२८ जेष्ठ २०८३, बिहीबार 
गीत : दिलको छेउ रेटिदियौ
निको हुन्थ्यो होला बरु, अन्त कतै काट्या भए
दिलको छेउ रेटिदियौ, अब के ले निको पारौ ।
लैजाऊ मलाई तिम्रै देशमा भनी–भनी हात दियौ
जीवनभरि साथ दिन्छु भनी फेरि मुटु साट्यौ ।
मन दुखेको भए बरु दिल खोलेर भने हुन्थ्यो
छुटिएर आज फेरि क्षितिजभन्दा टाढा गयौ ।
टुक्राएर मुटु बरु अचानोमा काटे हुन्थ्यो
टुक्राइदियौ मनै आज के ले जोड्नु, के ले गाँस्नु हो ।
कविता : भित्ताको कुनामा
भित्ताको कुनामा
अहिले पनि एउटा पुरानो घडी झुण्डिएको छ !
जसको समय
धेरैअघि नै रोकिएको थियो
तर अचम्म
त्यो घडीभन्दा बढी त
मान्छेहरू रोकिएका रहेछन्
आ–आफ्नै विगतमा
त्यसको सुईले
अब कुनै घण्टा देखाउँदैन
तर हरेक रात
मेरो कोठामा पुराना आवाजहरू बजाउँछ
आमाको थकित स्वर
बुबाको अधुरो सपना
र चुपचाप टुक्रिएको
एउटा बाल्यकाल !
त्यो घडी कहिलेकाहीँ
आफैँ टिक–टिक गर्छ
जब घर एकदम शान्त हुन्छ
मानौँ समय होइन
कुनै पुरानो सम्झना
भित्ताबाट गुञ्जिरहेछ
मैले धेरैपटक
त्यसलाई फाल्ने सोचेँ
तर कसरी फाल्नु ?
जसले मेरो जीवनका सबै ऋतुहरू देखेको छ !
त्यसको सिसाभित्र
अहिले पनि धुलोभन्दा बढी
केही बाँकी छ
सायद
हामीले कहिल्यै नभनेका कुराहरू !
र कहिलेकाहीँ
म राति एक्लै उठेर
त्यो रोकिएको समय हेर्छु
अनि सोचिरहन्छु
घडी बिग्रिएको थियो
कि हामी ?
कविता : मौन व्यवस्था
मलाई कविता लेख्न
बाध्य नबनाऊ भन्छु
तर तिमी
के–के हो, के–के गर्छौ ।
तिमी आफैँ बोल्दैनौ,
अरूलाई बोल्न लगाउँछौ
र आफू
मौन बसेको अभिनय गर्छौ ।
अझै मेरा बा
खेतबारी खनेर
गाईभैँसी गनेर
चार बिस उमेर काटिसकेपछि पनि
कृषि बैंकको किस्ता तिर्न
शहरतिर हिँड्दैछन्
त्यो बाको रहर होइन
व्यवस्थाको बाध्यता हो ।
रोजगार नपाएर
बाका पसिना लिलाम भए
म यहाँ
आफ्नै पसिना बेचिरहेको छु ।
उता बिजुलीमा कर
किसान हुन सहुलियत ऋणका लागि
न्यूनतम दुई करोडको सिलिङ
केटाको स्कुलमा कर
आमाको दबाइमा कर
र मेरो हात
पुर्पुरोमा अडिएको छ ।
सोच्छु
मेरा बाका हात
अहिले कहाँ होलान् ?
कुनै फारामको लाइनमा ?
कि अझै
माटो समातेरै
देश पालिरहेछन् ?
कविता : लेन्डुपहरू
पहाडका चट्टानहरू फुटिरहेका छन्
बारुदका आवाजले हिमालको मौनता चिरेको छ ।
हेलिकप्टरले आकाशमा रेखा कोर्दै
सीमाको छातीमाथि सडक बिछ्याइरहेको छ ।
तर सिंहदरबारलाई केही थाहा थिएन र छैन पनि
वा थाहा भएर पनि
नभएको अभिनय गरिरहेको छ ।
लिपुलेकको हावाले प्रश्न गरिरह्यो
“देशको माटोमा कसले पाइला टेक्यो ?”
उत्तर खोज्दै जनता अखबार पल्टाइरहे
सरकार समाचार सुनेर चकित परिरहेको थियो ।
इतिहासका अनगिन्ती पानाहरूबाट
एउटा नाम फेरि उठेर आयो
लेन्डुप दोर्जे ।
ऊ केवल एउटा मानिस थिएन
ऊ एउटा प्रतीक थियो
विश्वास र विश्वासघातको बीचमा उभिएको
एउटा राजनीतिक छाया ।
सिक्किमका सुन्दर पहाडहरूले देखेका थिए
कसरी मित्रताको हात समातेर
पराधीनताको ढोका खोलिन्छ ।
कसरी परिवर्तनको नारा बोकेका शब्दहरू
अन्ततः स्वाधीनताको समाधिमा फूल चढाउन पुग्छन् ।
लेन्डुपले राजतन्त्रको विरोध गरे
जनताको अधिकारको कुरा गरे
लोकतन्त्रको गीत गाए ।
तर गीत सकिँदा
नक्सा फेरिएको थियो
झण्डा फेरिएको थियो
र देशको परिचय पनि फेरिसकेको थियो ।
सत्ता प्राप्तिको उत्सवमा
कहिलेकाहीँ राष्ट्र हराउँछ
र इतिहासले त्यो क्षणलाई
विजय होइन
विलयको नामले सम्झन्छ ।
आज पनि प्रश्न उही छ
के इतिहास केवल सिक्किममै रोकियो ?
कि उसका पाइलाहरू
हिमाल पार गर्दै
नेपालका सुन्दर भूमिहरूमा पनि सुनिन थाले ?
जब नेताहरू दिल्लीतर्फ हेर्छन्
जब निर्णयहरू जनताको भन्दा
विदेशी चाकडीको नजिक देखिन्छन्
जब राष्ट्रियता भाषणमा सीमित हुन्छ
र सार्वभौमिकता सम्झौताका कागजमा हराउँछ
त्यतिबेला लेन्डुपको कथा
फेरि स्मृतिमा फर्किन्छ ।
लेन्डुपहरू सधैँ एउटै अनुहारमा आउँदैनन् ।
कहिले उनीहरू राष्ट्रवादको मुखौटा लगाउँछन्
कहिले लोकतन्त्रको
कहिले विकासको
त कहिले परिवर्तनको ।
जनताले खोज्नुपर्ने व्यक्ति मात्र होइन
खोज्नुपर्ने प्रवृत्ति हो ।
किनकि देश गुमाउनेहरू
सधैँ सीमा नाघेर आउँदैनन्
कतिपय आफ्नै आँगनमा उम्रिन्छन् ।
राष्ट्रको रक्षा बन्दुकले मात्र हुँदैन
स्मृतिले पनि गर्छ।
इतिहासलाई सम्झिनु
भविष्य जोगाउनु हो ।
त्यसैले आज को प्रश्न
लेन्डुप को थियो भन्ने होइन
बरु
लेन्डुप को बन्न खोज्दैछ भन्ने हो ।
हिमालहरू अझै उभिएका छन्
नदीहरू अझै बगिरहेका छन्
र देश अझै आफ्नै नामले चिनिन्छ ।
तर समयले चुपचाप सोधिरहेको छ
“के तिमीले आफ्ना लेन्डुपहरू चिन्यौ ?”
गजल : होला आमा
घरखेत लाने बाढी–पहिरो, उर्ली आउने खोला आमा
पोहोर जस्तै यसपालि नि, सताउने त होला आमा ।
आकास माथि बादल लागी, गड्याङ् गुडुङ् हुँदाखेरि
सपनीमै झस्काएर, जगाउने त होला आमा ।
कतै घरखेत, कतै मान्छे, कतै कतै गाँवै भनि
शहरभरी एकछिन हलचल, मच्चाउने त होला आमा ।
बाँचेजति गोरु–बाख्रा, लालाबाला बोकीकन
दुई–चार महिना सुकुम्वासी, बनाउने त होला आमा ।
बाबा फर्के परदेशबाट, शहरतिरै बसाई सर्ने
यस वर्ष नि यस्तै सपना, सजाउने त होला आमा ।
घरखेत लाने बाढी–पहिरो, उर्ली आउने खोला आमा
पोहोर जस्तै यसपालि नि, सताउने त होला आमा।
कविता : नसोध के बोले ?
नसोध
के बोले ?
सुरमा बोले कि
बेसुरमा बोले
बोल्न त
आखिर बोले ।
नसोध
के बोले ?
दशामा बोले कि
नशामा बोले
बोल्न त
आखिर बोले ।
नसोध
के बोले ?
र्यापमा बोले कि
झ्यापमा बोले
बोल्न त
आखिर बोले ।
बोलिनँ
बोल्दै बोलिनँ
नबोली
धरै दिएनौ त
अनि बोलेँ
नसोध
कहाँ के बोले ?
कविता : अन्त्यभन्दा धेरै पर
ए साथी, उठ न तिमी
अझै गर्नु छ धेरै
किन अल्झिन्छौ साना–तिना कुरामै तिमी ?
ऊ हेर त त्यो कलकलाउँदो बालक
उसको मुस्कान तिमीमै त अडिएको छ ।
उठ न तिमी
तिम्रै सुन्दर सृष्टिको पालन–पोषण गर्नलाई उठ ।
तिमी महान् त पहिल्यै थियौ
तिम्रो यस्तो सुन्दर सिर्जना हेर ।
पक्कै भोलि त्यो कलिलो सृष्टि विशाल बन्नेछ
तिम्रो ममता र आशिषको मात्रै त खाँचो छ ।
किन तड्पिन्छौ तिमी ?
तिम्रो त्यो ममताको शक्ति लिएर उठ ।
तिमी तिमी मात्रै होइनौ नि साथी
एकपटक सम्झी हेर
तिमीलाई झैँ छ कसैलाई आफ्नो काखको चिन्ता
तिनै संसार देखाउने आमालाई सोध ।
निर्भीक भएर लड यो मैदानमा
जहाँ तिम्रो जित निश्चित छ ।
नसोच समाज
नसोच पीडा
बस अघि बढ ।
तिमीभित्रकै ज्योतिलाई सोध
तिम्रो शक्ति कति छ भनेर
जे गर, जस्तो गर
तर एकपटक फेरि उठेर हेर ।
नपत्याए तिमीभित्रको तिमीलाई नै सोधेर हेर
तिमी तिमीसँगै घण्टौँ कुरा गरेर हेर
तिमीले तिमीलाई नै माया गरेर हेर
तिमीले तिमीलाई नै मौका दिएर हेर ।
के छैन र गर्न सक्ने तिमीले ?
एकपटक आफैँलाई सोधेर त हे।
अँह, हुँदैन यसरी
वर्षौँ भयो त्यो धुलोले डेरा जमाएको
झटपट उठ र टकटक्याऊ त्यसलाई तिमी
आफैँले आफैँलाई विश्वास नगरी सुखै नमान अब तिमी ।
आफैँले आफैँलाई चिनेर त हेर तिमी ।
जहाँ अन्त्य देख्छौ तिमी आफैँमा, साथी
हो त्यही बेला म अनन्त देख्छु तिमीमाथि ।
उठ न साथी ।
कविता : खुल्ला आकाश
तिमीलाई थाहा छ, खुल्ला आकाशमा के हुन्छ
हावाले स्पर्श गर्छ
जुनको जुनेली किरण पर्छ
सेता ताराले शीतलता दिन्छन्
चम्किला आँखाले सपना बुन्छन्
अझ, चरीझैँ स्वतन्त्र, पानीझैँ स्वच्छ
मनको हुरीलाई मनैमा सजाई
दिमागको जलनलाई दिमागमै बुझाई
मानिस, आफ्नो आफैँ भई
आफ्नै आँखा चिम्लेर निदाउन सक्छ रे ।
अझ, खुल्ला आकाशका कल्पना त कति मिठा हुँदा हुन् है
कुनै प्रेमका कसिला पाठ हुँदा हुन्
कुनै उनीसँगका मिठा–मिठा बात हुँदा हुन्
कुनैलाई सोच्दा मन हर्षित हुँदो हो
कुनैलाई सोच्दा काँचो मन रुँदो हो
ए साँच्चै, मिठा मात्रै कल्पना आउँदा हुन् त
झरीले भिजाए के गर्नु
हुरीले उडाए के गर्नु
भाग्यको खेला भाँचिए के गर्नु
चोला च्यात्तिए के गर्नु
ए त है, खुल्ला आकाशमुनि
मान्छेलाई मान्छेको डर लाग्दो हो
रातिको सोच्दा भोकनिन्द्रा भाग्दो हो
बादलले भविष्य ढाक्दो हो
धुलोले मानसम्मान राख्दो हो
कस्तो हुँदो हो तिनलाई
जसको, खुल्ला आकाश नै बस्ने कुटी हो
दिनभरिको पसिना नै साँझको रोटी हो
जो आफैँ आफ्नो एक्लो साथी हो
जसका लागि पूर्णिमा पनि औँसीको राति हो
ओ हो, सोच्दा त कति गहिरो पो रहेछ
कस्तो मेरो जिउ सिरिङ्ग भएछ
खुसी तिनलाई छ जसले पसिना बेचेर महल ठडाए
अनि महल बाहिर पसिनाको मोल लेखे
समस्या तिनलाई छ
जसले पसिना पोखेर धुलो पाए
अनि त्यही धुलोको छायामा खिएका हड्डी देखे
हुन त, म सोची पो के गरूँ
दया, करुणा जगाई पो के गरूँ
दयाले पेट भरिँदैन
इज्जतले डर भाग्दैन
सम्मानले छत पाइँदैन
बास नदिने सम्मान चाहिँदैन
सक्नेले पसिनाको मोल देऊ
हुनेले ओछ्याउने निको खोल देऊ
बुझ्नेले कानुनी बाटो खोज
बोल्नेले सडकको बाटो रोज
लेखी बोल, देखी बोल, हुन सक्ने जति बोल
तिम्रो बोली, हाम्रो बन्छ, हाम्रो भए न्याय रहन्छ
यो सत्य चाहिँ नभुल ।
कविता : छन्द महिमा
हरेक शब्द शब्दमा छ छन्द ताल मोहनी
अभाव भाव भिन्नमै छ छन्द जाल मोहनी
छ वेद वर्ण वर्णमा सुवास छन्द माधुरी
म भेट्छु पर्ण पर्णमा पराग छन्द माधुरी ।। १ ।।
छ कोइली कुहूकुहू वनै रनक्क गीतमा
बडो मजा छ छन्दको मुनाल नाच प्रीतमा
वसन्त वाग रागमा सुगन्ध छन्द पुष्कर
अहो जताततै छ छन्दकै प्रदीप्त भास्कर ।। २ ।।
भए नि भित्र भिन्नता प्रगाढ लाग्छ मित्रता
बुझे त यै समाजमा अचम्मको छ एकता
उठेर हेर ती चरा उडे सँगै बथानमा
छ छैन हेर छन्दकै विधान त्यो उडानमा ।। ३ ।।
छ ओठ लाल छन्दमा छ केशपाश छन्दमा
छ पाउ बाहु छन्दमा र सास चल्छ छन्दमा
प्रिया दिनै लगाउँछिन् सछन्द चक्षु अञ्जन
जहाँ म हेर्छु त्यै कुरा म देख्छु छन्द रञ्जन ।। ४ ।।
बिहान हुन्छ छन्दमा चिहान हुन्छ छन्दमा
म प्रेम बुन्छु छन्दमा घृणा म रुन्छु छन्दमा
बतास खास चल्छ झन् बहेर एक छन्दमा
छ घाम जून छन्दमा प्रकाश हुन्छ छन्दमा ।। ५ ।।
छ भित्रको जरा जरा अझै छ पात पातमा
म देख्छु छन्द छन्दकै छ स्वप्न रात रातमा
म लेख्छु छन्द छन्दमै सुकाव्य बात बातमा
म उठ्छु छन्दमै सदा नवीन भै प्रभातमा ।। ६ ।।
सुवास खास फूलमा छ छन्द राज सौरभ
हिमाल हाँस्छ छन्दमै सजेर ताज गौरव
ससीम बस्छ छन्दमै पुगेर हेर सागर
हरेक वस्तु छन्दमै बिना सुछन्द के छ र ? ।। ७ ।।
रहेर छन्द सूत्रमै बदल्छ चक्र सृष्टिले
भएर छन्द युक्त नै म देख्न सक्छु दृष्टिले
उडेर वायु छन्दमै झरी नि झर्छ छन्दमै
कठै छु कोपिला फुली म झर्नु पर्छ छन्दमै।।८।।
छरेर छन्दको छटा अपूर्व पूर्व मूलका
धरेर बासना मिठो फुले सुकाव्य फूलका
कुँदेर छन्दकै कला सिँगारले भरी भरी
उनेर पुष्प छन्दकै बगान छन् थरी थरी ।।९।।
म सुत्छु छन्दमा मिली ब्युँझन्छु छन्दमा रमी
म हिँड्छु छन्दमै सदा म बोल्छु छन्दमै गमी
म सुन्छु छन्दमै सबै तरङ्ग रङ्ग साथले
म लेख्छु भाग्य छन्दमै यिनै पवित्र हातले।।१०।।
कविता : गोरेटो र जिन्दगी
आफू सानो छँदा
स्वागतद्वार ठड्याएर
तेर्सिएका थिए
सम्भावनाका बग्रेल्ती गोरेटाहरू ।
रहरले आँखा खोल्नुअघि नै
पत्तै नपाई
शुरु भएछ
एउटा (अ)निश्चित यात्रा ।
भयो यस्तो कि
आठ–दस कदम नहिँड्दै
गोरेटो आफैँ अल्मलियो
र छिर्यो एउटा भयङ्कर सुरुङभित्र ।
कतै निस्पट्ट अँध्यारो
कतै भयङ्कर भड्खालो
कतै अनकन्टार भीर
कतै उकालो–ओरालो ।
वर्षौँको सङ्घर्षमयी हिँडाइ, कुदाइ
भोक, प्यास र अनिद्रा…
सुरुङ जसोतसो छिचोलियो
तर अझै असमथर, अप्ठ्यारो, अस्पष्ट गोरेटो ।
उफ् !
जोबन बितुञ्जेल
असिनपसिन हिँड्दा पनि
कुनै क्षितिजको
कुनै गन्तव्यको
सङ्केतसम्म देखिएन ।
आज
मध्यान्तरको भ्युटावर चढेर
हेर्दैछु पछिल्तिर
र हेर्दैछु छुटिसकेका
दूर–दूरसम्म फैलिएका
ती असङ्ख्य गोरेटाहरू ।
आहा !
टाढैबाट भए पनि
प्रस्टै देखिँदैछन्
कैयौँ ती गोरेटाहरू, बाटाहरू र राजमार्गहरू ।
देखिन्छन् रमाइरहेका बटुवाहरू
हात समाई हिँडेका प्रफुल्ल प्रेमीहरू
हाँसोले उज्यालिएका अनुहारहरू ।
भ्युटावरको उपल्लो कौसीमा थचक्क बसेको छु
र खोल्दैछु जिन्दगीको थोत्रो ल्यापटप ।
असरल्ल छरिएका छन् हाफ–टाइमसम्मका एक्सेल–डाटा
तर किन हो
सेभ हुन मान्दैनन्
ती कुनै ।
अन–सेभ्ड फाइलहरू त्यसै छोडेर
खोज्दैछु प्रेम र सुखको नयाँ सफ्टवेयर
धन र मन मिलाउने
माया र साथ गाँस्ने
सपनाहरूलाई एउटै फोल्डरमा सजाउने
कुनै हाइब्रिड फाइल ।
सोच्दैछु एक पटक
अस्तव्यस्त यात्रालाई निर्धक्क ‘अनडु’ गरूँ
भुल र गुनासाका गोरेटालाई ‘डिलिट’ गरूँ
अनि
मुटुको हार्डडिस्कमा बाँकी उज्यालो बचाइराखेर
जिन्दगीलाई फेरि एकपटक
‘रिसेट’ गरूँ
र शुरु गरूँ
त्यही ‘हाइब्रिड’ फाइलको
एक नयाँ जिन्दगी प्रोग्राम
एक समथर गोरेटो
एक प्रेमिल र सुन्दर यात्रा ।
कविता : समय एक कालजयी गति
समय रफ्तार लिन्छ
र लिइरहन्छ ।
समय
न भूत, न भविष्य
उसँग साथ छ त वर्तमान ।
समय
अभेद्य छ, अविराम छ
अजेय छ, अनश्वर छ ।
समय शाश्वत छ,
समय अनन्त गतिमा छ
किनकि
समय कालजयी छ
समय निरन्तर चलिरहन्छ ।
सूर्यका वायुपङ्खी रथसँगै
अविराम, अविश्राम ।
समय, सबैको साझा
समय सबैसँग समान छ
वर्गीकृत हुँदैन समय
आफ्नै प्रवृत्तिले बन्दछ
राम्रो, नराम्रो समय ।
तर समय
भोलिको किरणको लालिमासँगै
कसैको भाग्य कोर्ने रेखा बन्न सक्छ ।
हिजो समय बलवान् बनेर
कसैको निधार चम्काएको थियो
आज त्यो उज्यालो
अरू कसैको आँगनमा
उज्यालो बनेर परेको छ ।
हिजो समय चलायमान पार्ने
नीति, नियम र निर्णय
आज
अरू कसैले पाखुरी बजार्दैछ
समयको गतिसँगै ।
समय स्वभावले गतिमान छ
समयको चक्रीय गति
कसैले बुझे, कसैले बुझेनन् ।
समयको गतिसँगै हिँड्न सिक
तर ईर्ष्यामा जल्न होइन ।
जब समयले संस्कार सिकायो
परिवर्तनको शङ्खनाद गुञ्जियो
तिमीभित्रको चक्षु खुलेन ?
कसैको पेवा बनेन समय
यो त साझा सम्पत्ति हो
सबैका लागि समान ।
जगतद्रष्टाले
जन्मअघि नै बाँडिसकेको
अवण्डा
सबैको
जन्मजात अधिकार ।
यो प्राकृतिक हो, स्व–उत्पादन हो
स्वतःस्फूर्त, अनवरत प्रवाहित ।
परा–प्रकृति, सारा ब्रह्माण्ड
समयमै आश्रित
समयद्वारा नियन्त्रित ।
तर तिमीले समय बुझेनौ
बुझ्ने प्रयास पनि गरेनौ
दोष त्यहीँ जन्मियो ।
जसले समय बुझ्यो
उसले उपयोग गर्यो ।
जसले समय गुमायो
उही अनुपयोगीको भार बोकेर
तल झर्यो
समय अझै बगिरहेछ…
सायद
तिमीलाई फेरि एकपटक
आफैँलाई चिन्ने अवसर दिँदै ।
समय
प्रतीक्षा गर्दैन
तर चेतनाको
सधैँ ढोका खुला राखिरहन्छ ।
समयसँग
जसले चाल मिलाउँछ
उही जीवनको यात्रामा
पतनभित्र पनि सम्भावनाको बीउ भेट्टाउँछ ।
किनकि समय
परिवर्तन मात्र पनि होइन
यो त
मानिसलाई मानिस बनाउने
अदृश्य गुरु पनि हो ।
र अन्तत
समयको विशालतामा
अहंकारका ढुङ्गाहरू टिक्दैनन्
टिकिरहन्छ त केवल
सत्कर्मका उज्याला छापहरू ।
किनकि समय स्वयं
कालको प्रवाह हो
कालजयी
अनन्त, अविश्राम र अजेय ।
कविता : जराग्रस्त समय
धुवाँले धमिलो
शहरतिर
आँधीको सङ्केत
मृत्यु–घण्टामा कम्पित समय ।
क्षीण नदी
पहाडले खसालेका ढुङ्गाहरूका
आर्तनाद
धूसर आकाश
महानगरको फोहोरको
थुप्रोमा
सभ्यताको दाम्भिक झण्डा
जङ्गलका जन्तुहरू
जन–अरण्यमा आतुर ।
दौडको कस्तो मायावी नशा !
नशामा हराएको छ
बाँचिरहने मादकता ।
हाँसो फुल्ने ओठहरू
मुसे दौडमा फिक्का परेका छन् ।
पारिजात फूल बटुलेका
दिनहरू
केवल सम्झना मात्र भइरहे
साउनले ल्याउन सक्ला र ?
असोजको खेतसम्म लहर ।
बलौटे बगरमा जराजीर्ण स्मृति ।
यहाँ एउटा नदी थियो ।
मूल असमिया पर्या–कविता: मिना देवी बरुवा
अनुवाद: डा. देवेन सापकोटा