस्तै देखिन्छन् । यात्रीले एउटा शर्त राख्छ : क्यान्डिडले भन्छ त्यो जोडी धेरै खुशी छ, मार्टिनले छैन भन्छ । उनीहरूले त्यो जोडीलाई रातिको खाना खान निमन्त्रणा गर्दछन् र के पत्ता लाउँछन् भने ती महिला अरू कोही नभएर पेक्वेट हुन् – त्यो नोकर्नी, जसको बारेमा पेङ्ग्लोसले उसलाई सिफलिस दिएको दावी गरेको थियो । महलबाट बाहिर निकालिएपछि र भाग्यका अन्य धेरै क्रूर प्रहारहरूपछि उनले एक वेश्याको रूपमा काम गर्न शुरू गरिदिन्छिन् । उनी दुःखी छिन्। मार्टिनले के नोट गर्‍यो भने उसले अहिलेसम्मको शर्तको आधा हिस्सा जित्यो । साँचो होइन, त्यो मानिस फ्रायर गिरोफली भन्छ । ऊ हरेक रात आफ्नो मठमा घर जान्छ र छात्रवासको पर्खालमा आफ्नो शिर ठोक्काउनको लागि तयार हुन्छ । क्यान्डिडले शर्त हार्‍यो । उसले यसबाट उनीहरू खुशी हुनेछन् भन्ने मान्दै पेक्वेटलाई २००० पियास्ट्रे र फ्रायर गिरोफलीलाई १००० दिन्छ । मार्टिनको भनाई के छ भने यसबाट उनीहरू अझ दुःखी हुनेछन् । पछि क्यान्डिडले के महसुस गर्छ भने दुवैले कहिल्यै उसलाई धन्यवाद दिएनन् । अब क्यान्डिड संसारको बारेमा मार्टिनको निराशावादी दृष्टिकोणसँग लगभग सहमत भइसकेको हुन्छ : चीजहरू ठीक छैनन् । कार्निभलको समयमा क्यान्डिड र मार्टिनले ६ जना राजाहरूसँग भेट्छन्, जसले आफ्नो सिंहासन गुमाएका छन् । मार्टिन र क्यान्डिडलाई के आश्चर्य हुन्छ भने उनीहरूमध्ये एउटासँग दास छ : क्याकेम्बो। उसले क्यान्डिड र मार्टिनलाई क्यूनोगोंडे कन्स्टेन्टिनोपलमा छिन् भन्ने कुरा बताउँछ। उनीहरू क्याकेम्बो र उसको मालिकसँगै पूर्वतिरको यात्रा गर्दछन् । र, क्याकेम्बोले कसरी समुद्री डाकुहरूले उसलाई, क्यूनेगोंडे र बुढी महिलाको अपहरण गरे र फेरि उनीहरूलाई दासको रूपमा बेचिदिए भन्ने कुरा बताउँछ । क्यूनेगोंडे अब एक गरीब राजकुमारको भाँडा धोइरहेकी हुन्छिन् र आफ्नो सम्पूर्ण सुन्दरता गुमाइसकेकी हुन्छिन् । क्यान्डिडले क्याकेम्बोको स्वतन्त्रता खरिद गर्छ र उनीहरू कन्स्टेन्टिनोपल जाने नाउमा सवार हुन्छन् । ‘कोमल, प्रेममय क्यान्डिडले आफ्नी सुन्दरी क्यूनेगोंडेलाई खैरो रंगले रंगिएकी, रक्तपूर्ण आँखा, खुम्चिएको गर्दन, चाउरी परेका गाला र असभ्य राता बाहुसँगै देख्यो, तीन कदम पछि हट्यो, भयभीत भयो र फेरि असल व्यवहारसँगै बाहिर निक्लियो।’ जहाजमा उनीहरूले क्यान्डिडको पुरानो शिक्षक पेङ्ग्लोस र क्यूनेगोंडेको भाइ बेरनलाई भेट्छन् । दुवै आफ्नो मृत्युको निकट पुगेका थिए । बेरनलाई एउटा सर्जनले बचाएको थियो, तर पछि एउटा सुन्दर युवा इचोग्लनसँग नग्न स्नान गरेकोले गिरफ्तार गरिएको थियो । पेङ्ग्लोस कसरी बचेको थियो भने जल्लादले उसलाई जिउँदै जलाउने उद्देश्य राखेका थिए तर बर्षाको कारणले उसलाई फाँसी दिने निर्देशन दिइएको थियो। फाँसी दिने काममा जल्लादको विशेषज्ञता नभएकोले त्यसले कमजोर काम गर्‍यो । पेङ्ग्लोसले अझै सास लिइरहेको थियो, र सर्जनले उसलाई चिर्ने काम सुम्पिएपछि उसले आफ्नो पहिलो चिरा लगाउने प्रयास गर्‍यो, पेङ्ग्लोस बिउँझियो, जसको कारणले विचरा डाक्टर नराम्रोसँग डरायो । अन्ततः पेङ्ग्लोस एउटा भेनिस व्यापारीको सेवामा सामेल भयो, तर एउटा सुन्दर टपलेस भक्त इमानलाई झरेको पुष्पगुच्छा फर्काउँदै गर्दा ढिलो गरेकोले उसलाई गिरफ्तार गरियो । बन्दरगाहमा उत्रिएपछि क्यान्डिडले पेङ्ग्लोस र बेरनको स्वतन्त्रता खरिद गर्छ ।

कन्स्टेन्टिनोपलमा
उनीहरू कन्स्टेन्टिनोपल पुग्छन्, जहाँ उनीहरूले क्यूनेगोंडे र बूढी महिलालाई खरिद गर्दछन् । क्यूनेगोंडे अब धेरै कुरूप भइसकेकी हुन्छिन्, र क्यान्डिड अब उनीसँग विवाह गर्न चाहँदैन, तर ऊ उनीसँग विवाह गर्ने वाचा गर्छ । तर उनको भाइले आफ्नो सहमति दिन अस्वीकार गर्छ, त्यसकारण समूहले क्याप्टेनलाई घुस दिन्छ, ताकि उसले बेरनलाई रोमको अर्डर अफ जनरल फादरकोमा लैजाओस् । त्यसपछि क्यान्डिड, क्यूनेगोंडे, बुढी महिला, मार्टिन र पेङ्ग्लोस एक सानो फार्म (खेत) मा जान्छन्, तर उनीहरू सबै दुःखी हुन्छन् । उनीहरूसँग जे बचेको छ, त्यो खत्तम हुन्छ । एक दिन पेक्वेट र फ्रायर दुःखी भएर फार्ममा पुग्छन् । उनीहरूले क्यान्डिडद्वारा दिएका सबै पैसा हराएका हुन्छन् । उनीहरूले छिट्टै एउटा दर्भिससँग भेट गर्छन्, जो आफ्नो बगैंचाको लगनशिलतापूर्वक हेरविचार गर्छ र त्यहाँका फलफूल बेच्छ । उनीहरूलाई के महसुस हुन्छ भने केवल उनीहरूका हातका कामले नै उनीहरूलाई खुशी बनाउन सक्दछ। “‘यसको के अर्थ हुन्छ, दर्भिसले भन्यो, ‘चाहे नराम्रो होस् वा राम्रो ?’ जब महामहिमले मिस्रमा जहाँ पठाउँछन्, तब के उनी जहाजमा मूसा आरामपूर्वक बसेका छन् वा छैनन् भन्ने कुराको चिन्ता गर्छन् ?’” र, साना-साना प्रतिभाहरू विकसित हुन्छन् – केक बनाउनु, बुट्टा भर्नु, नाइलन, जोइनरीको काम गर्नु र वाली उत्पादन गर्नु । फार्म फस्टाइरहेको छ – पूर्ण रूपले, बिना कुनै दर्शन ।

सन्दर्भ स्रोतः
https://dn790009.ca.archive.org/0/items/Candide_887/Candide_by_Voltaire_cropped.pdf
Study and Research of various websites, blogs, online portals, youtube channels, etc.