कविता : स्थगित मृत्यु

फूलमाया !
किन कान्तिविहीन
छ चन्द्रमुखी मुहार ?
दुनियाँ खुसी
बनाउने औषधीझैँ
तिम्रो एक
मुस्कान हाँसो
राज्यको बागडोर
घडाबाट
क्रान्तिको बिगुल
फुक्ने तिम्रो आवाज
सामन्तीका ढाड
टेकेर
शिर छेदन गर्ने
तिम्रा हातले
अँह, समाउन
मिल्दैन यो कायरताको डोरी
पाउँदिनौ हार्न
जल्लादहरूबाट
पाउँदिनौ भाग्न
राता अक्षरमा
देश रङ्ग्याउने रगत मुटुमा बोकेर
कलङ्कका शिर गिँड्ने हातले
मृत्युवरणको पासो बोक्न ।

फूलमाया !
यी जुकाका दासीहरूको मात्र होइन देश
तिमी त युगीन पुरुषकी वीरङ्गना छोरी हौ
कर्तुतका काला पर्खाल ढालेर
समताको सुनगाभा फुलाउने
विचारकी खम्बा हौ ।
अहँ, अलिकति मन विचलित हुँदैमा
आफैँ नाश भएर जाने ईश्वरको भूललाई
किन रोजिरहेछन्
तिमीजस्ता युवाहरूले
कायरताको बाटो ?
भर्भाउँदो भुङ्ग्रोमा हामफालेर
उत्रने बेला आएको छ अब
पासो लाउने डोरी नाम्लाले
पाता फर्काएर हिंस्रक पशुहरूको छाला उतारी
बेला आएको छ नुनचुक छर्किने ।
सोध्न बाँकी नै छ अन्तिम पटक
टुँडिखेलमा गएर श्रीमहाराजलाई
न्याय दिन्छौ कि
सामूहिक योगमाया बनौँ सरकार ?
ढुसी पलाएका न्यायका निर्जीव तराजु ब्युँताएर
बाँकी नै छ न्यायको मूर्तिमा सास भर्न
बाँकी नै छ
टुँडिखेलबिच सीधा भ्रष्टाचारी झुन्ड्याउन
बाँकी नै छ
जातीय अहङ्कारका कङ्कालहरूको
नपुंसक गिदीलाई छिनालेर बगाउन
………. छन् अझै थुप्रै बाँकी पर्महरू तिर्न ।

फूलमाया !
कसले गर्छ उल्लेखित बाँकी विमर्श ?
कसले लेख्छ नारी एकता समताका वाणी ?
कसले गाउँछ महासमरका गीत ?
कसले ठड्याउँछ पातकी काजीलाई औँला ?
कसले हाल्छ घेरा
कर्तुतका जालाले ढाकेका न्यायालयमा
निर्मला र नवराजहरूजस्ताका
मृत्युको प्रमाणीकरण खोज्दै !
बाँकी नै छ अज्ञात इतिहास लेख्न
बाँकी नै छ
सोलु सल्लेरी र साँगुरी भञ्ज्याङमा
रगतका छिर्काले अरुण रङ्ग्याएको कथा लेख्न
बाँकी नै छ
शहीदका आकाङ्क्षा पूरा गर्न
राज्यले मानसिक स्वास्थ्य गुमाए पनि
सवलाङ्ग छ अझै तिम्रो विचार
अब आत्महत्या होइन
आत्मसाहस लिएर उठ
फैलाऊ सबैलाई
परिवर्तनका झिल्काको सन्देश
हो फूलमाया !
स्थगित गर अब आत्ममृत्यु
किनकि तिमीभन्दा पहिल्यै
मृत्यु भइसकेको छ न्याय र राज्यको मृत्यु
त्यसैले
मरणको भन्दा जीवनको खाँचो छ अब देशलाई ।।

कविता : नभ-क्यानभासमा लुकामारी

व्योमको नीलो अनि अनन्त शून्यताभित्र
आज चेतनालाई एकाकार गराउन मन लाग्यो
चाँदनीको त्यो स्निग्ध, कञ्चन प्रकाशसँगै
जुनझैँ बादलको घुम्टोभित्र लुकामारी खेल्न मन लाग्यो ।
श्वेत मेघका मसिना र चञ्चल तरङ्गहरू बनी
त्यो सुधाकरको ओजस्वी मुहार ढाकिदिऊँ
शीतल समीरको सुस्तरी सुस्केरासँगै बग्दै
अदृश्य र दृश्यको दोसाँधमा हराउन मन लाग्यो ।
जहाँ क्षितिजले धर्तीको सुस्केरा सुन्छ
र नक्षत्रहरूले रातको मौनता बुन्छन्

त्यही निश्चल र पवित्र ब्रह्माण्डीय सन्नाटामा
मलाई आफ्नै अस्तित्व पग्लिएको महसुस गर्न मन लाग्यो ।
जब थकित रजनीले आफ्नो प्रहर बदल्नेछ
अनि कुहिरोको ओछ्यानमा शशिको छाया ढल्नेछ
त्यो अलौकिक र कल्पनातित संसर्गमा विलीन हुँदै
संसारका यी नश्वर बन्धनहरूबाट मुक्त हुन मन लाग्यो ।
हो, आज मलाई भौतिकताको धरातल छाडेर
जुनझैँ बादलको ओतभित्र लुकामारी खेल्न मन लाग्यो ।

 

कविता : म मेरो नजरमा सही छु

नसुनाऊ मलाई अरूका कुरा
एकपटक सबैको फुटेको छ भाग्यको चुरा ।
म बाँचेको यसैले हो लत भए पनि
म मेरो नजरमा सही छु तिम्रो नजरमा गलत भए पनि ।

म आफ्नै तालमा नाच्छु तर जुरेली होइन
म आफूलाई खुसी बनाउँछु जुन झेली होइन ।

मान्छु तिम्रो सोच सपना अल्छी छैन
तिमीलाई समात्न सक्ने कुनै बल्छी छैन ।
तर विचार गर तिमी पनि
अँध्यारोलाई सराप्दैमा जुन पल्टिँदैन ।

चिन्न नखोज मलाई कोही होइन म
छिन्न नखोज मलाई ठेकीको मोही होइन म ।
झूटो सुख र दुःख कहिले पनि साट्दिनँ
नक्कली आँसु बोक्ने पानीको गोही होइन म ।

नसुनाऊ मलाई अरूका कुरा
एकपटक सबैको फुटेको छ भाग्यको चुरा ।
म बाँचेको यसैले हो लत भए पनि
म मेरो नजरमा सही छु तिम्रो नजरमा गलत भए पनि ।

 

कविता : प्रकृति सम्मेलन

(पर्या–कविता)

हिमालभरिका ढुङ्गाहरू भेला भए
र भन्छन्
हामीले त यो धर्ती अड्याएका छौँ ।
अनि त ठमक ठमक हिँड्छौ, ए मान्छेहरू हो !

खेतभरिका माटोहरू भेला भए !
र भन्छन्
हामीले त अन्नपात उब्जाएका छौँ
अनि त पेटभरि खाएका छौ, ए मान्छेहरू हो !

गङ्गोत्रीभरिका नदीहरू भेला भए !
र भन्छन्
हामीले त जलसागर प्रवाह गरेका छौँ
अनि त तिर्खा मेटाएका छौँ, ए मान्छेहरू हो !

जङ्गलभरिका रुखहरू भेला भए !
र भन्छन्
हामीले त अक्सिजन र पर्यावरण बनाएका छौँ
अनि त अस्तित्वमा छौँ , ए मान्छेहरू हो !

यो हो, प्रकृति सम्मेलन, यहाँ हरित मेनिफेस्टो बन्दैछ ।

जहाँ लेखिँदैछ, इकोसिस्टम र सहअस्तित्वको नारा
जहाँ लेखिँदैछ, इकोलोजी र सहजीवनको नारा
जहाँ लेखिँदैछ, इन्भारोमेन्ट र सहकार्यको नारा

तर पनि
विवेक बिग्रिएका मानिस हो ! किन गर्छौ पर्यावरणको शिरोच्छेदन ?
बुद्धि बिग्रिएका मानिस हो ! किन गर्छौ पृथ्वीको अस्तित्व विलोपन ?

भोलिपल्ट फेरि
शहरभरि एक हुल मानिसहरू भेला भए
भन्दैछन्
म क्रसर व्यापारी, ढुङ्गा बेच्ने हो ।
म कृषि व्यापारी, माटो बेच्ने हो ।
म पानी व्यापारी, नदी बेच्ने हो ।
म काठ व्यापारी, जङ्गल बेच्ने हो ।
म पूँजीपति, कार्बन–तेलका कुँवा, अनि पृथ्वी नै बेच्ने हो ।
यो हो कोप सम्मेलन, जहाँ ड्रील बेबी ड्रील मेनिफेस्टो बन्दैछ ।

ऊफ !
अलि पर वरपीपल चौतारामा एक साधु छन्
उनी बर्बरिक जस्ता छन्
अर्थात् उनी कमजोरका प्राणरक्षक हुन्
यसैले होला, उनी प्रकृति सम्मेलन सुन्दै थिए

विडम्बना अहिले,
उनी हेर्दैछन् एक पर्यावरणीय कुरुयुद्धको सम्भावित परिदृश्य !
उनी हेर्दैछन् प्रकृति–मानव महाभारत युद्धको सन्ध्याकाल !

अनि सोध्दैछन् यी मान्छेहरूलाई
अनि सोध्दैछन्, धर्तीका बासिन्दाहरूलाई
खोइ विराट पर्याचिन्तनका गीतोपदेश रचनाकारहरू ?
खोइ ‘नन्दन वनका’ अनमोल पारिजातहरू ?
खोइ ‘नक्षत्र बाटिकाका’ पवित्र वृक्षिकाहरू ?

कोही देखिन्नन् कतै, धराबासी यलम्बरहरू ।
कोही देखिन्नन् कतै, चिपको आन्दोलनका गौरादेवीहरू ।

लौन यो पर्या–विध्वंसको आगलागी रोक
लौन यो प्रकृति संहारणको महायुद्ध रोक
कोही देखिन्नन् कतै, हरित शान्तिदूतहरू ।

र फेरि उनी आफैँ लेख्छन्
त्यही प्रकृति सम्मेलनको घोषणापत्र
जसमा ढुङ्गा बोल्दछ, माटो बोल्दछ, पानी बोल्दछ र जङ्गल पनि बोल्दछ ।
जसमा प्रकृति हजारौँ लाखौँ पटक बोल्दछ ।

र भन्छन्
मूर्ख मानिसहरू हो
कि लेख आफ्नै विनाशको मृत्युपत्र ।

वा लौ पढ !
तिम्रो अस्तित्वको जीवनपत्र ।
अब, यी नै बोलिरहेका ढुङ्गा, माटो, पानी, जङ्गल र पर्यावरणसित मितेरी गाँस ।
बरु च्यात, कोप सम्मेलनका नक्कली सहमतिपत्रहरू ।
अनि पालना गर, प्रकृति सम्मेलनका घोषणापत्रहरू ।

गीत : खोलीले सागर भेट्ला कि

खोलीले सागर भेट्ला कि, बगरको कथा लेख्ला कि
किनारा आफ्नो सम्झिँदै सुदूर मुहान देख्ला कि !

छोरीलाई देश छोडेर भूगोलपारि हुनेलाई
भूगोलको पश्चिम कुनामा, छाती चिरेर रुनेलाई
खोलीले सागर भेट्ला कि, स्वप्नले सगर देख्ला कि
देशमा छोरी रोएको जङ्घारले कतै छेक्ला कि !

पराई भूमिमा घोटिँदा, ऐठन कति हुँदो हो !
माइती आँगन सम्झिँदा, चेलीको मन रुँदो हो
आँसुले आशा भेट्ला कि, हाँसोको भाषा लेख्ला कि
सपनाको सहर–सगरले, मनको तार छेक्ला कि
किनारा आफ्नो सम्झिँदै सुदूर मुहान देख्ला कि !

 

कविता : परीक्षा

म फूल
मलाई न्याय देऊ प्रकृति !
यहाँ मेरो सुगन्ध लुटिएको छ
यहाँ मेरो रङ्गमाथि
गिद्धे नजर लगाउनेहरू नै
मालीको जिम्मेवारीमा छन्
मेरो सुवास बारुदको गन्धबिच
तिरस्कृत भएको छ
मेरो सौन्दर्य आणविक शस्त्रहरूको
सजावटबिच अस्वीकृत भएको छ
उनीहरूले प्लास्टिकको फूल
घरघरमा सजाउँदै गर्दा
मेरा पत्रदल घामको किरण खोजिरहेछन्
मेरा जरा पानीको एक थोपा सिँचाइ पर्खिरहेछन्

हिमालको अस्तित्व नै निलौँलाझैँ गरी
हाँसिरहेछन् मेरा घाउहरू
पहाडका छाती चिर्दै डोजरले
छाडेको हुङ्कार मेरो घाउको
अट्टाहास जस्तो लाग्छ
साँध, सिमाना, शक्ति र सत्ताको नाममा
पृथ्वीका कुनाकुना बज्रिरहेका
बारुदी क्षेप्यास्त्रका गोलाहरूले
मेरो घाउहरूको क्षेत्रफल विस्तार गरिरहेछन्
अतिक्रमित मेरा पत्रदलहरू
अस्तित्व सङ्कटको संहारमा छन् …
मेरो जरामा सलबलाइरहने गड्यौलाहरू
मेरो सौन्दर्यमा झुमिरहने पुतलीहरू
मेरा पत्रदलमा आफ्नो जीवन खोज्दै
घुमिरहने माहुरीहरू
सबैसँगको भेटघाट ओजोनतहझैँ
पातलिँदै गइरहेछ अचेल ….

मैले सधैँ पर्खिरहने प्रिय वसन्ती याम
अचेल आफूसँगै लिएर आउँछ
ग्रीष्मको उकुसमुकुस
मैले पर्खिरहने प्रिय वर्षा ऋतु
कहिले उजाड उद्यान मानौँ हेरी मात्र बस्छ
कहिले मेरो आँत पनि भिजाउन नसक्ने गरी वर्षन्छ
कहिले म फुल्ने उद्यान समेत बगाएर लैजाने गरी
मानौँ भेलबाढी पठाउँछ मविरुद्ध …
प्रकृति ..! तिम्रो यो अनियमित उच्छवास
मलाई पोलिरहेछ …

प्रिय मानव
तिम्रा करेसाबारीमा
आँगनका डिलमा
म हाँस्न छाडेँ भने
सम्झनु विजय मेरा घाउहरूको भएछ …!

नझर्दै मेरा पातहरू, नमुर्झाउँदै मेरा पत्रदल
रोक्यौ भने प्लास्टिकको प्रहार
छेक्यौ भने बारुदको वर्षा
रोक्यौ भने माटोमा विषादीको वमन
प्रकृति मारेर गर्ने विकास यदि रोक्यौ भने
अवश्य त्यसबखत
मेरो घाउ होइन म हाँस्नेछु
खिलखिलाउँदै नाच्नेछन् मेरा पत्रदल
तिम्रो भविष्य बनी
फैलिनेछन् परिवेशभरि मेरा अङ्कुरणहरू
मेरो सुवासले जब तिम्रा आँगन मग्मगाउनेछ
तिम्रो अस्तित्व जग्मगाउनेछ
त्यसबखत सम्झनु विजय आफ्नै भएछ …।

कथङ्कदाचित् यदि मेरो घाउ विजयी भएछ भने
सम्झनु हार म फूलको होइन
तिमी मानवकै भएछ
यो हार र जितको सङ्घर्ष पक्कै होइन
यो त विनाश र अस्तित्व रक्षाको
त्यो चरण हो
जहाँबाट मानवीय विवेकको
अन्तिम परीक्षण हुन्छ …।

 

‘साहित्यपोस्ट आख्यान पुरस्कार २०८२’ को छोटो सूची

पहिलो कृतिका रूपमा आख्यान लेखेर नेपाली साहित्यमा पदार्पण गरेका नवोदित लेखकलाई साहित्यपोस्टले प्रदान गर्ने ‘साहित्यपोस्ट आख्यान पुरस्कार २०८२’का लागि ‘छोटो सूची’ जारी गरिएको छ । सूचीमा नवोदित आख्यानकारका पाँच आख्यान कृति समावेश छन् ।

सूचीमा सुरेश याक्सोको कथासङ्ग्रह ‘पेनिबा’, खगेन्द्र गिरीको कथासङ्ग्रह ‘भग्न प्रेमशाला’, प्रकाश पन्थीको उपन्यास ‘महबी मिका’, दिपा दाहालको कथासङ्ग्रह ‘विजयिनी’, र लक्ष्मण वियोगीको कथासङ्ग्रह ‘सत्यम्’ रहेका छन् ।

यसअघि ०८२ सालमा प्रकाशित नवोदित लेखकका साहित्यपोस्टलाई प्राप्त ३७ आख्यान विधाका कृतिहरूबाट ११ कृतिको ‘लामो सूची’ सार्वजनिक गरिएको थियो । पाँच कृतिको छोटो सूची तिनै ११ कृतिहरूको मूल्याङ्कनबाट छानिएको हो ।

यसअघि पुरस्कारको ‘लामो सूची’मा छोटो सूचीमा अटाएका पाँच कृतिका साथमा रबिन रिजालको उपन्यास ‘अस्तुको सिन्दुर’, शोभा अधिकारीको लघुकथासङ्ग्रह ‘आमाको आँखा’, प्रशान्त सापकोटा (फिनु) को उपन्यास ‘काव्या’, छत्र दर्लामीको उपन्यास ‘घेरा’, हिमा रोका ‘प्रतिज्ञा’को लघुकथासङ्ग्रह ‘प्रतिज्ञा’, र अमृत प्रधानको उपन्यास ‘स्पर्शको आभास’ रहेका थिए ।

लामो सूचीबाट पाँच आख्यान कृतिको छोटो सूची साहित्यपोस्टका विधा सम्पादकसहितको निर्णायक समूहले छानेको हो । कथा संरचना, घटनाहरूको संयोजन र सिलसिला, दृष्टिकोण निर्माण, नवीनता, सामाजिकता र समयचेत, चरित्रकार्य, प्रस्तुति तथा शीर्षक सार्थकता लगायत आख्यानका विविध आयमहरूलाई आधार बनाई कृतिहरूको मूल्याङ्कन रिएको निर्णायक समूहले जनाएको छ ।

तेस्रो चरणमा छोटो सूचीमा पर्न सफल कृतिमध्ये उत्कृष्ट तीन कृतिको छनौट गरिने छ । उत्कृष्ट तीनमध्येबाट सर्वोत्कृष्ट कृति छनौट गरी ५० हजार राशिको ‘साहित्यपोस्ट आख्यान पुरस्कार २०८२’ प्रदान गरिने छ ।

‘साहित्यपोस्ट आख्यान पुरस्कार’को प्रायोजन साहित्यकार चैतन्य अधिकारीले गर्नुभएको छ । जापानको सागा विश्वविद्यालयबाट केमिकल इन्जिनियरिङमा विद्यावारिधि गर्नुभएका अधिकारी पोखरेली युवा सांस्कृतिक परिवारको सचिवसमेत हुनुहुन्छ । अधिकारीका ‘जुद्ध शमशेरका नाममा’ र ‘झरीको किनार’ कवितासङ्ग्रह प्रकाशित छन् ।

‘साहित्यपोस्ट गैरआख्यान पुरस्कार’को छोटो सूची प्रकाशन गरिसकिएको छ भने जेठ २१ गते (बिहीबार) ‘साहित्यपोस्ट काव्य पुरस्कार’को छोटो सूची सार्वजनिक गरिने छ ।

अगामी चरणमा, काव्य, आख्यान र गैरआख्यान गरी तीन विधाका उत्कृष्ट तीन-तीन कृति (साहित्यपोस्ट नवरत्न २०८२) को घोषणा गरिने छ । तीन विधाका तीन-तीन उत्कृष्ट कृतिमध्येबाट एक-एकलाई ५०-५० हजार राशिको पुरस्कार तथा सम्मान औपचारिक समारोहको आयोजना गरी प्रदान गरिनेछ ।

छोटो सूचीमा पर्न सफल पाँच आख्यान विधाका कृतिहरूः

१) पेनिबा – सुरेश याक्सो

कथाकार सुरेश याक्सोको कथासङ्ग्रह हो, ‘पेनिबा’ । यो समाजको यथार्थलाई मनोवैज्ञानिक गहिराइसहित प्रस्तुत गर्ने कृति हो । सङ्ग्रहका कथाहरू वर्तमान परिवेशमा केन्द्रित छन् । नेपाल र हङकङको परिवेशमा लेखिएका कथाहरू वैचारिक रूपमा सशक्त छन् ।

आफ्ना कथाहरूमा याक्सोले समाजका राम्रा–नराम्रा गतिविधिलाई सूक्ष्म रूपमा केलाउनुभएको छ । पुस्तकलाई रत्न पुस्तक भण्डारले प्रकाशनमा ल्याएको हो ।

२. भग्न प्रेमशाला – खगेन्द्र गिरी

ढेड दशकदेखि पत्रकारिता क्षेत्रमा सक्रिय लेखक खगेन्द्र गिरीको पहिलो मौलिक कृति हो, कथासङ्ग्रह ‘भग्न प्रेमशाला’ । सङ्ग्रहमा इतिहासदेखि एआई र रोबोटिक्ससम्मका विविध विषयमा आधारित कथाहरू सङ्ग्रहित छन् । पुस्तकमा प्रेमलाई ‘रोमान्टिक’ नभई एक ‘प्रयोगशाला’ को रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ जहाँ सम्बन्धहरू परीक्षण हुन्छन् । पुस्तकमा पितृसत्ता, मीडिया र सामाजिक प्रणालीको सूक्ष्म चिरफार गरिएको छ ।

गिरीका कथाका पात्रहरू भौतिक भोगाइभन्दा ज्यादा अस्तित्वको संकट र मानसिक विखण्डनबाट गुज्रेका छन् । पुस्तकलाई इन्डिगो इन्कले प्रकाशनमा ल्याएको हो ।

३. महबी मिका – प्रकाश पन्थी

आख्यानकार प्रकाश पन्थीको उपन्यास हो, ‘महवी मिका’ । परम्परागत कथावाचनको संरचनालाई अस्वीकार गर्दै पन्थीले उपन्यासमा नयाँ शैलीको प्रयोग गर्नुभएको छ । उपन्यासको केन्द्रमा सामाजिक विकृति र विसंगतिहरू छन्, जसमाथि उपन्यासले तीक्ष्ण व्यंग्य–प्रहार गरेको छ । साथै, पात्रहरूको संघर्ष र भोगाइमार्फत् समाजको यथार्थ तस्बीर प्रस्तुत गरिएको छ ।

भाषिक रूपमा उपन्यास सशक्त, कवितामय र कतिपय ठाउँमा अध्यात्मतिर झुकेर दार्शनिक शैलीमा लेखिएको छ । उपन्यासलाई इन्डिगो इन्कले प्रकाशनमा ल्याएको हो ।

४. विजयिनी – दिपा दाहाल

समसामयिक तथा महिला मुद्दामा प्रखर लेखक दिपा दाहालको कथासङ्ग्रह हो, ‘विजयिनी’ । कथासङ्ग्रहमा नेपाली मनोवैज्ञानिक र नारीवादी प्रवृत्तिलाई आत्मसात् गरिएको छ । कथामा विशेषगरी पूर्वी नेपालको तराई क्षेत्रको भौगोलिक परिवेश र त्यहाँ बसोबास गर्ने बाहुन, क्षेत्री, राई, लिम्बु, धिमाल, सन्थालको जीवनशैलीलाई उतारिएको छ ।

सङ्ग्रहका अधिकांश कथाहरूले पितृसत्तात्मक समाजमा नारीले भोग्नुपरेका पीडा, अन्तरजातीय विवाहका चुनौती र आर्थिक आत्मनिर्भरतापपछि प्राप्त हुने ‘विजयीभाव’ लाई उजागर गरेका छन् । पुस्तकलाई साङ्ग्रिला मिडिया ग्रुप प्रा.लि.ले प्रकाशनमा ल्याएको हो ।

५) सत्यम् – लक्ष्मण वियोगी

दुई दशकदेखि पत्रकारिता क्षेत्रमा सक्रिय लेखक लक्ष्मण वियोगीको पहिलो कृति हो, कथासङ्ग्रह ‘सत्यम्’ । कथाहरूमा रैथाने शैली, लोकजीवन, लोकसंस्कृति र पर्यावरणीय चेत प्रखर रूपमा समेटिएका छन् । स्याङ्जाको परिवेशलाई केन्द्रमा राखिएका कथाहरूमा काठमाडौँ, बर्दिया, अछाम लगायत ठाउँका सामाजिक तथा भौगोलिक चित्रहरू पनि जीवन्त रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ ।

कथाहरूमा प्रेम–प्रणयका अनुभूतिका साथै माओवादी द्वन्द्वको समयमा समाजले भोगेको त्रासदीलाई कलात्मक ढङ्गले प्रस्तुत गरिएको छ । पात्रहरूको सङ्घर्षपूर्ण जीवनलाई वियोगीले ‘दुःखान्त चेतना’का साथ प्रस्तुत गर्नुभएको छ । पुस्तकलाई पेज टर्नरले प्रकाशनमा ल्याएको हो ।

साहित्य, सनत र सम्बन्ध

साहित्यले सम्बन्ध बनाउँछ । देश विदेशमा थुप्रै सम्बन्ध बनेका छन् साहित्यमार्फत । साहित्य लेखनको शुरूआत बर्दियाबाट गरेको भए पनि साहित्यिक सम्बन्ध बाँकेबाट शुरू भएको हो मेरो । सम्बन्धहरू निरन्तर बढिरहेका छन् । नवसर्जकदेखि वरिष्ठ साहित्यकारसँगको सम्बन्धले लेखनलाई क्रियाशील बनाउँदै आएको अनुभव भइरहेको छ ।

सनत रेग्मी, नामै काफी छ । सनत रेग्मीको चर्चाबिनाको नेपाली कथासाहित्य अधुरो र अपुरो जस्तो लाग्ने थालेको छ । आञ्चलिक कथा लेखनको इतिहासमा सनत रेग्मीको नाम सम्मानपूर्वक लिने गरिन्छ । सनत रेग्मी बाँकेमा हुनु हाम्रा लागि गौरवको विषय हो । सनत रेग्मीसँग अलिपछि मात्रै स्थापित भएको हो मेरो साहित्यिक सम्बन्ध । यो सम्बन्ध स्थापित भएको पनि झण्डै तीन दशकको नजिक पुगिसकेको छ । साहित्यिक अभिभावकका रूपमा सनत रेग्मीसँग गाँसिएको सम्बन्धले आख्यान लेखनमा बीजारोपण गरेको अनुभूति गर्दै आएको छु मैले । 

सनत रेग्मीसँग कसरी र कहिलेदेखि सम्बन्ध जोडियो ? यही विषय खोतल्दैछु । उनीसँग रहरले जोडिएको सम्बन्ध हो मेरो । यो रहर भन्ने चिज पनि अनेक र अनौठो हुने रहेछ । रहरहरूको लहरमा लहरिँदै मानिसहरूले आफ्नो जीवन अगाडि बढाइरहेको हुन्छ । बाल्यकालीन रहरहरू उमेरसँगसँगै झाँगिदै फैलिइरहेका हुन्छन् । घर, समुदाय, समाज हुँदै देश र विदेशसम्म पुगेका हुन्छन् । यसरी फैलिएका रहरका लहरलाई नै हामी परिचित भएको सम्झँदा रहेछौँ । 

मेरा अनेक रहर थिए र छन् पनि । परिचित हुने रहर उमेरसँगै झाँगिदै जान थालेको थियो । धेरै रहरहरूमध्येको एउटा रहर थियो साहित्यकार बन्ने । यो बाल्यकालीन रहर हो । कक्षा ६ मा अध्ययन गर्दाको ‘म विद्यार्थी’ लेख्दाको समय होस् वा कक्षा ८ मा अध्ययन गर्दाको ‘आँखा’ नामक कविता लेख्दाको समय । रहरले लेखिएका कविता थिए ती । खेलाडी बन्ने, चित्र कोर्ने र मूर्ति बनाउने रहरहरूले भने धेरै लामो समयसम्म निरन्तरता पाउन सकेनन् । कवि बन्ने रहर अहिले पनि उस्तै छ जति बाल्यकालमा थियो ।

बाल्यकालीन रहर धेरैका धेरै हुँदा रहेछन् । विशिष्ठ व्यक्तिहरूका जीवनी र कहानी सुन्दा थाहा हुने रहेछ यस्ता कुराहरू । सनत रेग्मीको कलाकार बन्ने बाल्यकालीन रहर रामलीला मैदनमा पोखिएको थियो । लक्ष्मणको भूमिकामा प्रस्तुत गरिएको बाल्यकालीन कलाकारिताको रहर, रहरहरूमध्येको एउटा आशालाग्दो रहर थियो । यो रहरले उहाँलाई कहिलेसम्म पच्छायो थाहा भएन । समाज सेवा र राजनीति सनत रेग्मीका बाल्यकालीन रहरहरू नै थिए । सनत रेग्मीमा लेखक बन्ने रहर कसरी झाँगिदै गयो भन्ने कुरा लेखनमा रूचि राख्ने र उहाँलाई नजिकबाट चिनेकाहरूले पटकपटक सुन्दै पनि आएका छन् । कविता तथा कथाको टाउकोमा आफ्नो नाम लेखेर पाठ्यपुस्तकमा आएको हेर्ने रहर सनत रेग्मीमा के कति थियो ? यो कुरा सुनेको र सोधेको छैन । कुनै दिन सोध्नुपर्ला ।

रहर न हो, पाठ्यपुस्तकहरूमा भएका कवितामा लेखिएका कविहरूका नामले मलाई निकै छुन्थ्यो । साहित्यकारहरूका जीवनीले लोभ्याउँथ्यो । रेडियो सुन्दा दाहाल यज्ञनिधिले कार्यक्रममा वाचन गरका नामहरू कण्ठ गर्न मन लाग्थ्यो मलाई । वि.सं.२०४९ तिर विश्वप्रेम अधिकारीको ‘मेरी छोरी’ भन्ने कविताले मनमा अनेक तरङ्गहरू उत्पन्न गराएको थियो । लेखक तथा कृतिकारका रूपमा मैले देखेको र चिनेको पहिलो व्यक्ति नै विश्वप्रेम हुनुहुन्थ्यो । कृति प्रकाशन गर्न जो कोहीले पनि पाउँदो रहेछ भन्ने कुरा यही कविता कृति पढेपछि जानकारी भएको थियो मलाई ।

साहित्य, सनत र सम्बन्धका विषयमा कुरा गर्दैछु । वि. सं. २०५० तिर रेडियो नेपाल क्षेत्रीय प्रसारण केन्द्र सुर्खेतको एउटा साहित्यिक कार्यक्रममा नेपालगञ्जका साहित्यकार नारायणप्रसाद शर्मा अधिकारीको व्यक्तित्व र कृतित्वका बारेमा कार्यक्रम आयो । बर्दियाको एउटा कुनामा बसेर सुनेको यो कार्यक्रम नजिकका लेखकका बारेमा सुनेको पहिलो कार्यक्रम थियो । वि.सं. २०५१ मा अध्ययनका क्रममा महेन्द्र बहुमुखी क्याम्पस नेपालगञ्जमा आइपुगेको थिए । नेपाली अध्यापन गराउने गुरु नारायणप्रसाद शर्मा गैरे हुनुहुँदो रहेछ । मैले रेडियोमा सुनेको नारायणप्रसाद र अध्यापन गराउने नारायण एउटै हुन् वा फरक छुट्याउन पनि मलाई एक डेढ महिना लाग्यो । बाँकेमा पहिलो साहित्यिक सम्बन्ध नारायण गुरुसँग भयो । 

नारायण सरले ‘गैरे स्टेश्नरी’ खोलेपछि भने प्रायः दैनिक जस्तो भेट हुन थाल्यो । साहित्य र साहित्यकारहरूका विषयमा कुरा हुन थाले । मौका छोपेर दुई चार कविताहरू सुनाएँ । नारायण सरले आफ्नो कविता कृति ‘शिशु प्रजातन्त्र’ उपलब्ध गराउनुभयो । यो कृति हातमा लिएपछि एउटा वाचा गरेको थिएँ, ‘एक दिन मैले पनि कृति प्रकाशन गर्नेछु ।’ साहित्यले गुरु चेलालाई साथी जस्तो बनायो । सम्बन्ध र सहकार्य बढ्दै गयो । हुँदा हुँदा नारायण सरको ‘एउटा अर्को आकाश’ नामक गजलकृति त उहाँका रचनाको विषयमा भूमिका नै लेख्ने अवसर मिल्यो मलाई । यही गजल कृतिले नारायणसरलाई विद्यावारिधिको उपाधि प्राप्त गर्ने स्थानसम्म पुर्यायो । 

रहर त हो, आइ ए दोस्रो वर्षमा पढ्दै थिएँ साथीहरूलाई समेटेर एउटा पत्रिका प्रकाशन गर्न रहर लाग्यो । ‘सिर्जना’ नामको साहित्यिक पत्रिका प्रकाशन गर्ने निर्णय भयो । समिति बन्यो । मान्छे खेद्नु अगाडिबाट, पशु खेद्नु पछाडिबाट भन्ने कुरा सुनेको भए पनि बुझेको रहेनछु । साथीहरूलाई हिँडाउन सजिलो होला भन्ने साथीहरूले कर गदागर्दै पनि नेतृत्व उनीहरूलाई नै सुम्पिएर अघोषित जिम्मेवारी लिएको थिएँ मैले । 

पत्रिका प्रकाशनको निर्णय रहर र लहड दुवैको संयोजन थियो । आई. ए. दोस्रो वर्षमा नेपाली अध्यापन गराउन सिताराम विष्ट आइपुग्नुभयो । साहित्यमा चिनेको केवल नारायण सर मात्रै । नारायण सर हाम्रो शिक्षक भएको भए शायद केही सहज हुन्थ्यो । जोसँग कुरा गर्यो, ‘गाह्रो छ पत्रिका प्रकाशन गर्न’ भन्थे । साथीहरू निराश भए । गैरे सरले विज्ञापन तथा सहयोग माग्ने अनुमतिका लागि क्याम्पसको पत्र तयार गर्न सहयोग गर्नुभयो । चन्दा उठाउन बजार डुल्ने योजना बन्यो । लेख सङ्कलन गर्ने र चन्दा उठाउने ठेली बोक्ने जिम्मा मेरो काँधमा थियो ।

सनत रेग्मीसँग पहिलो भेट कसरी र कहाँ भयो भन्ने सन्दर्भको जोड्दैछु मैले । हामी बजार पसेको तेस्रो दिन भइसकेको थियो । पैसा दिनेभन्दा वचन र उपदेश दिने दाताहरू धेरै भेट्टिए । ‘पैसा अप्ठ्यारो ठाउँमा हुन्छ, त्यसै झर्दैन’ बुबाले भनेको सुनेको थिएँ । जसले जे भने पनि हामीले सिर्जना प्रकाशन नगरी नछोड्ने प्रण गरेका थियौँ । पत्रिका छाप्न पाँच हजार जति लाग्छ भन्ने सुनेका थियौँ । पाँच हजार पुर्याउन पनि हामीलाई महाभारतको लडाइँमा होमिए बराबर भएको थियो । 

हामीले कसैलाई छोडेनौँ । पसल होस् कि कार्यालय सबैका ढोका चहार्यौं । नेपाली काँग्रेस पार्टी कार्यालय नजिक पुग्यौँ । त्यो समय कांग्रेस पार्टी सरकारमा थियो । सरकारमा हुने पार्टी धनी हुन्छ लागेको थियो । बजारमा यही सुनिन्थ्यो । काँग्रेसको कार्यालयमा छिर्ने वा नछिर्ने भन्नेकुरामा साथीहरूको मत बाझ्यो । ठूला मान्छेले पैसा नै दिँदैनन् नजाऊँ भन्नेहरू धेरै भए । सरकारको पार्टीले चन्दा किन उठाएको, भनेर गाली गर्यो भने के भन्ने ? ‘नजाऊँ भो’ भन्ने साथीहरू बढी भए । म अलमलमा परेँ । सोचेँ, ‘हैन जाऊँ, जे पर्ला पर्ला, म भन्छु तिमीहरू सुन मात्र’ भनेर पार्टी कार्यालयभित्र पसाएँ । 

कार्यालयमा कार्यकर्ताको भीडभाड थियो । हाम्रा कुराहरू सुन्ने फुर्सद कसैलाई छ जस्तो लागेन । केहीबेर केही नबोली उभियौँ । किन आएको भनेर कसैले सोधेन । साथीहरूले फर्कने इशारा गर्नुभयो । मेरै करले भित्र पसेका थियौँ । केही नभनी फर्कनु मेरा लागि पनि उपयुक्त थिएन । पत्र निकालेँ र अलि राम्रो कुर्चीमा बसेका, होचा होचा, चस्मा लगाएका, जुङ्गा पालेका नेताको अगाडि पत्र तेर्साएँ । मेरो अनुमानमा त्यहाँ भएका मध्येका ठूला नेता तिनै थिए ।

पत्र हातमा लिएर हामीलाई तलदेखि माथिसम्म हेरे । लागेको थियो पत्र पूरा पढ्दैनन् । चन्दा भन्ने विषय पढेर टक्टकिन्छन् । पत्रमा आँखा मात्रै दौडाएनन् । पूरै पढे र समितिमा को को हुनुहुन्छ ? भनेर हिन्दी लवजमा सोधे । यति सोधेपछि भने आशा पलायो । अब दुई चार सय हात पर्छ । रित्तो हात फर्कनु पर्दैन भन्ने भयो । उनले आफू साहित्यकार भएको बताए । पत्रिका प्रकाशनको अप्ठ्यारो सुनाए । विज्ञापन खोज्न सुझाए । स्तरीय लेख रचनालाई प्राथमिकता दिन सल्लाह दिए । पत्रिका प्रकाशनको हाम्रो रहरलाई धन्यवाद दिए । 

पैसा लिन छिरेका हामीलाई कथा उपलब्ध गराएर सहयोग गर्ने वचन दिए । हाम्रो काम उपयुक्त भएको बताउने अहिलेसम्म उनी मात्रै भेटिए । हामीलाई खुशी लाग्यो । तर हाम्रो ध्यान ‘कति रकम झर्छ’ भन्नेमा थियो । ‘म पनि साहित्यकार हुँ । मेरो नाम सनत रेग्मी हो । पत्रिकालाई पैसा दिन कसैले मान्दैन । ठीक छ कोशिश गर्नू, उपाय लागेन भने आउनू, एकदुईओटा विज्ञापन मगाइदिउँला’ भन्ने वचन दिए तर पैसा दिएनन् । हामीलाई वचन हैन पैसा चाहिएको थियो । हामी अमिलो मन लिएर कार्यालयबाट बाहिरियौँ ।

मैले पहिलोपटक सनत रेग्मीलाई देखेको काँग्रेसको पार्टी अफिसमा नै हो । शायद यो समय सनत रेग्मी नेपाली काँग्रेस पार्टीको बाँके सभापति हुनुहुन्थो । नेता पनि साहित्यकार पनि कताकता के के नमिलेजस्तो लाग्यो मलाई । रचना र विज्ञापन सहयोग गर्छु भन्नुभएकै थियो तर नेताको कुरा के पत्याउनु ? भनेर हामी फर्केर भेट्न गएनौँ । भेट्नु पर्थ्यो शायद, तर भेट्ने आँट आएन । 

साहित्यकारहरूको सङ्गत गर्ने रहर भए पनि तुरुन्तै नसक्नुका दुई तीनओटा कारण थिए मेरा । पहिलो कारण: म दुर्गम गाउँको पिछडिएको समुदायमा थिएँ । सुकिला मुकिला मान्छेसँग बोल्न हिच्किचाउँथे । दोस्रो कारण: मैले बजारमा बस्नेहरू सबै जमिनदार हुन्छन् भन्ने सोच्ने गर्थेँ । आफ्नो स्तरभन्दा माथिकासँग सम्बन्ध र सम्पर्क भएमा कुनै न कुनै दिन पैसाकै कारण अपमानित हुनु पर्ला भन्ने सोचेर नजिक हुने प्रयास गर्दैनथें म । यस्तो मनोदशामा बसेको मानिसले कसरी सम्पर्क बढाउन सक्थ्यो र ? म फर्केर सनत रेग्मीसँग भेट गर्न नजानुको पछाडिका कारण यी पनि हुन् ।

बेला बेलामा नारायण प्रसाद गैरेसरबाट इन्द्रमणि मानव, वि.विकास, प्रेमप्रकाश मल्ल, सनत रेग्मी, नन्दराम लम्साल, गणेश जि.सि. नरेन्द्रजंग पिटर आदिको नाम सुनेको थिएँ । भेट गर्न जाने आँट थिएन । उहाँहरूका रचना पढ्न आग्रह गर्नुहुन्थ्यो गैरे सर । पहिलो कुरा उहाँहरूका कृतिहरू बजारमा बिरलै भेटिन्थे, दोस्रो कुरा गोजीमा दाम भए पो किन्नु ? उमेर र आफूभित्र मौलाएको हीनताबोधले मैले शुरूका वर्षमा इन्द्रमणि मानव, वि.विकास, प्रेमप्रकाश मल्ल, सनत रेग्मी, नन्दराम लम्साल, गणेश जि.सि.नरेन्द्रजंग पिटरसँग सम्बन्ध विस्तार गर्न सकिनँ । नेपालगञ्ज क्याम्पसको दुई वर्षको एउटा मात्रै उपलब्धी ‘सिर्जना’ पत्रिका प्रकाशित भयो । यो पत्रिकामा मेरो आमा भन्ने कविता प्रकाशित भएको थियो । प्रमाण पत्र तहको पढाइ सकेपछि नेपालगञ्जको बसाई छोट्याएर म पुनः गाउँ फर्कें । 

बाँकेका साहित्यकारहरूसँग सम्बन्ध विस्तार गर्न नसकेकोमा निकै पछुतो भयो । गाउँमा रेडियोले मात्रै सूचना दिन्थ्यो । बाँकेका साहित्यकारका सिर्जना र सूचना गाउँसम्म पुग्दैनथे । सम्बन्ध विस्तार गर्न पुनः नेपालगञ्ज नै आउनुपर्थ्यो । तत्कालका लागि यो सम्भव थिएन । मनमा जरा गाढेर बसेको साहित्य गाउँको एउटा कुनामा मक्किएर बस्यो पुनः दुईवर्षसम्म ।

स्नातक पढ्न पुनः महेन्द्र क्याम्पसमा आइपुगें । छुटेका कुराहरू पुरा गर्ने रहर मनमा थियो । मेरा नजिकका साथीहरूलाई साहित्यप्रति रुचि थिएन । गजल लेख्न सिकिरहेको थिऍं । फाट्टफुट्ट निस्किने पत्रिकामा गजल छापिन थालेका थिए । बाँकेका साहित्यकारहरूको सम्पर्कमा आउने रहर पूरा भएको थिएन । साहित्यिक कार्यक्रमहरू पनि खासै हुँदैनथे । भइहाले पनि सूचना कम मात्रै हुने गर्थ्यो । एक दुईओटा कार्यक्रममा पुगेँ तर मैले खोजेको अनुहार पाइनँ । प्रेम प्रकाश मल्ल, नन्दराम लम्साल, रेशम विरही, गणेश जि.सि, झलक जी विकल्प, मधु साश्रु, भोजराज नादिर, सागर गैरे, गोपाल आचार्य, आचार्य सिरु आदिसँग सम्पर्क बिस्तार हुँदै थियो । मेरो मनले सनत रेग्मीलाई खोजिरहेको थियो । ‘म पनि साहित्यकार हुँ । कथाहरू लेख्छु’ भनेको सम्झिरहेको थिएँ । अलिपछि मात्रै थाहा भयो उहाँ त काठमाडौँतिर हन्निनुभएछ । 

दिनहरू बितिरहेका थिए । अध्ययनका क्रममा नेपाली कथामा सनत रेग्मीको प्रसङ्ग आयो । नारायण गुरुले निकै प्रशंसा गरेर कथा पढाउनुभयो । सनत रेग्मीलाई पुनः भेट्न चाह बढ्न थाल्यो । एक दुइओटा कार्यक्रममा जाने मौका मिलेन त्यही कार्यक्रममा सनत रेग्मी आएको सूचना पाएँ । कार्यक्रम र सनत रेग्मी दुवै छुट्दा धेरै दिनसम्म मनमा चुकचुक लागिरह्यो । काठमाडौँ बस्न थालेपछि उहाँ नेपालगञ्ज कम मात्रै आउनुहुन्थ्यो । शायद कति कार्यक्रममा भेट नभएकाले यस्तो लागेको थियो मलाई । उहाँ आएको बेलामा कार्यक्रम नभएकाले पनि भेट नभएको हुन सक्थ्यो । नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानको सदस्य भएपछि काठमाडौँ जानुभएको भन्ने अलिपछि मात्रै थाहा पाएको थिएँ मैले । 

पचासको उत्तरार्धमा खै कतिपटक भेटघाट भयो सनत रेग्मीसँग ठ्याक्कै याद भएन । शुरूमा प्रयास समूह, पछि भेरी साहित्य समाजका नामबाट साहित्यिक कार्यक्रमहरू हुन थालेपछि सनत रेग्मीसँग अलि बढी नै भेट हुन थालेको थियो । सनत रेग्मीकै सल्लाहमा प्रज्ञा प्रतिष्ठानले आर्थिक सहयोग गर्नेगरी बाँकेमा एउटा ठूलै गजल गोष्ठीको आयोजना गर्ने निर्णय भयो । आयोजक संस्था भेरी साहित्य समाजको निर्णय प्रतिलिपि लिएर दुईजना प्रतिनिधि काठमाडौँ जाने सल्लाह भएछ । तर को को जाने भन्ने सल्लाह भैसकेको रहेनछ । माओवादी द्वन्द्वकाल जारी रहेकाले हिँडडुल गर्न खासै सहज थिएन । कुन बेला नेपाल बन्द हुन्छ भन्ने अनुमान नै गर्न सकिँदैनथ्यो । झलकजी विकल्पबाहेक काठमाडौं जान कोही तयार भएनन् । म भेरी साहित्य समाजको कुनै समितिमा थिइनँ । शुरूमै मलाई अनुरोध आउने कुरा पनि भएन । कार्यक्रमको मिति तय भएको थियो तर प्रज्ञा प्रतिष्ठानसँग सम्झौता भएको थिएन । 

झलकजी विकल्पले ‘काठमाडौं जाऊँ म एक्लै भएँ’ भन्नुभयो । नारायण गैरे सर भेरी साहित्य समाजको अध्यक्ष हुनुहुन्थ्यो । नारायण सरले पनि आग्रह गरेपछि गुरुको आग्रह नमान्न पनि भएन । झलकजी विकल्पसँग काठमाडौँ प्रस्थान गरियो । मेरा लागि यो यात्रा पहिलो थियो । काठमाडौँको पहिलो यात्राका कतिपय रोचक प्रसङ्गहरू छन् । ती प्रसङ्ग कुनैबेला भन्छु नै । 

हामी बुटवल पुग्दा खबर आयो माओवादीले नेपाल बन्दको आयोजना गरेको छ । गाडी अगाडि बढ्ने सम्भावना कम देखियो । हामी होटलमा थियौँ । हामी सनत रेग्मीले बोलाएर काठमाडौँ हिँडेका थियौँ । झलकजीले सनत रेग्मीलाई फोन गर्नुभयो । ‘ठीक छ, म कुनै माध्यमबाट पैसा निकाल्ने व्यवस्था गर्छु । तपाईंहरू फकर्नू ।’ सनत रेग्मीको यस्तो कुराले मेरो मन अमिलो भयो । पहिलो पटक काठमाडौँ हिँडेको म यात्रा पूरा नगरी कसरी फर्कन सक्थेँ ? 

झलकजी फर्कने मनस्थितिमा पुग्नुभयो । तर मेरो मनले मानेन । होटलमै थियौँ । प्रहरीले गाडीहरू स्कटिङ् गरेर काठमाडौँ लैजाने तयारी गरिरहेको छ भन्ने सूचना आयो । झलकजी विकल्पलाई आग्रह गरेँ । उहाँले जाँगर चलाउनुभएन । कामै छैन, अब किन जाने ? हाम्रो काम नगएपनि हुने भएपछि फोकटमा किन जाने ? अनावश्यक खर्च गर्न किन जाने ? भो नजाने ।’ झलकजी र मेरो कुरो बाझ्यो । पहिले आग्रह गरेँ । आग्रहले नमानेपछि मैले कर नै गरेँ । ‘पहिलो पटक काठमाडौँ हिँडेको छु । बीचबाटोबाट फर्कन मनले मानेकै छैन । अब म कता जाऊँ ?’ यो प्रश्नले झलकजीलाई छोएछ । उनी केहीबेर मौन रहे । केहीबेरपछि सँगै जान तयार भए । म खुशी भएँ । हामी काठमाडौँ पुग्यौँ । 

हामी काठमाडौँ पुगेको खबर गर्यौं । सनत रेग्मीले ‘दुःख नपाएको भए पनि हुन्थ्यो, ठीकै छ । भोलि बिहान खाना खाने गरी आउनू’ भन्ने आग्रह गर्नुभयो । पहिलो दिन सुनधारा नजिकैको होटलमा बास बस्यौँ । बिहान डेरा खोज्दै सनत रेग्मीको कोठामा पुग्यौँ । एक्लै भएको भए मलाई डेरा पहिल्याउन हम्मेहम्मे नै पर्ने रहेछ । खाना खाएर सनत रेग्मीसँगै नेपाल प्रज्ञाप्रतिष्ठान पुग्यौँ । प्रज्ञाप्रतिष्ठानको माथिल्लो तलाको उत्तरपट्टिको साँधुरो कोठामा रहेछ उहाँको विभाग । कागजपत्र र पत्रपत्रिकाहरू यत्रतत्र छिरलिएका देख्दा नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान व्यवस्थित रहेनछ भन्ने लाग्यो । हुन त प्रकाशन र सम्पादनका काम गर्ने विभाग परेकाले कागज र पत्रपत्रिका यत्रतत्र हुनु स्वभाविक नै थियो तथापि धुलोसहितका कागजपत्र देखिए । कार्यलयमा सनत रेग्मीको राम्रै प्रभाव रहेछ । परिपक्व र सफल नेतृत्व दिन सक्ने सनत रेग्मीको क्षमताबाट परिषद् सदस्यहरू परिचित रहेछन् । अन्य विभागका विभागीय प्रमुखहरू पनि सल्लाह लिन आएको देखियो । हामीले भेट्दा उहाँ परिषद् सदस्य हुनुहुन्थ्यो । दोस्रो कार्यकालमा सदस्य सचिवको भूमिकामा रहनुभयो । 

हामी बृहत् गजल गोष्ठी र गजल प्रशिक्षण कार्यक्रमको आयोजना गर्ने सम्झौताका लागि नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान पुगेका थियौँ । यस्तो खालको कार्यक्रम नेपालगञ्जमा पहिलोपटक हुँदै थियो । गजलमा कलम चलाइरहेका गजलकारहरूका लागि यो कार्यक्रम उत्साहपूर्ण थियो । सनत रग्मीको आफ्नै आग्रहमा आयोजना गरिएको यो कार्यक्रमपश्चात् बाँके बर्दियातिर बौद्धिक र स्तरीय गजल लेख्नेहरूको संख्या ह्वात्तै बढेको अनुभव गरेको छु मैले पनि । 

काठमाडौंबाट फर्केपछि सनत रेग्मीसँग क्रमशः सम्पर्क बढ्दै थियो । सनत रेग्मीका कथाहरू कति खोजेर पढिसकेको थिएँ भने केही कथासङ्ग्रह उहाँले नै उपहार स्वरुप प्रदान गर्नुभएको थियो । ‘सनत रेग्मीको व्यक्तित्व र कृतित्व’को बारेमा पूर्णिमा साहित्यिक पत्रिकाको वर्ष १० पूर्णाङ्क २१, २०६६ असोज कार्तिक अङ्कका लागि आवरण लेख तयार गर्ने जिम्मा मेरो काँधमा थियो । उसो त पूर्णिमाले प्रेम प्रकाश मल्ल मधुकर, इन्द्रमणि मानव, वि.विकास, नन्दराम लम्साल र शंकरध्वज शाहका ‘व्यक्तित्व र कृतित्व’सम्बन्धी आलेखहरू प्रकाशित गरिसकेको थियो । सनत रेग्मी काठमाडौँतिर रहेको र समयमा नै भेट हुन नसकेकाले आलेख लेख्न छुटिरहेको थियो । उहाँको आलेख लेख्ने जिम्मा मलाई नै आएपछि उहाँको बारेमा अध्ययन गर्नकै लागि रेग्मी निवासमा पुगेको थिएँ । लामो भलाकुसारीपछि विभिन्न समालोचकहरूले लेखेका समालोचनाहरू तथा सनत रेग्मीका कथाहरू बोकेर म घर फकेको थिएँ । यसपटकको अध्ययनले मलाई सनत रेग्मी बुझ्न निकै सहज बनाएको थियो । उनको साहित्यिक साधना राजनीति तथा समाजसेवाभन्दा उँचो रहेको अड्कल गरेको थिएँ मैले । 

सनत रेग्मी परिषद् सदस्य हुँदा आयोजना भएको गजल गोष्ठी र सदस्य सचिव हुँदा आयोजना भएको चारदिने कथा प्रशिक्षण कार्यक्रम बाँके र बर्दियाका लेखकहरूका लागि निकै उपलब्धीपूर्ण रहेका थिए । गजल प्रशिक्षणपछि थुप्रै गजलकारहरू जन्मिए । गजलका दर्जनौँ कृतिहरू प्रकाशित भए भने कथा प्रशिक्षणपश्चात् स्तरीय कथा लेख्ने र प्रकाशित गर्नेहरूको संख्यामा वृद्धि भयो । सनत रेग्मीको लेखनको मुख्य विधा आख्यान भएकाले बाँके बर्दियातिरका लेखकहरूको लेखन आख्यानमा केन्द्रित भइदिए हुन्थ्यो भन्ने चाहना सनत रेग्मीमा पटक पटक झल्कन्थ्यो । यो चाहना पछिल्लो समय पूरा हुँदै गएको देख्न सकिन्छ ।

सदस्य सचिवको सफल कार्यकाल सम्पन्न गरेपछि सनत रेग्मीको बसाई नेपालगञ्जमा नै केन्द्रित हुन थाल्यो । नेपालगञ्जको बसाइसँगै भेटघाटहरू बाक्लिन थालेका छन् । हरेक कार्यक्रममा भेट हुन्छ । आग्रह गरेका ठाउँमा नछोडेर जाने बानी छ । पछिल्लो समय नेपाली साहित्यमा देखिएको लेखन प्रवृत्तिका बारेमा थुप्रै प्रवचनहरू सुन्ने अवसर मिल्दै आएको छ । कुनै बेला राजनीति र समाज सेवामा सक्रिय सनत रेग्मी आजभोलि साहित्यमा नै केन्द्रित हुनुहुन्छ । नेपाली आख्यान लेखनको स्तरउन्नतिका लागि अभियान चलाउँदै आउनुभएको छ । ‘कथा सुनौ र सुनाऔं’ भन्ने अभियान सनत रेग्मीले शुरू गरेको अभियान हो । बाँकेमा सञ्चालित यो अभियानले कथा लेख्ने र परिमार्जन गर्ने परम्परालाई जोड दिएकाले कथामा बाँकेले राम्रो गर्न सकेका प्रमाणहरू प्रशस्तै देख्न पाइएको छ ।

उमेरका हिसाबले आठ दशक नजिक रहनुभएका सनत रेग्मीको साहित्यिक सक्रियता युवाहरूको भन्दा कम छैन । अशक्त शरीर बोकेर कयौंपटक कार्यक्रम स्थलमा पुगेको देख्दा अचम्म पनि लाग्छ । कहिलेकाहीँ लाग्छ, सनत रेग्मी समाज बुझ्न दौडिराख्नुभएको छ कि समाजलाई बुझाउन ? निमन्त्रणा पाएका हरेक कार्यक्रममा पुग्ने, सबैका कुरा धैर्यतापूर्वक सुन्ने र आवश्यक प्रतिक्रियासहित आफ्ना स्पष्ट विचारहरू राख्ने सनत रेग्मीको स्वभाव अनुकरणीय छ । स्वास्थ्यभन्दा ठूलो साहित्य हुनै सक्दैन तर सनत रेग्मीका लागि पहिलो साहित्य दोस्रो स्वास्थ्य जस्तो देखिने गरेको छ । 

बुढ्यौली शरीरलाई युवा जोश दिएर साहित्यमा सक्रिय सनत रेग्मी जस्तो नेपाली साहित्यको अभिभावक बाँकेले पाउनु भनेको यस क्षेत्रका साहित्यकारहरूका लागि सौभाग्यको कुरा हो । कार्यक्रम गर्न उत्साहित गर्ने, बेलाबेलामा आफैँले सम्पर्क गरेर लेखनमा ऊर्जा थपिदिने, साहित्यको चिन्ता र चिन्तनमा समर्पित आञ्चलिक कथा लेखनका विशिष्ट व्यक्तित्व सनत रेग्मीबाट नेपाली साहित्यले लिनुपर्ने थुप्रै कुराहरू अझै बाँकी रहेका छन् । 

साहित्य लेखनका अभिभावक सनत रेग्मीसँगको सहकार्यमूलक सम्बन्धले उत्साह, उत्प्रेरणा र ऊर्जाशीलता पैदा गर्दै आएको छ । यो सम्बन्ध अटुट चलिरहोस् । दीर्घ जीवनको कामना । 

समयको ऐनामा कोरिएको परदेशी क्षितिज

मानव जिन्दगी आफैँमा एउटा जीवन्त कथाहरूको संग्रह हो । प्रत्येक मानिसको जीवन–भोगाइ र त्यसको स्वरूप भिन्न हुन सक्छ, तर कथाको मूल मानवीय मर्म भने देश र परिवेशको सीमाभन्दा माथि उठेर सधैँ समान रहन्छ । परिवेश र भोगाइको यो विविधता मूलतः शीर्षकको भिन्नता मात्र हो, मानवीय संवेदनाको गहिराइ उही हो । यस्तै, देश–परदेश र विभिन्न भौगोलिक तथा मानसिक परिवेशभित्र छरिएर रहेका यथार्थपरक भोगाइहरूलाई कलात्मक रूपमा टपक्क टिपेर बुनिएको एउटा सुन्दर आख्यानात्मक शृङ्खला हो— कथाकार केदार सङ्केतको कथासंग्रह ‘अन्तिम साँझ’ । मिलाप प्रकाशन, काठमाडौँद्वारा प्रकाशित यस संग्रहभित्र संग्रहीत कथाहरू प्रेम, भावना, ईर्ष्या, लोभ, यौन र पहिचानको सङ्गम हो । कथा जहाँतहीँ छ र यसलाई प्रामाणिक रूपमा प्रस्तुत गर्न सकिन्छ भन्ने नवीन यथार्थवादी अवधारणालाई यो संग्रहले पुष्टि गर्छ । हुन त म आफैँ लेखकको पूर्व–कृति ‘अफगानी रणमैदान’ जस्तो दर्दनाक र विभीषिकापूर्ण युद्धभूमिमा प्रत्यक्ष नडुबेको त होइन, तर ‘अन्तिम साँझ’ भित्रका कथाहरूमा रुमलिँदा आफ्नै भूगोलको परिवेश र आफ्नाहरूको कारुणिक कथाले मन निकै भक्कानियो । कथाहरू पढ्दै जाँदा कतिपय मोडमा आफ्नै परिवारको सदस्य भेट्टाए जस्तो त कतिपय ठाउँमा आफ्नै बाल्यकाल, बितेका पुराना दिन र बालसखाहरूको बोलीचालीको लवज भेटे जस्तो आत्मीय अनुभूति हुन्छ । मैले बेलायतको माटो नटेकेको भए पनि, सुनेका र पढेका आधारमा यी कथाहरूले मलाई कहिले नेपालको विकट गाउँदेखि शहरसम्म त कहिले नेपालीहरूको बाक्लो बसोबास रहेको बेलायतको चर्चित डायस्पोरिक बस्ती ‘अल्डरशट’ सम्मको सघन यात्रा गराएका छन् ।

समीक्षात्मक दृष्टिले हेर्दा, यसभित्रका अधिकांश कथाहरू सम्पन्न परिवार र फौजी जीवनको पारिवारिक पृष्ठभूमि वरिपरि घुमेको देखिन्छ । यद्यपि, मानव जीवनमा आइपर्ने दुःख, पीडा, प्रेम र पारिवारिक विचलनको छटपटी संसारको जुनसुकै कुनामा पनि उस्तै सार्वभौमिक हुन्छ भन्ने यथार्थलाई यसले दार्शनिक रूपमा उजागर गरेको छ । ’ ले अभाव केवल धन–सम्पत्तिको मात्र हुँदैन, बरु भावनात्मक र संवेगात्मक अभाव अझ बढी पीडादायी र आत्मघाती हुन्छ भन्ने मनोवैज्ञानिक सत्यलाई स्थापित गरेको छ । नेपाल छाडेर विदेश जानेहरू सधैँ सुखी हुन्छन्, राम्रो लगाउँछन् र मीठो खान्छन् भन्ने आम नेपाली मानिसको सतही सामाजिक मनोविज्ञान र भ्रमलाई यसले जरैदेखि चिरेको छ । देश अनुसारको भेष भनेझैँ बेलायतको कानुनी प्रक्रिया र त्यहाँको जटिल सामाजिक संरचनाभित्र बाँच्नुपर्ने बाध्यता र अस्तित्ववादी सङ्घर्षहरूलाई कथाले कलात्मक रूपमा प्रस्तुत गरेको छ । जसरी नेपालका गाउँबाट शहर पस्नेहरूले पटक–पटक कोठा सर्दा सास्ती र पीडा भोग्नुपर्छ, ठीक त्यस्तै पीडा बेलायत पसेका नेपालीहरूको आवासीय सङ्घर्षमा पनि समानान्तर रूपमा देखिनु लेखकको सूक्ष्म निरीक्षणको उपज हो । मानिस जुनसुकै भौतिक सुख वा दुःखमा किन नहोस्, आफ्नो माटो र आफ्नोपनप्रतिको आदिम प्रेम कहिल्यै टुट्दैन भन्ने दह्रो राष्ट्रिय चेत यसमा छ । चाहे त्यो बोस्नियाली युद्धको जातीय हिंसाबाट प्रभावित भएर सिङ्गो गाउँ छोड्नुपर्दाको वैश्विक पीडा होस्, या नेपालको संस्कार, संस्कृति र बारीका पाटा अनि खोल्साहरूको बाल–स्मृति— कथासङ्ग्रहले वर्तमान परिवेश र वैश्विक यथार्थलाई जीवन्त रूपमा प्रस्तुत गरेको छ ।

कृतिमा पुस्तान्तरण र सांस्कृतिक सङ्कटको पक्ष निकै विश्लेषणात्मक ढङ्गले आएको छ । आफ्ना सन्ततिले बाजे–बराजुको थातथलोप्रति चासो नराख्नु र आफ्नो संस्कार–संस्कृतिप्रति बेवास्ता गर्नुले रैथाने पहिचान नै धरापमा पर्ने चिन्ता पुरानो पुस्तामा प्रगाढ देखिन्छ । अर्कोतर्फ, नयाँ पुस्ता भने बेलायतको कानुनी स्वतन्त्रता र उत्तरआधुनिकतामा रमाइरहेका छन् । १८ वर्ष पूरा भएपछि आमाबाबुभन्दा अलग भएर आफ्नो छुट्टै संसारमा रमाउने पश्चिमा संस्कृतिले गर्दा पारिवारिक विखण्डन मात्र भएको छैन, बरु आपसी अपनत्व र आत्मीयता समेत मर्दै गएको विसङ्गतिपूर्ण आभास हुन्छ । नेपाली संस्कारमा हुर्किएको एउटा पुस्ताले बेलायतमा हुर्किएको अर्को पुस्ताको स्वतन्त्र र स्वच्छन्द क्रियाकलाप देखेर असन्तुष्ट हुनु पुस्तान्तरणको स्वाभाविक प्रतिफल हो । आफ्नो संस्कार र संस्कृतिलाई नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्ने सांस्कृतिक चाहना एकातिर छ भने अर्कोतिर बेलायती कानुनको कठोर पालना र व्यक्तिक स्वतन्त्रता मान्नुपर्ने बाध्यता छ । हुन त परिवारको परिभाषाभित्र आधुनिक पाश्चात्य समाजमा श्रीमान्, श्रीमती र छोराछोरी मात्र अटाउँछन् भनिए पनि हाम्रो पूर्वीय मानसपटलले स्वीकारेको परिवार संयुक्त र भावनात्मक स्वरूपको हो, जहाँ अपनत्व, जिम्मेवारी र पारस्परिक सम्बन्ध प्रगाढ हुन्छ । तर बेलायतमा हजुरबुबा–हजुरआमा, काका–काकी, दाजु–भाउजूको संयुक्त परिवारमा बसेर संस्कार सिक्ने उमेरमै आफ्नो पेट पाल्न एक्लै सङ्घर्ष गर्नुपर्ने र एकल जीवन यापनमा होमिनुपर्ने बाध्यता छ । जब ‘मेरो जीवन, मेरो स्वतन्त्रता’ भन्ने उग्र व्यक्तिवादी सोचतर्फ मोडिन्छ, तब आमाबाबु पनि पराई जस्तै बन्न पुग्छन् र भावनात्मक सम्बन्ध कमजोर हुँदै जान्छ । नयाँ पुस्ताको यस्तो पलायनवादी प्रवृत्तिले पुराना पुस्ताको पहिचान नै धरमराएको प्रक्षेपण गर्दै कथाकारले यस विषयमा पुनर्विचार गर्नुपर्ने बलियो समाजशास्त्रीय सन्देश दिएका छन् ।

कथाकार आफैँ युद्धको प्रत्यक्ष साक्षी र भोगाइको गहिरो अनुभव बोकेका योद्धा हुन्, जसले यसअघि आत्मपरक उपन्यास ‘अफगानी रणमैदान’ नेपाली आख्यानजगत्मा पस्किसकेका छन् । त्यसैले पनि यस संग्रहभित्रका कथाहरूमा युद्धको मनोवैज्ञानिक प्रभाव, त्यसका अन्तर्निहित कारण र सामाजिक यथार्थको सघन उठान पाउन सकिन्छ । सम्बन्धप्रतिको संवेदनशीलता, प्रेम, स्मृति, पश्चात्ताप, बिछोड र मौनताभित्रको उकुसमुकुस जस्ता मानवीय संवेगहरू यसमा निकै गहिराइसँग सँगालिएका छन् । यसको जीवन्त उदाहरण ’फ्रेन्डको घरको त्यो छाया’ कथा हो, जहाँ फ्रेन्डको जेठो छोराले “मलाई माफ गर्नुहोला, अब तपाईं यो घरबाट सर्नुपर्ने भयो” भनी दिएको निर्मम खबरले साथी बितेकोमा भन्दा बढी स्तब्ध बनेका मुख्य पात्र केबी डेरा सर्नुपर्ने बाध्यतामा परेको देखाइएको छ । स्थायी ठेगाना परिवर्तन भएपछि जीवनमा आउने अस्थिरता, आवासीय सङ्घर्ष, ठाउँ अनुसारको सामाजिक मूल्य–मान्यता र संरचनागत अवस्थाहरूले मानिसलाई संसारको जुनसुकै कुनामा पनि गाँजिरहने रहेछ भन्ने वैश्विक सत्यलाई यस कथाले तार्किक रूपमा उजागर गरेको छ ।

डायस्पोरिक नेपाली जीवनको जटिलतालाई ‘सम्बन्धको जगेर्ना’ कथाले अझ बढी समीक्षात्मक धरातल प्रदान गर्दछ । नेपालीहरूको बाक्लो बस्ती रहेको बेलायतको अल्डरशटको परिवेशलाई मुख्य भूमि बनाएर लेखिएको यो कथा यथार्थको कसीमा खरो उत्रिन्छ । कथाको मूल पात्र फिरधन (माइला) का माध्यमबाट पारिवारिक विखण्डनको चित्र कोरिएको छ । फिरधन दोहोरी साँझको लतमा परेपछि कोजीलाई कान्छी श्रीमती बनाएर भित्र्याउँछन् । यता नेपालमा १० वर्षे जनयुद्धको द्वन्द्वका कारण उनकी जेठी श्रीमती मारिएपछि ठूलोबुबाको घरमा आश्रित रहेका तीन छोराछोरीलाई उनले बेलायत झिकाउँछन् र पारिवारिक मिलनको आशा गर्छन् । तर, ती टुहुरा बच्चाहरूको भविष्यलाई सरल र सुखद रेखामा कोर्न नसक्नु नै यस कथाको मुख्य दुःखद र कारुणिक पक्ष हो । कोजीले छोरी जन्माएपछि पारिवारिक द्वन्द्व र विखण्डन शुरू हुन्छ, जसले समाजमा स्थापित सौतेनी आमाको भूमिकालाई परम्परागत रूपमा नकारात्मक रूपमा प्रस्तुत गरेको छ । नारी र पुरुषको अस्तित्व र सम्बन्धको सन्दर्भमा कथामा भनिएको वाक्य— “नारी भनेको पुरुषको लागि घरै साबित हुने रहेछ, जहाँ स्त्री बस्छे त्यहीँ पुरुषले घर मान्ने रहेछन् ।” कोजीको प्रेममा पग्लिएका माइलाको यो अभिव्यक्तिबाट लेखकले एकातिर महिलाको स्थानलाई घरको मेरुदण्डका रूपमा उच्च राख्न खोजेका छन् भने अर्कोतिर माइलाका तीन सन्तानको तितरबितरले आमा नभएका बालबालिकाहरू बेलायत वा स्वर्ग जहाँ पुगे पनि आमाको अनुपस्थितिमा खुशी हुन सक्दैनन् भन्ने जिकिरले पाठकको मन खिन्न बनाउँछ । यद्यपि, संसारको जुनसुकै कुनामा पुगे पनि आफ्नोपन र रैथाने पहिचानको चाहना मेटिँदैन भन्ने कुरा माइला र कोजीको दोहोरीको भेटले स्पष्ट पार्छ, जुन कथाको एउटा अत्यन्त मीठो र सांस्कृतिक पक्ष हो ।

“बच्चाको साख्यै बा–आमा हुनुको मजा त्यहाँनिर हुन्छ, जहाँ बच्चा हाँस्छन् ।” यो वाक्यमार्फत लेखकले बालअधिकार र बालमनोविज्ञानको गम्भीर मुद्दा उठाएका छन् । तर समीक्षात्मक कोणबाट हेर्दा, परिस्थितिवश आमाबाबु छुट्टिँदा के सबै बालबालिकाले सधैँ यस्तै दुःखद नियति भोग्नुपर्छ र ? भन्ने प्रश्न पाठकको मनमा उब्जिन्छ । जेठो छोरा र छोरीले आफ्नो खुशीले घरजम गर्नु र छोरीले नाति लिएर घर आउँदा बाबुले वास्ता नगर्नुमा के पारिवारिक विखण्डनको सम्पूर्ण दोष सौतेनी आमा मात्रै हो त ? भन्ने अर्को प्रश्न पनि उठ्छ । छोरीले पारिवारिक सामूहिक तस्बिर मागेर लैजानुले आफ्नो परिवारसँगको भावनात्मक सम्बन्ध अझै जीवन्त रहेको र तस्बिरमै भए पनि सँगै रहेको महसूस गर्नुले सम्बन्धहरू भौतिक रूपमा टुटे पनि भावनाहरू तोड्न सहज हुँदैन भन्ने मनोवैज्ञानिक सन्देश दिन्छ । कोजीले आफ्नी छोरी जन्मेर श्रीमानले सौताका छोराछोरी हेर्दा अँध्यारो मुख लगाउनुले ममता बाँड्न महिलाहरू कति कञ्जूस हुन्छन् भन्ने भान गराए पनि, के असल ममता र वात्सल्य आफ्नै कोखबाट जन्मेकाले मात्र पाउँछन् त ? भन्ने प्रश्न मानव अधिकार र नारी चेतनाका दृष्टिले अनुत्तरित रहन्छ । ‘सौतेनी’ भन्ने शब्दलाई नै पीडादायी बनाउने यस कथाले समाजमा सौतेनी आमाको भूमिकालाई सधैँ नकारात्मक रूपमा मात्र हेर्ने र आफ्ना सन्ततिप्रति मात्र ममता केन्द्रित गर्ने आमाहरूको प्रवृत्तिमाथि अलिकति सकारात्मक कोण पनि समेटिएको भए कथामा सन्तुलन आउने र सुनमा सुगन्ध हुने थियो ।

यही ‘सौतेनी’ सम्बन्धको नकारात्मक र क्रूर रूप ‘लोभी प्लान्स’ कथामा पनि प्रखर रूपमा प्रस्तुत छ । सौतेनी आमा लिसाले क्रिस्टिनाको विवाहमा पैसा खर्च हुने डरले विवाह चाँडो गर्न नचाहनुले सौतेनी आमाको तीतो व्यवहार मात्र प्रस्तुत गर्दैन, बरु जोनको सम्पत्तिको लागि आफ्नै स्टाफ मारिया र लिसाले बुनेको योजना वर्तमान आधुनिक समयको डरलाग्दो भौतिकवादी अवस्था हो । जोनको हत्यापछि अनुसन्धानमा परेकी लिसाले पहिले पनि श्रीमानहरूको हत्या गरेको तर प्रमाण नपुगेर पक्राउ नपरेको रहस्य खुल्नुले महिलाहरू पनि सम्पत्तिको लोभमा कतिसम्म क्रूर, हिंस्रक र कुकर्म गर्न माहिर हुन्छन् भन्ने नकारात्मक पाटोलाई उजागर गरेको छ । महिला र पुरुष एकै रथका दुई पाङ्ग्रा हुन् भनेर वकालत गर्ने म जस्तो आधुनिक पाठकलाई ‘अन्तिम साँझ’ भित्रका यी तीनवटा शीर्षकका कथाले ‘सौतेनी’ शब्दसँगै त्रसित हुन बाध्य बनाउँछ । तथापि, लोभ र ईर्ष्याको सेरोफेरोमा घुमेको यो कथा वर्तमान परिवेशमा अत्यन्त यथार्थपरक छ र यसले सौतेनी साइनोको विकृत पक्षलाई सशक्त रूपमा उठाएको छ ।

वर्तमान डिजिटल र प्रविधिको युगले निम्त्याएका विसङ्गतिहरूलाई ‘डाक्टर राफेलको धन्दा’ कथाले निकै मिहिन ढङ्गले विश्लेषण गरेको छ । शिकारी मुखियाको परम्परागत शैली जस्तै, अचेल अनलाइन ठगीका आधुनिक कथाहरू धेरैले इमेल र फेसबुक खोलेर भोगेका र देखेका छन् । वर्तमान डिजिटल परिवेशमा यो एक कटु सत्य र समसामयिक विषय हो । धैरेलाई यसको विषयवस्तु सामान्य लाग्न सक्छ, तर लेखकले समाजमा घटेका घटनाहरूलाई टपक्क टिपेर कथामा सुन्दर ढङ्गले उनेका छन् । पात्र डाक्टर राफेलको धन्दा र लोभले गर्दा सोझा मानिसहरू कसरी फस्छन् भन्ने यसमा देखाइएको छ । वास्तवमा डाक्टर त ठग थिए नै, तर त्यसमा फस्नेहरू पनि कतै न कतै लोभी र भावनात्मक रूपमा कमजोर नै थिए भन्ने समीक्षात्मक निष्कर्ष निस्किन्छ । आफू एक्लो पुरुष भएको र डाक्टर श्रीमतीसँग सम्बन्धविच्छेद भएको भन्दै ठग्ने यो साइबर अपराधको धन्दा बेलायत जस्तो विकसित देशमा पनि अछुतो नरहेको कुरा कथाले प्रष्ट पारेको छ । कोरोना लागेर अस्पताल भर्ना भएको, सरसामान सबै बेचेर उपचार गर्नुपरेको र आफ्नो हातको घडी समेत बिक्री गरेर दुःखमा परेको भन्दै भावनात्मक नाटक रच्दा, सेवाभाव र प्रेमभाव बोकेकी सविताको मन पग्लिन्छ र उनी ठगिन्छिन् ।

तीनवटी नानीकी आमा, दुःखीहरूको सेवा गर्ने, दानधर्म गर्ने र समाज हाँक्न अगुवा मानिने महिलाले पनि भावनात्मक र आर्थिक रूपमा सहयोग गर्नुको पछाडि कतै न कतै लोभकै भूमिका हुन सक्छ भन्दा अत्युक्ति नहोला भन्ने आँट लेखकले गरेका छन् । “युरोपका मानिस सहयोगी हुँदैनन्, एसियाका मानिस त सहयोगी हुने रहेछौ” भन्दै डाक्टर राफेलले ठग्नुभित्र नकारात्मकताका बीच पनि एउटा सानो व्यङ्ग्य र पूर्वीय सभ्यतामाथिको गर्वको टुसा उम्रिएको छ । के एसियाली मानिसहरू साँच्चै यति सोझा र सहयोगी हुन्छन् त ? आफ्नो आईडी हराएको भन्दै मुम्बईमा पैसा थाप्नेहरू खजुरीमाया लिम्बू, कालीमाया तामाङ र सुनील शर्माको नाम दिनुले अन्तर्राष्ट्रिय ठगहरू कति संवेदनशील र बलियो सञ्जाल बनाएर सक्रिय छन् भन्ने कुरा पुष्टि हुन्छ । नेपालीहरू सजिलै ठगिएका यस्ता सत्य घटनाहरू हाम्रै समाजमा व्याप्त छन् । बेलायतमा बस्ने सशक्त महिला सविताको सबै बैंक ब्यालेन्स सकाएर डाक्टरले फोन बेचेको प्रसङ्ग निकै मार्मिक र दुःखद छ । “कस्तो दशा लागेछ” भन्दै भ्वाइस म्यासेज गरेर, “घर पुगेपछि अर्को… फोनबाट फोन गर्नेछु, ह्याभ अ नाइस डे” भन्दै एक्कासि बिदा भएका डाक्टर फेरि कहिल्यै सम्पर्कमा नआएको घटनाले लोभी र पापीहरूको सक्कली चरित्रलाई छर्लङ्ग पारेको छ ।

यसैगरी ‘सिङ्गापुरे साडी’ कथामा मोहन र आस्थाको वैवाहिक सम्बन्ध कानुनी मान्यतामा मात्र बढी हाबी देखिनु, प्रेम र यौनप्रतिको आसक्ति अमर्यादित हुनु जस्ता प्रसङ्गले लाहुरेहरूले भावनाभन्दा बढी भौतिक सुखलाई मात्र प्राथमिकता दिन्छन् कि भन्ने वैचारिक शङ्का उब्जाउँछ । आस्थाको मोहनसँग हिमचिम बढेको कुरामा पनि भावनात्मक सम्बन्धको अभाव देखिन्छ । तर परिवारको महत्त्व र अस्तित्वलाई जीवित राख्न सम्बन्धको पुनस्र्थापना (मिलापत्र) हुनुले कथामा क्षणिक र भ्रामक प्रेमभन्दा वैवाहिक सम्बन्ध बढी टिकाउ हुनुपर्छ भन्ने सकारात्मक आदर्श देखाउन खोजिएको छ । भावना र यौन तृष्णामा भौँतारिएर रोजेको अवैध बाटोलाई क्षमादान दिएर वैवाहिक सम्बन्धको जगलाई बलियो देखाइएको छ, जसका कारण परिवार विखण्डनतर्फ उन्मुख हुनबाट जोगिन्छ भन्ने सकारात्मक सन्देश कथाले छोडेको छ । संग्रहको केन्द्रीय तथा शीर्षकीय कथा ‘अन्तिम साँझ’ मा दुई धार्मिक दृष्टिकोणले संवेदनशील घटनाहरू प्रस्तुत गरिएको छ भने यस कथामा नेपालको जनयुद्धको भित्री रूपलाई पनि सँगसँगै प्रतिविम्बित गर्न खोजिएको छ । बोस्नियाली युद्धका क्रममा जातीय हिंसाका कारण सिङ्गो गाउँ नै अस्तित्वविहीन भएको अन्तर्राष्ट्रिय घटना समेटिएको यस कथाले युद्ध कसरी मानवता विरोधी, समाज–विनाशक र सिङ्गो सभ्यता नै कुरुप पार्ने प्रक्रिया हो भन्ने सङ्केत गर्छ । कथाले युद्धलाई केवल भौगोलिक वा ऐतिहासिक विषयमा मात्र सीमित नराखी मानवीय पीडा, भौतिक तथा संरचनागत हिंसा र स्मृतिगत प्रभावबारे सोच्न बाध्य बनाएको छ ।

यसको विपरीत, ‘क्याम्प फायर कि दिल फायर’ कथाले पाठकलाई अलि छुट्टै, रमाइलो र गुणात्मक अनुभूति गराउँछ । ‘अफगानी रणमैदान’ जस्तो कारुणिक उपन्यास पढेको म पाठकलाई यस कथाले रातो च्याउ, स्थानीय खाना र पात्र ‘फुर्वा’ को स्थानीय भाषाको लवजलाई समेत पछ्याएर लेखेको हुनाले यो कथा पढ्दा पाठक प्रफुल्ल भएर एक्लै खित्का छोडेर हाँस्न सक्छन् । “बाटो ता ठीकै छा तर आलिक बालुको खतरा हुन्छ” भनी फुर्वाले दिएको जानकारी नबुझेर गोपीले “को बालु फेरि जिरीको डन ?” भनी प्रश्न गरेको संवादले स्थानीय भाषाको लवजबारे सचेत गराउनुका साथै त्यसको जगेर्ना र बहुभाषिकताको सम्मान समेत गरेको छ । जिरीका रैथाने जिरेल र शेर्पा जातिको नेपाली भाषा बोल्ने यो लवजको मिठास र फुर्वा शेर्पाको नाममार्फत लेखकले पाठकलाई बाल्यकाल बितेको जिरी र त्यहाँका साथीभाइसँगै डोर्याएका छन् । जिरीको सेरोफेरोमा घुमेको यो कथाले जीवनमा केवल पीडा मात्र हुँदैन, पीडाभित्र पनि खुशी र रमाइलो लुकेको हुन्छ भन्ने द्वन्द्वात्मक यथार्थ देखाउँछ । तन्नेरी पुस्ता खोज–अनुसन्धानमा निस्किएको अवसरमा स्थानीय जडीबुटी, खानपान र भाषाको प्रचारप्रसारमा यस कथाले ठूलो सांस्कृतिक भूमिका खेलेको देखिन्छ । यस्तै, ‘नक्कली फिया’ कथामा पैसाको लोभमा मानिसले आफ्नो अस्तित्वको त ख्याल गर्दैनन् नै, बरु अरूको घरबारमा आगो लगाउन पनि पछि पर्दैनन् भन्ने यथार्थपरक सन्देश ’फिया’ पात्रमार्फत दिइएको छ । वर्तमान परिवेशमा स्वार्थका सम्बन्धहरू बढी देखिन्छन्, जसले जीवन तहस–नहस गराउन सक्छ । यस्ता दोहोरो चरित्र भएका मानिसहरूको उपस्थिति समाजमा कति सहजै भइरहेको छ भन्ने विषयलाई यसले प्रष्ट पारेको छ ।

यस संग्रहको सबैभन्दा विशिष्ट, जातीय र पहिचानवादी पक्ष ‘सुनकोशी नदीको कथा’ मा प्रकट भएको छ । सुनुवार (कोइँच) जातिको इतिहास, उत्पत्ति, संस्कार र संस्कृतिसँग एकाकार भएको यो कथामा नयाँ पुस्ताले आफ्नोपन स्वीकार गर्न नसकेको र स्वीकार गर्नेहरूले पनि सही ढङ्ग पुर्याउन नसकेकोमा गहिरो चिन्ता प्रकट गरिएको छ । सुनुवार जातिको परम्परा, प्रकृति, पुर्खा र आत्माबीचको सम्बन्धलाई जीवन्त रूपमा स्थापित गर्न पुजारी, देम्बाकाजी, धामी र ती ’सलाक’ (मुन्धुम जस्तै सुनुवार जातिको पवित्र मन्त्र वा श्लोक) का हरफहरूले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका छनः

“सिदा पिदार पन पन

खटे् चिरा. जन् जन्

इन थुम् आ थु कितोःओ

मार दुम्मै झन झन ।”

सुनुवार भाषाको यो रैथाने सलाकले कथालाई सांस्कृतिक रूपमा झन् ठूलो साहित्यिक उचाइमा पुर्याइएको छ । पुजारी (नासो) देम्बाकाजीले हराउँदै गएको सुनुवार कोइँच संस्कृति र विरासतको पुनर्जागरणको अभियान चलाउनुले पहिचानप्रतिको सजगता र रैथाने चेत देखाउँछ । सलाक नम्बर १ को ‘सुरो को सु’ हराएर ’रो’ मात्र पढ्दा पाठकलाई एकछिन अलमलमा पारे पनि नेपाली भाषाको अनुवादले त्यसलाई स्पष्ट पारेको छ, जहाँ ‘सुरो’ को अर्थ ’लच्छिन’ (लक्ष्मी÷शुभ) भन्ने बुझिन्छ । यो कथाले विशेषतः सीमान्तकृत र लोपोन्मुख पहिचानलाई जीवन्त बनाउन खोजेको छ ।

आध्यात्मिक र दार्शनिक चेतका दृष्टिले ’शान्तिको खोजी’ कथा निकै उत्कृष्ट छ । यसले दर्शाउँछ कि मानिसहरू जन्मिँदा शान्त परिवेशमै जन्मिन्छन्, तर अशान्तिको बिउ आफैँ रोप्छन् र फेरि यो सुन्दर संसारमा शान्ति खोज्दै भौँतारिन्छन् । भौतिक सुखले मात्र मानिसलाई सच्चा सुख र सन्तोष प्राप्त हुँदैन भन्ने कुरा यस कथामा आत्मवादी र भौतिकवादी दृष्टिकोणबीचको द्वन्द्वद्वारा सशक्त रूपमा देखाइएको छ । मानवीय इच्छाको स्वभावलाई उजागर गर्दै कथाले एकातिर भोग र इन्द्रिय तृष्णालाई देखाएको छ भने अर्कोतिर अनन्त अर्थको खोजीमा रहेको अस्तित्ववादी आकाङ्क्क्षा प्रस्तुत गरेको छ । धार्मिक विचलन र आध्यात्मिक सन्तुष्टिबीचको अन्तर्न्द्वलाई वस्तुपरक र यथार्थपरक ढङ्गले प्रस्तुत गर्दै यस कथाले शान्ति बाहिर खोज्नु नै व्यर्थ हो, यो त अन्तःकरणको विषय हो भन्ने दार्शनिक निष्कर्ष निकाल्ने आँट दिएको छ ।

तर, पारिवारिक विचलनको क्रूर रूप ‘उर्मिला उर्फ रोनी’ कथामा पुनः प्रकट हुन्छ । विजय र सविताले आफ्ना सन्तानलाई अलपत्र छाडेर बेलायत पलायन हुनुले नेपाली समाजमा सन्तान र जिम्मेवारीभन्दा विदेशको हावापानी र भौतिक सुखलाई बढी प्राथमिकता दिने आधुनिक प्रवृत्तिको कुरुप विकृतिलाई प्रष्ट पारेको छ । सौतेनी आमाको क्रूर व्यवहारका कारण नै उर्मिला ‘रोनी’ जस्तो विद्रोही पात्र बन्न बाध्य भएकी छिन् । बाबुलाई छायामा पारेर सौतेनी आमाको नकारात्मक चरित्रलाई बढी उजागर गरिएको यस कथाले मानिसहरू लोभमा फसेपछि बाध्यताको बहाना बनाएर कसरी आफ्नो मानवता नै गुमाउँछन् भन्ने गम्भीर सन्देश दिएको छ । यसको ठीक विपरीत ’अन्तरिक्षको यात्राः सपनाको उडान’ कथामा बाध्यताको बाटो र कमजोर भावनात्मक सम्बन्धको उथलपुथलपछि प्रेमको वास्तविक ताकत के हुन्छ भन्ने कुरा गणेश र कान्छीको सम्बन्धले देखाएको छ । आफ्नो कर्मप्रति आफ्नै आत्मसन्तुष्टि नै ठूलो कुरा हो, जसलाई राज्यले देखोस् वा नदेखोस् भन्ने स्वाभिमानी भाव गणेशमा छ । उनलाई भेट्न बालुवाटारको ३ नम्बर गेट अगाडिको पसलमा मानिसहरू आउनुले उनको इमानदार कर्मको सामाजिक सम्मानलाई दर्शाउँछ ।

कथाहरूको चिरफार गरिरहँदा कतिपय ठाउँमा लेखक महिला पात्रहरूप्रति त्यति धेरै सकारात्मक र उदार छैनन् कि भन्ने सन्देह पैदा हुन्छ । जस्तै, त्यति सुन्दर भावनात्मक सम्बन्ध हुँदाहुँदै पनि कान्छीले खाजाको बिल तिर्न खोज्दा गणेशले “नेपाली चलन गरौँ” भन्दै आफैँ पैसा तिर्नुले महिला र पुरुष समान हुन् र आर्थिक–नैतिक रूपमा दुवैजना सबल वा कमजोर हुन सक्छन् भन्ने आधुनिक लैङ्गिक दृष्टिकोणलाई केही संकुचित वा पितृसत्तात्मक बनाएको जस्तो देखिन्छ । वर्तमान समयमा महिलाप्रतिको यस्तो परम्परागत र रूढिवादी दृष्टिकोणले गर्दा कथाभित्रका अन्य कतिपय सशक्त विषयवस्तुहरू छायामा परेका हुन् कि भन्ने भान हुनु यस संग्रहको एउटा सीमा हो ।

संग्रहकै अर्को महत्त्वपूर्ण कथा ‘वास्तविक आँगन’ हो । विदेश पलायन हुने नेपालीहरूको लर्को निकै बाक्लो र चिन्ताजनक भए पनि यस कथाभित्र गोर्खाको पारिवारिक पलायनको विशिष्ट विषय समेटिएको छ । बेलायत पलायन हुनु केवल भौगोलिक स्थानान्तरण मात्र नभएर जीवन र अस्तित्वको पुनः परिभाषा बनेको देखिन्छ । सामूहिक पारिवारिक संरचनामा बाँच्न र रम्न चाहने नेपालीहरू बेलायत पुगेपछि आफ्ना बालबालिकाहरू १८ वर्ष पुग्नासाथ व्यक्तिवादी दृष्टिकोण अपनाएर अलग हुन खोज्दा पारिवारिक सम्बन्ध विच्छेदको सङ्कट निम्तिने खतरालाई कथाले देखाएको छ । खुशीसाथ नेपाल छोडेर बेलायत पसेकाहरूको सङ्घर्ष र पारिवारिक–सांस्कृतिक विचलनलाई यसले बडो मार्मिक र समाजशास्त्रीय ढङ्गले उजागर गरेको छ । एकातिर भौतिक सुखको खोजी छ भने अर्कोतिर आफ्नै संस्कार र संस्कृतिको विच्छेद तथा भावनात्मक सम्बन्धको रित्तोपन छ । तर जहाँ भए पनि आफ्नो रैथाने पहिचान खोज्ने मानवीय स्वभावलाई कथाले जताततै जीवित राखेको छ । 

संग्रहको दार्शनिक उत्कर्ष ‘म्यान्सनभित्र पहिचानको मृत्यु’ कथामा देखिन्छ । यो जितबहादुर (जितेदास्ती) कवि पात्रका माध्यमबाट व्यङ्ग्य तथा भावनात्मक उतारचढावका साथ बुनिएको एउटा गहन दार्शनिक कथा हो । रात्रिभोजमा उज्ज्वलजङ्गको रहस्यमय देहान्तपछि मानसिक सन्तुलन गुमाएका कविको चेत निरन्तर पुनर्निर्माणको प्रक्रियामा रहन्छ । यो पहिचान र अस्तित्वको सङ्कटको तहमा समाज विघटन भएर पुनः निर्मित हुने अवस्था पनि हो । अन्ततः बेलायतको विलासी जीवन त्यागेर आफ्नै गाउँ फर्कनु केवल भौगोलिक पुनरागमन मात्र नभएर वैचारिक पुनर्जन्म र आत्मबोधको गहिरो अनुभूति पनि हो ।

‘अन्तिम साँझ’ कथा संग्रहले समकालीन नेपाली समाजको उत्तरआधुनिक र डायस्पोरिक कटु यथार्थलाई पूर्ण रूपमा प्रतिनिधित्व गरेको छ । लेखक केदार सङ्केत सामाजिक यथार्थवादी र प्रगतिशील परम्पराभित्र रहेर आफ्नै मौलिक, सरल र संवादात्मक शैलीमार्फत नेपाली आख्यानमा एक विशिष्ट पहिचान निर्माण गर्न सफल भएका छन् । कलकलाउँदो बैँसालु उमेरको एउटा युवक आफ्नो भविष्य खोज्दै, गाउँको चिसो हावा र सङ्लो पानीको स्वादलाई स्मृतिमा राखेर लाहुर (वैदेशिक फौजी सेवा) मा होमिएका छन् भन्ने सङ्केत । लाहुरे जीवन केवल सुखद र विलासी हुन्छ भन्ने भ्रमलाई चिर्दै, देशको रक्षार्थ किराँत वा रैथाने जातिको छोरो फौजी हुनु कूलधर्म मानिने मूल्य–मान्यता बोकेको परिवारमा जन्मिएर, पराई भूमि बेलायतमा आफ्नो बैँस, रगत र पसिना साटेर जीवनको कर्मक्षेत्र बनाउँदै निरन्तर साहित्य साधना गरिरहेका लाहुरे साहित्यकार केदार सङ्केतको लेखनले स्थापित गर्छ— “भौतिक सुख–सुविधाले मानिसलाई न त सच्चा खुशी दिन सक्छ, न त आन्तरिक शान्ति नै ।”

हाम्रा पुर्खाहरूले विश्वयुद्धहरूमा ज्यान गुमाए, बाँच्नेहरू अपाङ्ग भए । यसैगरी कथाकारले आफ्नै हातले कति बम–बारुद खेलाए, कति युद्ध जिते र कति धूलोमाटोमा खेले— कहिले अफगानिस्तान त कहिले काबुलमा । तर उनको चेतनाले सधैँ तिनै युद्धबाट प्रभावित सर्वसाधारण मानिसहरू, त्यसको दुरगामी असर र कारणहरूलाई एउटा मानवतावादी सर्जकका आँखाले नियालिरह्यो । समयको चक्रमा हुत्तिएर पैदा भएका ती मानसिक उकुसमुकुसहरूलाई ‘अन्तिम साँझ’ मार्फत सबैसँग बाँड्दा लेखकलाई युद्धको कृत्रिम जितभन्दा बढी यी कथाहरूको मानवीय सिर्जनाले नै आत्मिक सुख र शान्तिको वास्तविक अनुभूति गराएको हुनुपर्छ ।

जहाँ रहे पनि उनले समय र परिवेशसँग निरन्तर संवाद गरे र अनुभवले उनलाई जिन्दगीको भोगाइमा झन् परिपक्व र तिखार्दै लग्यो । एक सर्जकका लागि हरेक समय र हरेक घटनाहरू खुला डायरी बन्दा रहेछन् । तिनै डायरीका पानाहरूबाट कहिले ‘अफगानी रणमैदान’ जस्ता गहन कृति त कहिले ‘अन्तिम साँझ’ जस्ता उत्कृष्ट कथाहरू प्रस्फुटित भइरहेका छन् । बाल्यकाल बिताएको जन्मस्थान र यौवनकाल बिताएको पराई भूमिको अनुभवको सुन्दर सम्मिश्रण उनका हरेक सिर्जनामा भए पनि सबैभन्दा बढी शिल्पगत परिपक्वता ‘अन्तिम साँझ’ले ओगटेको छ । नेपाली संस्कार, संस्कृति र धर्म मात्र होइन, सुनुवार कोइँच जातिको रीतिथिति, चाडपर्व, माटो र पहिचानको गहिरो सम्बन्धलाई जोडेर विदेशी भूमिमा सामना गर्नुपर्ने विविध आयामको पीडा, सङ्घर्ष र नेपालको वर्तमान परिवेशको यथार्थलाई उनले एउटै आख्यानात्मक मालामा कलात्मक रूपले उनेका छन् ।

कथाशिल्पका हिसाबले कतिपय ठाउँमा केही संरचनागत कमजोरी र वर्णनात्मक अत्यधिकता देखिए पनि, लेखक स्वदेश र प्रवासमा देखिएको, भोगिएको आत्मिक पीडा र भावनात्मक लडाईंलाई विभिन्न पात्रमार्फत पोख्न अत्यन्त खप्पिस र अब्बल छन् । नारी चेत बोकेका आधुनिक पाठकका लागि नारी चरित्रको एकपक्षीय र नकारात्मक पक्षमाथि केही सैद्धान्तिक प्रश्न उठाउने ठाउँ रहे तापनि, डायस्पोरिक र समकालीन नेपाली समाजको समग्र यथार्थलाई जीवन्त, सशक्त र आफ्नै विशिष्ट शैलीमा प्रस्तुत गर्न ’अन्तिम साँझ’ कथासंग्रह  पूर्ण रूपमा सफल र सङ्ग्रहणीय देखिएको छ ।

 

भैरवीको आँगनमा

कहिलेकाहीँ यात्रा पूर्वयोजनाले होइन, मनभित्र अचानक उठ्ने एउटा अदृश्य आवेगले तय गरिदिन्छ । यसपालि धादिङ यात्रा पनि यस्तै भयो । मौसमले भने शुरुदेखि नै साथ दिने सङ्केत गरेको थिएन । बिहान खुलेको आकाश दिउँसो हुँदा बिस्तारै कालो बादलले ढाक्न थालेको थियो । हावामा अनिश्चितताको गन्ध मिसिएको थियो तर मन भने अनौठो ढङ्गले यात्रातर्फ तानिइरहेको थियो, मानौँ कतै पुग्नैपर्ने कुनै अदृश्य निम्ता आइरहेको छ ।

हामी (भाइ डि.एन. र म) करीब एक बजेतिर टाँडीबाट निस्कियौँ । भरतपुरको साझा पेट्रोल पम्पमा बाइकमा इन्धन भरिँदै गर्दा कपिलले घरबाट निस्किएको खबर गर्‍यो । हामी भने बिस्तारै यात्रातर्फ अघि बढ्यौँ । आकाश झन् गहिरिँदै थियो । हावाहुरीले बाटाका रुखहरू बेस्सरी हल्लाइरहेका थिए । पहाडी बाटो भएकाले माथिबाट ढुङ्गा खस्ने डर पनि उस्तै थियो तर यात्रा शुरु भएपछि यात्रालाई टुङ्गामा नपुर्‍याई  फर्कन मन मान्दो रहेनछ ।  हामी यात्रामा तल्लिन रह्यौँ ।

बीच बाटामा कपिल हामीसँग जोडियो । उसले बाटोभरि ढुङ्गा झरेका र रुखका हाँगाहरू सडकमा लडिरहेका दृश्य देखेको सुनायो । हामीले त्यही बाटो पार गरेको केही मिनेटमै प्रकृतिले आफ्नो रूप फेरिसकेको रहेछ । एकछिन मन नराम्ररी झस्कियो । लाग्यो, धन्न हामी सुरक्षित रह्यौँ । केहीबेरमै पानी पर्न थाल्यो र हामी रोकियौँ । वर्षादी भए पनि जुत्तालाई जोगाउने कुनै उपाय हामीसँग थिएन । कपडाको जुत्ता भिजाउने रहर हामीमा पटक्कै भएन ।

एउटा पसलमा छिरेर तातो चाउचाउ बनाउन लगायौँ र खायौँ । बाहिर पानी झन् बाक्लिँदै थियो । समयले दिउँसोको तीन बजाइसकेको थियो । पानी केही कम भएपछि फेरि यात्रा अघि बढायौँ । बाटाभरि साना–ठूला ढुङ्गाहरू छरपस्ट थिए । नारायणघाटदेखि मुग्लिनसम्मको बाटो त्यसै पनि डरलाग्दो मानिन्छ, त्यसमाथि माथिबाट ढुङ्गा खस्ने त्रासले मनलाई अझ अस्थिर बनाइरहेको थियो । जसोतसो मुग्लिन पुग्यौँ र जुत्तामाथि प्लास्टिक कस्दै फेरि यात्राको तयारी गर्‍यौँ ।

बाटोभरि कतै पनि पानी रोकिएन । कपडाका भित्री तहसम्म भिजिसकेका थिए । वर्षादी ओडेको भए पनि कतै न कतैबाट पानी छिरिरहेकै थियो । हामी मलेखुको फुर्के खोला पुग्यौँ । प्लास्टिकले कसेका जुत्ता भित्रको मोजा खोलेर निचोर्दै डि.एन.ले हास्दै भन्यो  – “मुग्लिनमा किनेको पलास्टिक त डुब्लिकेट परेछ ।”  हामी पनि हाँस्यौँ । दुःख भनेको यात्राको रङ्ग हो ।  मैले होटल साहुनीलाई थालीमा रहेको चिसो सेलतर्फ औल्याउँदै भनेँ – “दिदी यो  सेल आगामा तताउन मिल्छ ?” उनले मृदु मुस्कानसाथ ‘मिल्छ’ भनिन् । उनका मुस्कानले अर्कै केही बोलिरहेथ्यो । हामीले आगामा सेकाएर एक–एक वटा सेलरोटी र तातो चिया  खायौं । सेल र चिया खाएपछि बल्ल धादिङ बजारतर्फ हाम्रो बाइक तेर्सियो ।

हाम्रो योजना सकेसम्म त्यही दिन भैरवी मन्दिर दर्शन गर्ने भए पनि त्यो आजका लागि लगभग टरिसकेको थियो । घडीले पाँच बजाइसकेको थियो, त्यसमाथि मौसमले पनि साथ दिइरहेको थिएन । ‘मौसम खुल्यो भने भोलि बिहानको दृश्य झन् सुन्दर हुनेछ’ – मैले आफ्नै मनलाई सम्झाएँ ।

हामी धादिङबेसी पुग्यौँ । गोविन्द दाजुलाई हामीले फुर्के खोलाबाटै खबर गरिसकेका थियौँ – “हामी तीन भाइ आउँदैछौँ ।” आजको बास त्यहीँ हुने निश्चित थियो । गोविन्द दाजुलाई हामीले त्यसै “दाजु” भनेका होइनौँ । उहाँ मेरा भान्दाइ हुनुहुन्छ । ‘मेरा मात्र’ भनौँ भने डी.एन. र कपिल रिसाउन सक्छन्, त्यसैले ‘हाम्रा’ भन्नु नै उचित होला । किनकि कपिल पनि यही नाताको घेराभित्र गाँसिएको छ । कपिलकी हजुरआमा र हाम्री (डी.एन. र मेरी) हजुरआमा दिदीबहिनी । यही आत्मीय सम्बन्धले हामीलाई गोविन्द दाजुको घरसम्म पुर्‍याएको थियो । बासका लागि मात्र होइन, सम्बन्धको पुनर्ताजकीकरणका लागि ।

होटेल भए पनि हामीले बिनापैसा खाना खायौँ । शायद संसारमै खाना खाएर पैसा तिर्न नपर्ने र सुतेको पैसा नलाग्ने होटल हाम्रा लागि यही मात्र हो । हुन त पैसा तिरेको भए पनि हुन्थ्यो होला, तर फुपूको घरमा गएर के पैसा तिरेर भात खानु र एक रात सुत्नु ? हामीले त्यस्तो चलन बसालेका छैनौँ, बसाल्ने सुरमा पनि छैनौँ । दाजुको धादिङबेसी अवस्थित पुछार बजारमा घर पनि छ र होटल पनि । हामीले पाइला टेकेको ठाउँ होटल हो ।

“भोलि बिहान मौसम खुल्ला त, दाजु ?”, हामीले अड्कल गर्न उक्सायौँ । दाजुले अनुभवी अन्दाजमा आकाशतिर नहेरीकनै भन्नुभयो, “खुल्छ, किन नखुल्नु ? ढुक्क होऊ ।” हामीले पनि आश गर्‍यौँ – पक्कै आकाश खुल्नेछ । फेरि भन्यौँ, “दाजु, तपाईं पनि हामीसँग मन्दिर दर्शनमा जानुपर्छ ।”

बिहान पाँच बजे आँखा खुले पनि करीब छ बजे मात्र भैरवी मन्दिर दर्शनका लागि हाम्रो यात्रा शुरु भयो । धादिङ बजारमा घाम नलागे पनि घामको उज्यालो भने फैलिइसकेको थियो । बजार रातभरिको गहिरो निद्राबाट ब्युँझिसकेको थियो । गाउँबाट दूधले भरिएका क्यानहरू बजारतर्फ झर्दै थिए । तरकारीका डोकाहरू पसलका पेटीहरूमा थकाइ  मार्दै ग्राहक कुरिरहेका थिए । चियाका पसलहरू गफ सुन्न आतुर देखिन्थे । हामी भने पुछार बजार छाडेर शीतल बजारको चोक हुँदै दक्षिणतिर हानियौँ ।

यो यात्रामा गोविन्द दाजु थपिनुभयो । बाइक दुईवटा थिए । कपिल र डी.एन. हाम्रा पाका चालक थिए । उनीहरूले असङ्ख्य घुम्तीहरूमा बाइक मोडे, उकालाहरू सहजै चढाए, अप्ठ्यारा बाटाहरूमा खाल्टा जोगाए र ढुङ्गा छले । यस बीचमा हामीले अरुण खोला, आँप खोला मात्र होइन, जयन्ती डाँडा र खानीगाउँ आसपासका सुन्दर बस्तीहरूलाई रमाउँदै नियाल्यौँ । हाँडी खोलामा पक्की पुल बन्दै थियो । “अर्को पटक आउँदा यही पुल तरेर जानेछौँ,” भन्ने विश्वास बोकेर हामी कणेश्वर पुग्यौँ ।

कणेश्वरको चिसो पाखामा चितौनका ताताबाट आएका बाइकहरू पनि रमाइरहेका जस्ता लाग्थे । “बाइक पनि रमाउँछ र ?” भन्नुहोला, तर मैले देख्दा त ती साँच्चै रमाइरहेका थिए । बाटो पिच भएकाले खाल्टोमा परिने डर थिएन, चिप्लोमा चिप्लिने त्रास पनि थिएन । यहाँ न उकालो उक्लिनुपर्थ्यो, न ओरालो झर्नुपर्थ्यो । उत्तरतिरका हिमालहरू सक्दो मुस्कुराइरहेका देखिन्थे । धादिङ बजार र वरपरका परिचित डाँडा–थुम्काहरू बाक्ला सेता कपासले ढपक्क ढाकिएका थिए भने परपरका डाँडाहरू कञ्चन सफा देखिन्थे । यही मनमोहक दृश्यलाई आँखाभरि पार्दै हाम्रा दुईवटै बाइक तारुखर्का र पिपलछापका सुकोमल बस्तीहरू छुँदै, सल्लाका अग्ला, उज्याला र शीतल जङ्गलबीच गुडिरहे ।

सल्लाघारीका सिल्के पातहरू सुसाएका थिएनन्, एकदम शान्त थिए । हामीले त्यहाँ केहीबेर बाइक रोक्यौँ । सल्लाका सुकेका सिल्के पात र खण्ड–खण्ड भएका फलहरूलाई स्पर्श गर्‍यौँ । केही फोटो खिच्यौँ, भिडियो बनायौँ, अनि नेवारपानी हुँदै सुनौला बजारमा पाइला टेक्यौँ । सुनौला बजार धादिङको पुरानो सदरमुकाम हो । उसमा कुनै घमण्ड थिएन । ऊ मलीन थियो, उदास थियो । उसमा फेरि उज्यालो हुने कुनै आशा वा भरोसा बाँकी नरहेझैँ लाग्थ्यो । उसले हाम्रा बाइक रोकाएर आफ्ना दुःखका कथाहरू सुनाउन खोजेजस्तो भान हुन्थ्यो । शायद आफ्ना रोचक र ऐतिहासिक भोगाइहरू पनि सुनाउन आतुर थियो । तर हामी हतारमा थियौँ । हाम्रो स्वार्थ भैरवी मन्दिर दर्शन र त्यहाँबाट देखिने अनुपम दृश्य अवलोकनसँग गाँसिएको थियो ।

भैरवी मन्दिरमा म पहिले पनि आइसकेको थिएँ । भाइ डी.एन. र गोविन्द दाजु पनि शायद आइसकेका थिए । कपिल भाइका लागि भने यो पहिलो यात्रा थियो । पार्किङको छेउमै रहेको गणेश मन्दिरमा दर्शन गरेपछि हामी भैरवी मन्दिर रहेको थुम्कोतर्फ लाग्यौँ । त्यहाँ भक्तजनहरूको चहलपहल थिएन । घण्टीका आवाज सुनिएका थिएनन्, न त धुपका सुमधुर बासना नै फैलिएका थिए तर पनि हिजोअस्ति बजेका घण्टाका ध्वनिहरू हरिया भित्ताहरू र सेता हिमालमा ठोक्किएर भर्खर फर्किरहेका छन् जस्तो लाग्थ्यो – एकदम सुस्त, सभ्य र शालीन रूपमा । यतै हावा र रुखका पातहरूमा मैले “टिन… टिन… टिन्न…” को प्रतिध्वनि अनुभूत गरिरहेको थिएँ । उसैगरी धुपका सुगन्धित वासनाहरू पनि मन्दिरका टुँडाल, पेटी र छपनीहरूमा घुमिरहेझैँ लाग्थ्यो । मेरा नाकमा धुपको मधुर सुवास आइरहेको थियो, कानमा घण्टाको सुमधुर टिन्न… टिन्न… बजिरहेको थियो । म कुनै अद्भूत गहिराइमा पुगेको अनुभूति गर्दै थिएँ । मन चङ्गा थियो । हृदयमा एकतमासको पृथक् खाले अनुभूति भइरहेथ्यो ।

कपिलले मन्दिरको घण्टा ठूलो आवाजमा बजायो । घण्टाको ठूलो आवाज भैरवी मन्दिरका पर्खाल, छाना र भित्ताहरू हुँदै वरपरका रुख–बुट्यान पार गरेर हरिया डाँडातर्फ फैलियो । शायद त्यो ध्वनि अझै कतै गुञ्जिरहेकै छ । हामी प्रकृतिमा यति हरायौँ कि मन्दिर दर्शन गर्नुभन्दा पहिले नै दृश्यहरूमा अल्मलिन थाल्यौँ । त्यतिबेला गोविन्द दाजुले सम्झाउनुभयो, “पहिला टीका लगाऔँ ।” – मन्दिरभित्रको टीकाको थाली लिएर प्रवेशद्वारमा उभिसक्नुभएका गोविन्द दाजुले सबैलाई टीका लगाइदिँदै लामो आशीर्वाद पनि दिनुभयो । हामीले भैरवीमा आस्थाले माथ टेकायौँ ।

धादिङबेसीलाई उस्तै गरी बाक्लो हुस्सुले ढाकिरहेको थियो । वरपरका सफा र हरिया डाँडा–थुम्काहरूले मनमोहन गराइरहेका थिए । पर टल्किरहेका सेता हिमालहरू आँखैअगाडि उभिएका जस्ता लाग्थे । वरिपरिका धेरै डाँडा–थुम्काहरू परिचित थिए । यहाँबाट चारैतर्फका दृश्य अवलोकन गर्न सकिँदो रहेछ । खरी, मैदी, नलाङ, सलाङ, मुरलीभञ्ज्याङ, पाल्पाभञ्ज्याङ, साङ्कोसका भित्ताहरू मात्र होइन, नुवाकोट र दक्षिणतर्फ फैलिएका हरिया पहाडहरू लगायत अनगिन्ती भूदृश्य यहाँबाट देख्न सकिन्थ्यो ।

हामी हौसिएका थियौँ । यो अद्भूत दृश्यलाई कसरी हृदयमा अटाऊँ, कसरी सँगालूँ र अनन्त कालसम्म जोगाऊँ । यस्तो लाग्दै छ – सबै मेरो हो । म मात्रै यो अनमोल दृश्यको मालिक हुँ । मन बेचैन छ के लेखूँ, कुन कुन परिदृश्यलाई समेटूँ । करीब एक घण्टासम्म भैरवी मन्दिर र यहाँबाट देखिने अद्भूत दृश्यमा हरायौँ । मन्दिरको दक्षिणी भाग बनाइएको फोटो खिच्ने ठाउँको  हामीले भरपुर सदुपयोग गर्दै फोटाहरू र भिडियोहरू खिच्यौँ । घडीले बिहानको ७:१५ बजाइरहेको थियो ।

हामीले पछि पुजारीसँग भेट्ने मौका पनि पायौँ  । बिहानको पूजा ८ बजेबाट मात्र शुरु हुने रहेछ । शुरुवाती पूजा  प्रवेशद्वारसँगै रहेको गणेशजीको मन्दिरबाट शुरु हुने रहेछ । पूजा शुरु हुन अझै केही समय बाँकी थियो । हामीले पुजारीलाई मन्दिरका बारेमा सोध्यौँ । उनले मन्दिरका बारेमा आफूले जानेका र भोगेका कुराहरू बताए ।

मन्दिर पूजा आजामा उनका पुर्खाहरूले परम्परा धान्दै आएका छन् । उनी भन्छन् मेरा जिजुबाजेहरू प्रभु रानामगर, कचु रानामगर र उनका बुबा वीरबहादुर रानामगर र उनी स्वयम् कुलबहादुर (भगवान्) रानामगरसम्मले मन्दिरको पूजाआजा गर्दै आइरहेका छन् । अब उनको सेखापछि उनका जेठा छोराले मन्दिरमा पुजारी भएर काम गर्नेछन् । उनले एउटा रोचक कुरा हामीलाई सुनाए – जति भाइ छोरा भए पनि पूजा हुने बेलासम्म अरू भाइहरू केही न केही भएर बितिसकेका हुन्छन् ।

कुलबहादुर भन्दै थिए – पहिलाको कुरा थाहा भएन मेरा हजुरबुबाहरू दुईजना हुनुहुन्थ्यो । एकजना बित्नुभयो । बुबाहरूको पनि त्यस्तै भयो । मेरा दुईवटा भाइहरू थिए उनीहरू पनि बिते । अहिले मेरा दुई छोराहरू छन् तर कान्छोले गाउँकै सार्की जातकी केटी टिपेर हिंड्यो । उसलाई पनि देवीले पाखा लगाइदिएकी हुन् कि जस्तो लाग्छ । उनले अमिलो अनुहार बनाउँदै भने – “हुन त जातभातको कुरा गर्‍यो भन्लान् तर समाजमा सदियौँदेखि जरा गाडेर बसेको पापी खिल अझै  पूर्णरूपमा निस्कन सकिरहेको छैन ।”

भैरवी मन्दिर धादिङको सुनौलाबजारमाथि पहाडको चुचुरोमा अवस्थित एउटा यस्तो धार्मिक स्थल हो, जहाँ पुग्नेबित्तिकै प्रकृति, इतिहास र आस्था एकैसाथ अनुभूत हुन्छन् । दुईतिर गहिरा भीरले घेरिएको टाकुरामा रहेको मन्दिरसम्म पुग्न सिँढी हालिएका गोरेटो उक्लिनुपर्छ । माथि पुग्नेबित्तिकै खुला आकाश, हरिया डाँडा, तल कुहिरोले ढाकेको धादिङबेसी र टाढा टल्किरहेका हिमालहरूले मनलाई आल्हादित बनाइरहन्छन् ।

यहाँबाट गणेश हिमाल, मनास्लु, माछापुच्छ्रे, मानापाथी लगायतका हिमश्रृङ्खलाहरू स्पष्ट देखिन्छन् । वरिपरिका हरिया थुम्का, सल्लाघारी र शान्त हावाबीच उभिँदा समय यसैगरी टक्क रोकिइरहोस् भन्ने लाग्छ । चाडपर्व र बिदाका दिन यहाँ दर्शनार्थीहरूको घुइँचो लाग्ने गर्छ, तर सामान्य दिनमा भने यो ठाउँ ध्यानमग्न साधुजस्तै शान्त देखिन्छ ।

स्थानीय किंवदन्तीअनुसार यस मन्दिरसँग भगवान् भैरव र भैरवीको कथा जोडिएको छ । भैरवी सुत्केरी भएका बेला मासु खान इच्छा गरेपछि भैरव शिकार खोज्न जङ्गल गएका र सुँगुरको मासु लिएर फर्किएको भनाइ छ । भैरवका हातमा सुँगुरको टाउको देखेपछि भैरवी डराएर भिरतिरै बसेको र भैरव पनि नजिकै तल्लोपट्टि बसेको जनविश्वास पाइन्छ । यही कथासँग जोडिएर अहिले यहाँ भैरव र भैरवीका छुट्टाछुट्टै मन्दिर रहेका छन् ।

इतिहासका पानामा पनि भैरवी मन्दिरको कथन भेटिन्छ । इतिहासअनुसार  राम शाहले स्थापना गरेका आठ शक्तिपीठमध्ये यो पनि एक हो । पृथ्वीनारायण शाहले नुवाकोट विजयअघि यहाँ आएर भाकल गरेको प्रसंग स्थानीय जनविश्वास र पुराना कथनहरूमा अझै जीवित छ ।

२०७२ सालको भूकम्पले मन्दिरमा क्षति पुर्‍याए पनि अहिले पुनर्निर्माण करीब करीब सकिएको छ । केही आधुनिक संरचना थपिए पनि मन्दिरको पुरानो आत्मा भने उस्तै जीवित छ । खानेपानी, शौचालय र अन्य आधारभूत सुविधा विस्तार गरिएपछि यहाँ आउने यात्रुहरूको सङ्ख्या पनि बढ्दो छ ।

सुनौलाबजार, जुन धादिङको पुरानो सदरमुकाम पनि हो, यसैको शिरमा उभिएको भैरवी मन्दिर केवल दर्शन गर्ने ठाउँ मात्र होइन, प्रकृतिसँग केहीबेर हराउने र इतिहासका आवाज सुन्न सकिने एउटा अद्भूत स्थल पनि हो । भैरवी मन्दिर दर्शन गरी सकेपछि हामीमा फेरि अर्को भोक पलायो । त्यो भोक थियो – भैरवीको नजिकै रहेको गुप्तेश्वरको । गुप्तेश्वरतिरको बाटो उस्तै मनमोहक थियो । मौसमको मिजास प्रफुल्ल थियो । ऐँसेलुका दानाहरू उस्तैगरी टोप्रामा टाँसिइरहेएका थिए । उत्तर फर्किएको पाखाबाट देखिएको सुनौला बजार – धादिङको पुरानो सदरमुकाम – सुनौलो बगैंचाझैँ ढकमक्क फुलेको देखिन्थ्यो ।

जब डाँडाको थुम्कोबाट पूर्व–दक्षिणतर्फका भूभागहरू आँखामा परे, हामीलाई हिमाली भेगमा पाइला राखेजस्तो अनुभूति भयो । मैले झट्ट पाङसाङ भ्याली सम्झिएँ । पाङसाङ आसपासका डाँडाहरू जस्तै यो डाँडा पनि नाङ्गै थियो । तलतिरका बस्तीहरू भने भैरवी मन्दिरबाट देखिएको धादिङबेसीझैँ कुहिरोभित्र लुकिरहेका थिए । अत्यन्त मनमोहक दृश्य आँखाभरि टिलपिलाइरहेको थियो ।

हामीलाई अब गुप्तेश्वरको गुफाभित्र पस्नुपर्ने थियो । गुफातर्फ जानका लागि पक्की पैदलमार्ग बनाइएको रहेछ । बाटाका दुबैतर्फ सुरक्षाका लागि फलामका बार लगाइएका थिए । तर हामी बार समाउँदै हिँडेनौँ । पहाडमै हुर्केका हामीलाई भिरपाखा जहाँको भए पनि आफ्नैजस्तो लाग्छ । त्यसैले हामीले छोटो गल्लीबाटो समात्यौँ र ओरालो झर्‍यौँ ।

गुफाको प्रवेशद्वारमा पुगेपछि मोबाइलको बत्ती बाल्यौँ र गुफाभित्र प्रवेश गर्‍यौँ । भित्र त पसियो, तर यो कति लामो होला भन्ने कुनै अनुमान थिएन । मनमा जङ्गली जनावर वा विषालु सर्पको डर पनि आइरहेको थियो । गुफा निकै साँघुरो रहेछ । केही तल झर्नेबित्तिकै निस्कनेतर्फको सानो द्वारबाट उज्यालो प्रकाश देखियो । गुफाबाट बाहिर निस्कनुपर्ने ठाउँ अत्यन्त साँघुरो थियो । म आँट गर्न सकिरहेको थिइन तर डी.एन. अगाडि सर्‍यो र सजिलै गुफाबाट बाहिर निस्कियो । मलाई भने गुफाबाट निस्कन निकै हम्मेहम्मे पर्‍यो । सुतेर घस्रिँदै बाहिर निस्किएँ । त्यतिबेला उसले भिडियो बनाइरहेको रहेछ । हामी सबैजना बिस्तारै बाहिर निस्कियौँ । त्यो भिडियो पछि सामाजिक सञ्जालमा अपलोड भयो । पछि हेर्दा आफूहरूलाई नै देखेर हामी सबै खुब हाँस्यौँ ।

त्यसपछि हामी पक्की बाटो हुँदै माथि उक्लियौँ । पारिपारिका बस्तीहरूमा उस्तैगरी घाम टल्किरहेको थियो । तल बेसीतिर भने उस्तै गरी कुहिरो सेताम्मे भएर फैलिएको थियो । मन भने चङ्गाजस्तै भुरुरु उडिरहेको थियो – हल्का, स्वतन्त्र र प्रसन्न । हाम्रो यात्रा बिस्तारै सुनौला बजार, नेवारपानी, सल्लाघारी हुँदै कणेश्वरका सुनौला बस्तीहरू छिचोल्दै बेसीतर्फ झर्‍यो ।

अन्तमा, भैरवी मन्दिरको यो यात्रा केवल एउटा गन्तव्यसम्म पुगेर फर्किने यात्रा मात्र थिएन । यो त वर्षा, हावा, कुहिरो, पहाड र अनगिन्ती घुम्तीहरू पार गर्दै प्रकृति, आस्था र आत्मीय सम्बन्धसँग अझ नजिकिने अवसर थियो । कहिले बादलभित्र हरायौँ, कहिले हिमालको उज्यालो मुस्कानमा अल्मलियौँ, कहिले मन्दिरको घण्टनादमा हरायौँ, त कहिले गुप्तेश्वरको साँघुरो गुफाबाट निस्कँदै आफ्नै डरमाथि हाँस्यौँ । फर्किँदा बाटाहरू उस्तै थिए, डाँडाहरू उस्तै थिए, तर मन भने पहिलेको जस्तो रहेन । भैरवीको शान्त आँगन, सुनौलाबजारको उदास परिदृश्य, कुहिरोले ढाकेको धादिङबेसी र हरिया पहाडमाथि फैलिएको त्यो निर्मल उज्यालो मनभित्र कतै स्थायी भएर बसिसकेको छ ।

प्रिय पीर, सलाम तिमीलाई

त्यो साँझ विचार अलि बढी नै ओहोरदोहोर गर्दै थियो । मस्तिष्कलाई सुटुक्क सोधेँ, किन यस्तो ? मस्तिष्कले केही क्षण विचारकै वेगसँग  बत्तिन अह्रायो ।

लामो लामो श्वास तान्दै रहस्य जान्न समाधि कसेँ, ध्यानस्थ योगीले जस्तो । एउटा मनले प्रश्न सोध्ने र अर्को मनले उत्तर दिने क्रम  निरन्तर चलेको चाल पाएँ । अलि सहज र स्वाभाविक अवस्थामा फर्किएपछि यो ज्ञात भयो- हाम्रो जागृत अवस्था यसैगरी  तर्कको जुवारी खेल्दै बित्दो रहेछ ।

कस्ता कस्ता तर्कना आउँछन् त मनमा ? मनले अर्को मनलाई प्रश्न सोध्यो । अर्को मन बोल्यो –  “जस्तो कि भकारीमा मुसो पस्यो, कसरी धान जोगाउने होला ?; छोरीको फी तिर्न पैसा नपुग्ने भो, कसरी बचत बढाउने होला ?;  कोलगेट कि लाल दन्तमन्जन, कुनले दाँत सेतो पार्छ होला ?; शरीरको तौल ह्वात्तै बढ्यो, कसरी सन्तुलनमा राख्ने होला ? यस्तै यस्तै ।”

मनभित्रको यस्तो हाजिर जवाफ, मानसिक तर्कना, समस्या उठाउने र समाधान खोज्ने प्रक्रिया आदिले मानस जगत हलचल भइरहेको हुँदो रहेछ । मनको भूगोलमा तर्कनाको पराकम्प चली नै रहने रहेछ । शरीर हेर्दा अटल पहाडझैँ उभिएको देखिए तापनि विचारको लाभा भकभकी उम्लिरहँदो रहेछ मनमा । यस्तै मानसिक ऊहापोहकै कारण छातीमा हलुका जलन उत्पन्न भइरहने अवस्थाको नाम नै पीर रहेछ ।

हाम्रा पुर्खाले ‘चिन्ताले चितामा पुर्‍याउँछ’ भन्ने उखान त बनाए तर ‘पीरले परान लिन्छ’ भन्ने उखान बनाएनन् । यो सोचेर कि- शिर नभएको खोला आजसम्म नभेटिए जस्तै  पीर नभएको मानिस पनि फेला पर्नेवाला छैन । संवेग सामान्य रूपमा असन्तुलित भई मन भारी हुने अवस्था आउनेबित्तिकै मनमा पीरले घर गरिसक्तो रहेछ ।

केहीबेरको भावनात्मक उडानपछि मन पूर्णरूपमा वर्तमानमा फर्किएको पाएँ । अब मन पीरको गुरुत्व, प्रभाव र प्रकृतिका बारेमा समाजपरक र वस्तुपरक ढङ्गले चिन्तनमा डुब्न थालेको आभास मिल्यो ।

पीर यस्तो परिवारबोधक शब्द हो, जसभित्र  दु:ख, सन्ताप, कष्ट, पीडा जस्ता सदस्यहरू स्वत: समावेश भएर आउँछन् । विगतदेखि वर्तमानसम्म, सगरदेखि सागरसम्म, अमीरदेखि फकिरसम्म, चुल्होदेखि चन्द्रमासम्म पीरले स्पर्श नगरेको कुनै  प्राणी वा जगत् नै छैन ।  पीर मान्छेलाई त छँदैछ, चराचर जगतलाई पनि केही न केही पिरलोले सताउँदै आएको छ ।

घामलाई बादलले निल्ने हो कि भन्ने पीर छ । बादललाई हुरीले लछारपछार लगाउला कि भन्ने पीर छ । खहरेलाई नदीसामु अस्तित्व समर्पण गरेर स्वत्व गुमाउनु पर्ला भन्ने  पीर छ । नदीलाई समुद्रमा समाहित भएर पहिचान गुमाउनु पर्ने पीर छ । सूर्य र चन्द्रमालाई ग्रहणको कालो धब्बाले कुनै दिन कान्तिक्षय गर्ला कि भन्ने पीर छ । संसारै पीरमा छ, फेरि पीरमै संसार पनि छ ।

पानीको फोका झैँ उठ्दै फुट्दै गर्ने मध्यम खालको दु:ख हो पीर ।  एयरपोर्टमा समयमै नपुगे हवाइजहाज छुट्न सक्छ । रातो बत्तीमा नरोकिए ट्राफिकले चिट काट्न सक्छ ।  यी र यस्तै सोचाइमा मन भुटभुटिँदा उत्पन्न हुने छ्टपटी, बेचैनी र घबडाहट नै मनोवैज्ञानिक भाषामा पीर हो । पीर सामान्यतया कुनै कुराको अभाव, नोक्सानी, कसैको अड्मिल्दो व्यवहार आदिका कारण उत्पन्न हुन्छ ।

नेपाली बृहत् शब्दकोषले  कुनै नोक्सानी हुँदा वा अप्ठ्यारो परिस्थिति आइपर्दा उत्पन्न हुने मानसिक तापको अर्थमा पीरलाई अर्थ्याएको छ । नोक्सानी बेहोर्नु वा असहज परिस्थिति झेल्नु मानव जीवनका दैनन्दिन गतिविधि हुन् । नोक्सानी र त्यसपछि पनि निरन्तर नोक्सानी, असहजता र त्यसपछि पनि सधैँ असहजताको अवस्था उत्पन्न भयो भने चाहिँ  पीर बढेर तनाव, तनाव छिप्पिएर चिन्ता र चिन्ता गहिरिएर डिप्रेसन (अवसाद) हुँदै अभिघात (ट्रमा) को अवस्थामा पुग्ने सम्भावना रहन सक्छ ।

अपवाद बाहेक सृष्टिकर्ताको विधान त्यति निर्दयी र निकम्मा देखिँदैन । रातपछि दिन, दु:खपछि सुख, शिशिरपछि वसन्त, धुम्मिएको आकाशपछि खुलेको आकाश….. । विधाताको विधान यस्तै यस्तै दफा-उपदफा मिलाएर सन्तुलित तुल्याइएको हुन्छ शायद ! त्यसैले रात-दिन, सुख-दु:ख, घाम-छाया आदिको निरन्तर स्थायी सत्ता  विद्यमान हुँदैन । यिनीहरू आलोपालो अस्तित्व अनस्तित्वमा आइरहन्छन्, गइरहन्छन् ।

मानव जीवनलाई  पनि पीरले  पछ्याइरहन्छ, खेदिरहन्छ ।  जीवनमा  पिरै पीर मात्र सधैं एकनाशले त आउँदैन ।  बीच बिचमा उमङ्गका तरङ्गहरूले मनमा प्रसन्नता पनि थपिरहेकै हुन्छन् । तापनि एउटा परिपक्व, व्यवहारिक, जिम्मेवार र कर्तव्यनिष्ठ मान्छेलाई अक्सर  पीरको  काँडाले  पाइतालामा घोच्न छोडेको पनि हुँदैन ।

पीर र चेतना बीच गहिरो सम्बन्ध छ । जति बढी चेतना उति बढी पीर । जति बढी सजगता, त्यति बढी पीर, जति बढी आदर्श त्यति बढी पीर । मानिस सचेत प्राणी भएकाले उसलाई सबैभन्दा बढी पीर छ । चेतना पीरको जननी भएको र मान्छे सबैभन्दा चेतनशील प्राणी भएकोले मान्छेलाई सापेक्षिक रूपमा बढ्ता नै पीर छ । मान्छेमा आदर्श प्राप्ति, मर्यादाको रक्षा समेतको ख्याल रहने भएकाले उसलाई अधिकतर पीर छ ।

पीररूपी वृक्षका शास्त्रीय र आधुनिक गरि दुई बडेमानका हाँगा छन् । शास्त्रीय पीर खाना,नाना र छाना एवम् मानवीय मर्यादाको रक्षासम्म सीमित थियो । आधुनिक पीर चाहिँ धेरै फणा भएको नाग जस्तो डरलाग्दो देखिन थालेको छ । केही आधुनिक पीर त सुन्दै हाँसो उठ्दो र देख्दै उदेकलाग्दो पनि हुन्छन् । आधुनिक पीरहरू पोशाक, शारीरिक बनावट, आडम्बर प्रदर्शन आदितर्फ केन्द्रीकृत भएको देखिन्छ । आज देखिने  धेरै आधुनिक पीरहरू प्रविधिको कारखानाबाट जन्मिएका कस्मेटिक उत्पादन झैँ प्रतीत हुन्छन् ।

अघि नै भनिसकियो संसारै पीरमा छ, फेरि पीरमै संसार पनि छ । संसारै पीरमा छ भन्ने  कुरा त माथिको उदाहरणहरूले दर्शाएकै छ । तर पीरमै संसार पनि छ ! यो चाहिँ कसरी ? प्रश्न उठ्न सक्छ । पीरको अस्तित्वलाई स्वीकार गरेर, पीरको स्थायी सत्तालाई मनन गरेर एवम्  पीरको व्याप्ति र सार्वभौम उपस्थितिलाई स्वाभाविक मानसिक अवस्थाका रूपमा ग्रहण गरेर पीरलाई ऊर्जाको स्रोतमा बदल्न सकिन्छ । पीरबाट मुक्त हुने उपायको खोजीले अन्तर्हृदयमा जीवन ऊर्जाको एउटा अखण्ड दीप बालिरहेको हुन्छ ।

‘पीर’ शब्द झट्ट सुन्दा नकारात्मक भावको द्योतक जस्तो लाग्छ, तर गम्भीरतापूर्वक मनन गर्ने हो भने यो चेतना निर्माण र परिपक्वता विकासको उत्प्रेरक तत्त्व  हो । आगाको लप्कामा खारिएर सुन उज्यालिए झैँ पीर र चुनौतीले मानिसलाई सहनशील, विवेकी र आत्मबलयुक्त बनाउँछ । भगवान बुद्धले दु:ख/पीरलाई एउटा यस्तो सत्य मानेका छन्, जसलाई स्वीकार नगरी निर्वाण प्राप्ति सम्भव हुँदैन ।

मनमा कुनै पनि पीर ताप नलिने र ‘उठ्  जोगी फट्कार छाला….’ को सिद्धान्तमा विश्वास गर्नेहरूको जीवन यात्रा गन्तव्यहीन पदचाल जस्तो बन्न पुग्छ । उनीहरूको गति ट्रेडमिलमा दौडिएको त्यो मान्छेको जस्तो हुन्छ जहाँ गति धेरै देखिए पनि पुग्ने गन्तव्य हुँदैन । आवश्यक कुरामा, अत्यावश्यक काममा, अति जरुरी संवेदनशील विषयमा पनि सधैं निस्फिक्री रहनेहरूको अवस्था चारैतिर आगलागी भइसक्दा पनि त्यहाँबाट उम्कन कुनै पहल नै नगर्ने ‘लाटोबुङ्गो’को अवस्था तुल्य हुन जान्छ ।

पीर ज्ञान र बोधको मूल आधार हो । थेग्न-धान्न सकिने पीर मात्र शिरमा धारण गर्ने  मान्छेले सहजै जीवनबोध, आत्मबोध र तत्त्वबोध गर्न सक्छन् । फलस्वरूप त्यस्ता व्यक्तिहरूले सबैप्रति दया, माया, करुणा, समभाव, सद्भाव जस्ता मानवीय व्यवहार देखाउन सक्छन् । चाहिँदो कुरामा समयमै स्वाभाविक चासो लिन र नचाहिँदो कुरालाई मस्तिष्कको फोल्डरबाट हटाउन सक्नेहरूले सहजै पीर व्यवस्थापन गर्न सक्छन् । कुनै कुरामा पनि गम्भीर नहुने र अलिकलि पनि मनमा पीर नलिने मान्छेलाई उमङ्गको वास्तविक स्वाद र महत्त्व पनि थाहा हुँदैन ।  गर्मीले  बेसरी आँत जलेको बेलामा नै डोबिल्कोमा मुख जोतेर चिसो पानी घटघटी पिउनुको वास्तविक आनन्द थाहा हुन्छ ।

पीरले मान्छेलाई मानिस हुनुको बोध गराई सत्कर्मतिर अग्रसर गराउँछ । पीरको मधुर लयले अत्यासलाग्दो जीवन यात्रामा सङ्गीतमय धून सिर्जना गरिदिन्छ । संघर्ष, श्रम र त्यसबाट उत्पन्न हुने थकाइजन्य पीरले जीवनमा कर्मशील भई अगाडि बढ्ने हुटहुटी जगाउँछ । ठ्याम्मै पीर नलिनेहरू बहिर्मुखी र सतही हुन सक्छन् तर चाहिँदो मात्रामा  र आवश्यक कुरामा पीर लिनेहरू तरल, गतिशील, लचिलो र गम्भीर पनि हुन्छन् ।

पीर नयाँ आरम्भको पूर्वशर्त हो । नयाँ आरम्भका लागि प्रश्न चाहिन्छ । पीरले प्रश्न गर्न सिकाउँछ । त्यस्तो प्रश्न आफ्नै आत्मासित वा बाह्य दुनियासँग गर्न सकिन्छ । जुन माध्यमबाट उत्तर प्राप्त भए पनि प्राप्त उत्तरले कार्यमूलक समाधान दिन्छ । त्यसैले  पीर यथास्थितिबाट विचार वा व्यवहार परिवर्तनको पल्लो किनारामा पुग्ने साँघुको भूमिकामा रहन्छ ।

कला, साहित्य, सङ्गीतादि सिर्जनाको मुख्य साधक तत्त्व पीर पनि हो । पीरमा भुटभुटिएर रचिएका कृतिहरू जीवन्त, ओजपूर्ण र परहृदयसम्म सहजै प्रवेश गर्ने सामर्थ्यले युक्त हुन्छन् । मनोविज्ञानका व्याख्याता फ्रायडले मानिस दु:खमा जति बल्झन्छ, त्यति नै रचनात्मक बन्न सक्ने बताएका छन् । एरिस्टोटलले दु:खान्त नाटकको चर्चाका क्रममा त्रासदीले मनमा भय र करुणा जन्माउने र कारुणिक भावले भावकको मनलाई हलुका र शुद्ध तुल्याई मानव मनको विरेचन गर्न सक्ने धारणा राखेको पाइन्छ ।

पीर अरु केही नभएर स्वाभाविक चासो लिने र सजगता अपनाउने क्रममा उत्पन्न हुने मानसिक अन्तर्द्वन्द्व र ताप हो । यसका सगोत्रीय दाजुहरू- तनाव, चिन्ता, डिप्रेशन र ट्रमा मानवका लागि ज्यादै घातक हुन्छन् । तर पीरले भने समस्याको निकास निकाल्ने उपाय  सुझाउँछ; क्रियाशीलताको राजमार्गमा दौडँदै  उन्नतिको चुचुरो आरोहण गर्न बल पुर्‍याउँछ; र डुब्न लागेको डुङ्गालाई कुशलतापूर्वक किनारा लगाउने सीप सिकाउँछ ।

भन्नेहरू त भन्छन् – पीरले शिर गिराउँछ; झिरले झैँ उन्छ; मनोबल मार्छ; तातो  उत्साहलाई बरफ बनाइदिन्छ र  मान्छेलाई चिसोढुङ्गो झैँ स्थिर र जड बनाइदिन्छ । हो, तनाव चिन्तादिले मानिसलाई जलाउन र गलाउन सक्ला तर पीरले  बर्बाद गर्ने होइन, हाम्रो शक्ति र सामर्थ्य जगाई सकारात्मक ऊर्जा मात्र पैदा गर्छ । तसर्थ यसलाई सही ढङ्गले समयमै व्यवस्थापन गर्न जानियो भने अनन्त सिर्जनात्मक लाभ उठाउन सकिन्छ ।

बेथितिको चक्रव्यूहमा सुमो-अर्थशास्त्र

सानैदेखि मैले गाउँघरमा एउटा उखान खुब सुन्थेँ- ‘मामाको घोडा मेरो हिही ।’ के भनेको होला यो उखानले ? धेरै समयसम्म मैले यसको मर्म बुझ्न सकिनँ । हिजोआज भने लाग्छ, जुन पुर्खा वा समाजले यो उखान बनायो, तिनको चेतना र दूरदर्शिता गजबकै हुनुपर्छ ।

आमा र मामा- संसारमा सबैभन्दा आत्मीय र प्यारो नाता ! यति प्यारो सम्बन्ध भएपछि मामाको जायजेथामा भान्जाले अलिअलि हक र आत्मीयता खोज्नु स्वाभाविकै भयो । मामाको घोडा रहेछ भने भान्जालाई चढ्न र कुदाउन कसले रोक्ने ? रोक्ने कुरै भएन । अनि त भान्जाले मामाको घोडा डोर्याउँदै चउरमा पुर्याउँछ र आफ्नो रहर पूरा गर्न तम्सिन्छ । तर सवारीको कला र घोडाको मर्म उसलाई के थाहा ? अनि त घोडा पीडाले ‘हिही’ गर्दै हिनहिनाउन थाल्छ । शायद यही हो- मामाको घोडा मेरो हिही । मैले जीवन-यात्राका कयौँ मोडहरूमा यस्ता भोका घोडाहरू र तिनको कारुणिक हिनहिनाहट देखेको छु ।

यस पटकको मेरो काठमाडौँ-हेटौँडा यात्रामा भने यो उखानको जीवन्त प्रयोग बडो कुरूप ढङ्गको देख्न पाइयो । मलाई लाग्यो- मामाले दुःखले आर्ज्याको धन खर्चेर किनेको घोडाको मूल्य ती दलालहरूलाई के थाहा ? न घोडाको स्याहारसुसारको वास्ता, न त्यसलाई सही ढङ्गले डोर्याउने कला ! सित्तैमा पाएको अधिकार र कमिसनको घोडा चढ्नेहरूले गर्ने दुरुपयोगको विडम्बना अन्ततः निरीह यात्रु (घोडा) र सवारी धनी (मामा) दुवैले भोग्नुपर्दो रहेछ । जुन कुशलताका साथ प्रणाली चल्नुपर्ने हो, त्यो चल्दैन र सेवा नै निकम्मा बन्न पुग्छ । उखानले एक वाक्यमा धेरै कुरा बोल्छ- यसले समाज, संस्कृति र हाम्रो विकृत व्यवहारको ऐना देखाएर दिमाग झनन्न पारिदिन्छ ।

ग्वार्कोको चिसो र ‘ढ्यापढ्यापे’ संस्कृति

गत वर्ष फागुन महिनाको दोस्रो हप्ताको कुरा हो । एउटा आइतबार बिहान ८ बजे हामी हेटौँडा, वीरगञ्ज, रक्सौल र कोलकाता हुँदै श्रीलंकाको कोलम्बोसम्मको लामो यात्राका लागि घरबाट निस्केका थियौँ । काठमाडौँमा अलिअलि चिसो बाँकी नै थियो । सुवर्णजी र म करिब एक महिना लामो भारत-श्रीलंका यात्राको रोमाञ्चक योजनासहित निस्केका थियौँ । पिठ्यूँमा छरिता ब्यागहरू थिए । लामो यात्रामा गह्रौँ सुटकेसभन्दा पछाडि बोक्ने ब्याग नै सजिलो हुने ठानेर हामी ‘पक्का पर्यटक’ को भेषमा आफ्नै दुई गोडाले सडक नाप्न थाल्यौँ । हामी दुवैको रोजाइ ठ्याक्कै मिलेको थियो ।

हामी ग्वार्को चोक पुग्नासाथ ‘महानगर यातायात’ को एउटा बस हाम्रै अगाडि आयो । सहचालकले गुडिरहेकै बसको बडीमा हातले ‘ढ्याप्प’ हिर्काएर चालकलाई रोक्ने चेतावनी जारी गर्यो । म यसलाई ‘ढ्यापढ्यापे’ बस भन्न रुचाउँछु । गाडी गुडाउनु होस् वा रोक्नु, काठमाडौँका सहचालकहरूले प्रयोग गर्ने मुख्य भाषा नै बसको ढोकामा हत्केलाले हिर्काउनु हो, जुन ध्वनि बडो वाक्कलाग्दो र कर्कस हुन्छ । चालकले त्यो आक्रामक आदेश पालना गर्यो, बस ब्रेक लगाउँदै अडियो ।

ग्वार्कोमा हामीसँगै बस चढिन् एक जना मोटी र भद्र महिला, झट्ट हेर्दा कुनै ‘मेमसाब’ जस्तै देखिने । उनीसँग एउटी सानी बच्ची पनि थिइन् । बच्ची निकै रिसाएजस्ती देखिन्थिन्, उनको अनुहार निलोकालो भएको थियो । उनी घरीघरी ‘पठाओ… पठाओ…’ भन्दै गनगन गरिरहेकी थिइन् । शायद उनले पठाओको मोटरसाइकलमा जाऊँ भनेकी थिइन् र आमाले चाहिँ पैसा जोगाउन बसमा कोचिने जिद्दी गरेकी थिइन् । कुरा नमिलेरै छोरी रिसाएकी होली भन्ने मैले अनुमान गरेँ । आजभोलि काठमाडौँमा ‘पठाओ’ वा ‘इन्ड्राइभ’ को राज छ । युवा पुस्ताका लागि बस चढ्नुभन्दा पठाओमा सवार हुनु प्रतिष्ठा र गौरवको विषय बनेको छ । हामी यो प्रविधिबाट बेखबर त थिएनौँ तर समय खुकुलो राखेर निस्केकाले सार्वजनिक बस नै छान्यौँ । हामीलाई समयको कुनै कसिलो बन्धन थिएन ।

यदि तपाईंले कहिल्यै सार्वजनिक बसमा यात्रा गर्नुभएको छ भने थाहा पाउनुहुनेछ- त्यहाँ मानिशहरूको अनौठो विविधता हुन्छ । अनेक भाषा, अनेक अनुहार, फरक-फरक आर्थिक स्तर, फरक चाहना र बोली वचनको एउटा सानो संसार नै हो बस । त्यसैले, कहिलेकाहीँ म समाजलाई नजिकबाट नियाल्न सार्वजनिक बस रोज्छु । हाम्रो गन्तव्य थियो- बल्खु, अनि त्यहाँबाट टाटा सुमो चढेर हेटौँडा हुँदै वीरगञ्ज ।

सातदोबाटोको दुर्गन्ध र अशिष्टताको दुष्चक्र

हेर्दाहेर्दै बस सातदोबाटो पुग्यो । आकासे पुलमुनि पुगेपछि सहचालकले फेरि बसमा एक चड्कन लगायो- ढ्याप्प ! बस स्थिर भयो । उसको त्यो चड्कनसँगै मेरो ध्यान सडक किनारको दृश्यतिर गयो । आकासे पुलको भित्तालाई सहारा बनाएर त्यहाँ एउटा शानदार ‘खुला शौचालय’ चलिरहेको रहेछ । चिसो हावासँगै मलमूत्रको भयंकर दुर्गन्ध नाकका प्वालहरूबाट सिधै भित्र छिर्यो । त्यो गन्धको ठक्करले मलाई कताकता वाकवाकी नै आउलाजस्तो भयो । बसलाई अलिकति अगाडि बढाएर रोकेको भए यो सास्ती भोग्नुपर्ने थिएन भन्ने लागेर मैले सहचालक भाइलाई लक्षित गर्दै बडो शिष्ट भाषामा भनेँ- “भाइ, अलि सफा ठाउँमा रोक्न मिल्दैन ? यहाँ त साह्रै दुर्गन्ध रहेछ, वाक्कै आउलाजस्तो भयो !”

मैले निकै डराई-डराई यो हिम्मत जुटाएको थिएँ । डराएको किनभने हामीकहाँ सार्वजनिक यातायातमा शिष्टता, आदर र मानवीय सम्मानको ठूलो खडेरी छ । यहाँका चालक र सहचालकहरू यात्रुलाई मुखमा जे आयो त्यही प्याच्च दुर्वाच्य बोलिहाल्छन् । यिनलाई न मानिसको मर्यादाको ख्याल छ, न मानवीय भावनाको संस्कार । यिनको एकमात्र ध्याउन्न भनेको यात्रुबाट कसरी बढीभन्दा बढी पैसा असुल गर्ने भन्ने मात्र हो- चाहे मानिसलाई गुन्द्रुक खाँदेझैँ खाँदेर होस्, या लैङ्गिक संवेदनशीलताको धज्जी उडाउँदै महिलाहरूलाई पुरुषको भीडमा घचेटेर होस् । यिनलाई व्यावसायिक शिष्टाचारको तालिम न कुनै बस कम्पनीले दिन्छ, न सवारी व्यवस्थापन गर्ने सरकारी निकायले नै आवश्यक ठान्छ । वर्षौँदेखि यो क्षेत्र यही कुसंस्कारको दुष्चक्रमा घुमिरहेको छ ।

मेरो कुरा सुनेर सहचालकले तीखो वचनको वाण त प्रहार गरेन, तर मतिर रिस र घृणामिश्रित ‘कुच्चिएको देक्ची’ जस्तो अनुहार बनाउँदै आँखा भने तर्यो । अनि आफ्नो दोष अरूमाथि थुपार्ने नेपाली शैलीमा भन्यो- “के गर्नु अङ्कल, नगरपालिकाले यहाँ एउटा ट्वाइलेट बनाइदिएको भए यस्तो हुँदैनथ्यो, गर्दैनन् के गर्नु ?” उसको जवाफले स्पष्ट पार्यो- दोष थुपार्ने ठाउँ जहिले पनि तयार हुन्छ, तर आफ्नो जिम्मेवारीबोध कत्ति पनि हुँदैन ।

हुन त हामीकहाँ सार्वजनिक शौचालयहरूको हालत पनि त्यो खुला सडकभन्दा कहाँ फरक छ र ? मलमूत्र विसर्जनका लागि बनाइएका सरकारी कार्यालय वा सडक किनारका शौचालयभित्र पस्नु र भयानक दुर्गन्ध झेल्नुभन्दा मानिशहरू बाहिरै हल्का हुन रुचाउँछन् । कुनै भवनभित्र पस्नासाथ ह्वास्स दुर्गन्ध आयो भने बुझ्नुहोला- त्यो कुनै सरकारी कार्यालय हो ! त्यहाँ सफाइ गर्ने कर्मचारी होलान्, वा कुनै ठेक्का होला, तर तिनको चासो सफाइमा कम, महिना मर्नुमा बढी हुन्छ । कामै नगरी तलब खानुमा गौरव गर्ने हाम्रो राष्ट्रिय चरित्र नै बनिसकेको छ । जब मनमै फोहरको डङ्गुर छ भने सडकमा फोहर देखिनु कुन नौलो कुरा भयो र ! अरूका कमजोरी केलाउन हामी जति सिपालु छौँ, आफूलाई सुधार्न त्यत्ति नै उदासीन छौँ ।

कानून तोड्नुको ‘विकृत गौरव’

सहचालक मलाई जवाफ दिएर फेरि आफ्नो मुख्य ध्याउन्नमा लाग्यो- “आउनुस्, आउनुस् बल्खु, कलङ्की, स्वयम्भू, नयाँ बसपार्क…!” चालकले पनि हाम्रो संवाद सुनेको हुनुपर्छ, अगाडि अर्को गाडी भएकाले रिसको झोँकमा पछाडिबाट धक्का नै दिउँलाझैँ गरी गाडी अगाडि हुत्यायो र कानै फुट्ने गरी हर्न बजायो । उपत्यकाभित्र हर्न निषेध गरिएको वर्षौँ भइसक्यो, तर नियमको धज्जी उडाउनेहरू जताततै छन् । ट्राफिक प्रहरी आँखाबाट ओझेल पर्नासाथ हर्न थिचिहाल्छन् ।

हामीकहाँ कानून बन्छन्, नीति बन्छन्, तर लागू गर्ने र अनुगमन गर्ने संयन्त्र सधैँ ‘रामभरोसे’ हुन्छ । चर्को हर्नले टाउको नै फुट्लाजस्तो भएपछि मैले फेरि चालकलाई भनेँ- “भाइ, हर्न बजाउन त नपाइने भनेको छ, हैन र ?”

“अहिले ट्राफिक छैन नि दाइ ! ट्राफिक आएपछि बजाउन पाइँदैन, अहिलेलाई फ्री !” ऊ मतिर हेरेर फिस्स हाँस्यो । उसको अनुहारमा एउटा यस्तो चमक थियो, मानौँ उसले कानून तोडेर संसारकै सबैभन्दा ठूलो र गौरवलायक वीरताको काम गरेको छ ।

हामीकहाँ कानून मानेर होइन, कानून तोडेर मक्ख पर्ने अनौठो रोग छ । अनुशासन पालना गरेर सुसभ्य बन्नुमा होइन, नियमको अवज्ञा गर्नुमा बहादुरी देख्छ हाम्रो मनोविज्ञान । ड्राइभर सवारी नियम उल्लङ्घन गरेर मख्ख पर्छ, कर्मचारी सेवाग्राहीलाई दुःख दिएर र काम पन्छाएर गर्व गर्छ, शिक्षक नपढाई तलब पकाएर खुशी हुन्छ, उद्योगी कमसल सामान बेचेर र उपभोक्ता ठगेर आफूलाई सफल व्यापारी ठान्छ, ठेकेदार काम ओगटेर अलपत्र पार्नमा आनन्द लिन्छ । हाम्रा गौरवका विषयहरू नै विकृत छन् ।

अझ सवारी नियम पालना गराउने जिम्मा पाएका ट्राफिक प्रहरी पनि कहाँ कम छन् र ! निहुँ खोजेर खल्ती भर्ने मेलो पाइहाल्छन् । हातमा चिटको प्याड लिन्छन्, अनि खल्ती चाहिँ सहचालकतिर ह्वाङ्ग पारेर देखाउँछन् । खल्तीमा ‘गुन्टा’ भरिएको अनुभव हुनासाथ ‘जा भाग् !’ भन्दै ठूलो स्वरमा फट्कारेर पैसा पचाउँछन् र गाडी छोडिदिन्छन् ।

बल्खुको चक्रव्यूह र दलालहरूको रमिता

यस्तै बेथितिका चाङ खोतल्दै र गतिविधि नियाल्दै हामी बल्खु चोक पुग्यौँ । हेटौँडा जाने सुमो अड्डानजिकै बस रोकियो । अब यहाँबाट अर्को रमिता शुरु भयो ।

हामी बसबाट ओर्लन मात्र के लागेका थियौँ, एउटा हुल केटाहरूले हामीलाई चारैतिरबाट घेराबन्दी गरे । कोही नयाँ मानिस वा गाउँबाट भर्खर आएको सोझो यात्री हुन्थ्यो भने त अपहरणमा परेँ कि भनेर आतङ्कित नै हुन्थ्यो होला ! तर हामी भुक्तभोगी थियौँ । मैले हाँस्दै भनेँ- ‘के हो भाइहरू, हामीलाई गिरफ्तार गर्न लाग्या हो कि क्या हो ? भुइँमा खुट्टा त टेक्न देऊ, अनि हामी तिम्रै त हौँ नि !’ तर मेरो ठट्टाको उनीहरूलाई के मतलब ? उनीहरूको घेराबन्दी र शब्द-आक्रमण जारी रह्यो ।

‘अङ्कलहरू हेटौँडा हो कि सिमरा ? गाडी खाली छ, चार जना भएपछि हिँडिहाल्ने हो । आउनुस् अङ्कल हिँड्नै लाग्या हो, नपत्याए आउनुस् !’ एक से एक आकर्षक अफरहरू तँछाडमछाड गर्दै ओइरिन थाले । कसको कुरा सुन्ने, कसको नसुन्ने ? उनीहरू हाम्रा अङ्गरक्षक हुन् कि अपहरणकर्ता- छुट्याउन मुश्किल थियो । उनीहरूले एउटा चक्रव्यूह निर्माण गरेर हामीलाई त्यसमा कैद गरिसकेका थिए ।

मैले त्यो चक्रव्यूह तोड्ने एउटा झुटो अस्त्र प्रहार गरेँ- ‘हैन भाइहरू, हामी त कीर्तिपुर जाने हो, हेटौँडा-सेटौँडा होइन ।’ तर मेरो अनुहारको भावले मेरो झुट पक्रियो होला, उनीहरूले पत्याएनन् । बरु अझ बढी जोरजबर्जस्ती गर्दै थपे- ‘अङ्कल आउनू न, सिट खाली छ, सेकेन्ड सिटमा बस्नुस् । पाँच जना भएपछि हिँडिहाल्छ ।’

उनीहरूको धाराप्रवाह मौखिक अफरको भारीले हामी थिचिँदै सडकको किनारामा उभिरह्यौँ । उनीहरूको प्रेमिल र आत्मीय शब्द सुन्दा लाग्थ्यो- उनीहरू हाम्रो सेवाका लागि भगवानले पठाएका दूत हुन् र हामी त्यही सेवा लिनका लागि खडा भएका सुपात्र हौँ । केही बेरमा घेराबन्दी अलि खुकुलो भयो, अर्को अफरवाला फुत्त अगाडि आयो । मैले फेरि त्यही नाटक दोहोर्याएँ- ‘हामी त कीर्तिपुर जाने हो भाइ !’

‘अनि कीर्तिपुर त यता हैन नि !’ एउटा ख्याउटे केटाले आश्चर्य मान्दै भन्यो । म फिस्स हाँसेँ । म उभिएको देखेर टिकटको प्याड हातमा लिएको एउटा नाइकेजस्तो देखिने व्यक्ति अगाडि सर्यो र बडो अनुनय गर्दै भन्यो- ‘अङ्कलहरू, दोस्रो लहरको सिटमा बस्नुस् न, अरू मान्छे आउँछन् क्या अङ्कल, कुरा बुझिदिनु न ! यसरी बाहिरै बसिरहनुभयो भने तपाईंलाई पनि ढिलो, हाम्रो पनि गाडी खाली । पैसा अहिले दिनु परेन, तर बस्न त बसिदिनुस् ।’

दलालीको त्यो बादल फाटेपछि हामीलाई पनि सडकमा उभिरहनुभन्दा गाडीभित्र बस्नु नै उचित लाग्यो । अन्ततः हामी उनीहरूको सवारी कैदी बन्दै सुमोभित्र स्वैच्छिक रूपमा प्रवेश गर्यौं । हामी सिटमा बस्नासाथ त्यो नाइके भाइ चिन्तित मुद्रामा फतफताउँदै अर्को ग्राहकको खोजीमा दौडियो- ‘लाऽऽ… त्यो बहिनी कता जानुभो फेरि ! एउटा त भेटेको थिएँ, फेरि हराउनुभो ।’ उसको आँखाको टर्च बालेर ग्राहक खोज्ने युद्ध निकै बेर चलिरह्यो । हामी भने सुमोको सिटमा विराजमान भएर ‘सुमो सेवा चलचित्र’ को पहिलो भागको मजा लिन थाल्यौँ ।

टिकटको कालोबजारी र ड्राइभरको बिलौना

एकछिनपछि यात्रु सङ्ख्या २ बाट बढेर ६ पुग्यो । त्यही नाइके फेरि झुल्किएपछि मैले मौका छोपेँ- ‘भाइ, पाँच जना भएपछि हिँडिहाल्ने हो भन्या हैन ? छ-सात जना त हुन लाग्यौँ त !’

मैले यति भन्न पाएको थिएन, गाडीको साँचो हल्लाउँदै चालक फुत्त झुल्कियो । उसले बडो निन्याउरो र लाचार अनुहार बनाउँदै भन्यो- ‘कहाँ दाइ, सात जना लिएर गयो भने त तेलको खर्च पनि उठ्दैन, हजुरलाई थाहै छ नि !’ उसले हामीसँग यस्तो पाराले कुरा गर्यो, मानौँ ऊ हाम्रो लामो समयदेखिको मित्र हो र हामी गाडी व्यवसायका महाविद्वान हौँ । उसको अफर अब दोस्रो चरणमा प्रवेश गर्यो- ‘आठ जना भए त हिँडिहाल्ने हो ।’

यत्तिकैमा आधा घण्टा बित्यो । बल्ल उसले गाडी स्टार्ट गर्यो र अलि माथि उकालेर ओत लगायो, तर इन्जिन फेरि बन्द गर्यो । अब शुरु भयो ‘बम्पर अफरमा बहु-टिकट बिक्री’ को अर्को प्रहसन । सुमोको अगाडिको (ड्राइभरसँगैको) सिट खाली थियो । त्यो एउटै सिट ती बुकिङवालाहरूले ५-६ जना यात्रुलाई बेचिसकेका रहेछन्, जुन कुरा हाम्रै कानले सुनिसकेको थियो । गाडीमा मानिस नबस्नुको फाइदा उठाउँदै उनीहरूले त्यो ‘स्वर्णिम सिट’ को विज्ञापन सबैलाई गरेका थिए ।

अन्ततः आठ जना यात्रु पुगेपछि चालकले आदेश जारी गर्यो- ‘गाडी मातातीर्थ हुँदै जाने हो, हिँडौँ अब सबै जना बस्नुस् ।’ हामी मौन आदेशपालक भयौँ ।

‘एकजना मातातीर्थमा छ, त्यतैबाट लिँदै जाने अब,’ चालकको नयाँ फरमान आयो । तर जब मातातीर्थ पुग्यौँ, त्यहाँ अगाडिको सिट बुक गरेका यात्रुहरूबीच लफडा शुरु भयो । दुईजनाले अड्डी कसे- ‘मलाई जुन सिट भनेको छ, त्यही चाहिन्छ, नत्र पैसा फिर्ता देऊ !’

अब चालकको अनुहार हेर्न लायक भयो । उसले रिस र झर्को मान्दै भन्यो- ‘यी बुकिङवालाहरू पनि अति नै गर्छन् । मलाई चलान बुझाएर, कमिसन लिएर चम्पट भइसके । अब तिनलाई कहाँ खोज्नु ? कमिसन पनि बुझाउनु, यात्रीको लफडा पनि बेहोर्नु ! यत्रो पैसा तिरेर गाडी किन्यो, मोज चाहिँ यिनलाई ! एउटा सिट तीन जनालाई बेच्दिया छन्, कसलाई छोड्नु कसलाई बसाउनु ?’

ड्राइभरले हुनसम्म आफ्नो बिलौना सुनायो । हुन पनि हो- न लगानीको जोखिम, न कर-राजस्वको झमेला, न कुनै बुद्धिको आवश्यकता ! यात्रु जम्मा पार्यो, दलाली गर्यो, धम्क्यायो, कमिसन लियो र चम्पट कति मजाको व्यवसाय ! मामाको घोडा मेरो हिही ! यात्री र व्यवसायी दुवै ठगिने यो ‘चलचित्र’ कहिले रोकिने होला ? हामी चालकको विवशतामा सहानुभूति प्रकट गर्छौँ । चालक यात्री व्यवस्थापनको तनावले असिनपसिन भएको थियो । धन्न, अगाडिको सिट दाबी गर्नेमध्ये एकजना भलाद्मी युवा परेछन् । चालकले अनुनय गर्यो- ‘तपाईं जवान मान्छे, पछाडि बसिदिनुस् न ल ! बेइमानी त बुकिङवालाले गरिहाले, के गर्नु !’ प्रतिवाद गर्न नसक्ने भलाद्मीलाई नै पछाडि कोच्ने चालकको चलाखी पनि सधैँको अभ्यासबाटै आएको देखिन्थ्यो । त्यो युवा मुख अमिलो पार्दै बर्बरायो- ‘तिमीहरू सब यसै गर्छौ, म सबैभन्दा पहिले आएर टिकट काट्ने, मलाई नै अन्तिममा पुर्यायौ, बेइमानहरू !’

डिजिटल युग र हाम्रो कछुवा गति

यो दृश्य हेर्दा जति रसिलो लाग्थ्यो, भोग्दा त्यत्तिकै दिक्दारलाग्दो थियो । मानिस बाहिर एउटा र भित्र अर्को भएर बाँचेको छ यो क्षेत्रमा । जे हो, त्यही कुरा प्रष्टसँग भनेको भए यात्रा गर्नेहरू त मन बुझाएरै बस्थे, न ड्राइभरलाई यति सकस हुन्थ्यो, न यात्रु खिन्न हुन्थे ।

आज विश्वका धेरै देशहरूमा सार्वजनिक यातायात प्रणाली पूरै स्वचालित र सूचना प्रविधिमा आधारित भइसकेको छ । कुन गाडीको, कति नम्बरको सिट खाली छ भन्ने कुरा यात्रुले मोबाइल एपबाटै हेरेर बुकिङ गर्छन्, जहाँ दलालको अनुहार नै देख्नुपर्दैन । हाम्रो छिमेकी देश भारतले समेत यो क्षेत्रलाई निकै व्यवस्थित बनाइसकेको छ । तर हामी भने अझै पनि सडकभरि अवैध काउन्टर राखेर दलालको झुण्ड पाल्नमै व्यस्त छौँ ।

हाम्रै शहरमा पठाओ, इनड्राइभ जस्ता डिजिटल एप्सले साना सवारीलाई व्यवस्थित गरिसके । ‘उबर’सँग भौतिक रूपमा एउटै पनि ट्याक्सी छैन, तर प्रविधिको प्रयोग गरेर ऊ संसारकै सबैभन्दा ठूलो ट्याक्सी कम्पनी बनेको छ । यो ज्ञान हाम्रा सुमो सञ्चालक र शासन हाँक्नेहरूलाई कहिले आउने होला ? यत्रो हैरानी खपेर दलाललाई मोटाउन दिनुभन्दा प्रविधिको प्रयोग गर्नु कति हितकर हुन्थ्यो होला !

यमलोकको यात्रा र डोजर इन्जिनियरिङ

गाडी कलङ्की हुँदै मातातीर्थको उकालोतिर बढ्यो । बाटोमा एक जना यात्रुले डराउँदै सोधे- ‘अस्ति गाडी दुर्घटना भएको ठाउँ यही बाटोमा होइन ? किन फेरि यही बाटो ल्याएको ?’ समाचारको त्रास उनको अनुहारमा प्रष्टै देखिन्थ्यो । कोही यात्रु त्रसित मुद्रामा मौन थिए भने कोही सारमा सार मिलाउँदै थिए । मानिसमा मृत्युको कति ठूलो भय छ ! दुर्घटना त जहाँ पनि हुन सक्छ, तर त्यो बाटोको कुरुपताले डरलाई अझ बढाएको थियो ।

चालकले ठूलो आश्वासन दिँदै भन्यो- ‘ज्यानको माया त हामीलाई पनि छ नि हजुर, नआत्तिनुस्, गाडी सुरक्षित जान्छ । गाडी नै नचल्ने भए हामी पनि ज्यानको माया मारेर चलाउँदैनथ्यौँ नि !’

त्यतिबेला काठमाडौँबाट हेटौँडा जोड्ने अन्य लामा सडकहरू बन्द भएकाले यो छोटो बाटो जेनतेन चलिरहेको थियो । गाडी चंखु, मातातीर्थ र चन्द्रागिरिको ठाडो उकालो हुँदै भञ्ज्याङ पुग्यो । केही दिनअघि मात्रै यही उकालोमा गाडी दुर्घटना हुँदा ज्यान गुमाएका एकजना होनहार डाक्टर र उनको पूरै परिवारलाई सम्झेर मेरो हृदय भारी भयो । सडक नियाल्दा त्यति धेरै डराउनैपर्ने त थिएन, तर चालक निकै होशियार हुनुपर्ने आवश्यकता देखिन्थ्यो ।

विडम्बना ! केही वर्षदेखि हाम्रा सडकका मुख्य इन्जिनियरहरू डोजरका मालिक र चालक बनेका छन् । सडकको चढाइ, मोड, भौगोलिक जग र भूसंरचनाको वास्ता नगरी जथाभावी पाखा खनेर सडक बनाउने ‘डोजर संस्कृति’ हाबी भएको छ । त्यसैले, हाम्रा स्थानीय सडकहरू बाढी, पहिरो र भूस्खलनका कारखाना बन्दैछन् र नागरिकका लागि ‘यमलोकको यात्रा’ गर्ने सजिला मार्ग जस्ता भएका छन् । सीमित साधनस्रोतको यो भन्दा कुरुप प्रयोग अरू के हुन सक्छ ?

त्यसबेला मातातीर्थ-चित्लाङ सडक विस्तारको काम चलिरहेको थियो । कहीँ मोड सुधारिँदै थियो, कहीँ पर्खाल त कहीँ नाला निर्माण भइरहेको थियो । सडक निर्माणको कछुवा गति देख्दा अचम्म लाग्थ्यो । कयौँपटक यही बाटो आवतजावत गर्ने एक सहयात्रीले आफ्नो आक्रोश र पीडा पोखे- ‘वर्षौँदेखि यो ठेक्का अलपत्र छ अङ्कल ! ठेकेदारले वर्षमा दुई महिना काम गरेजस्तो गर्छ, कमिसन बुझाउँछ अनि फेरि बेपत्ता हुन्छ । यो क्षेत्र तरकारी उत्पादनको पकेट क्षेत्र हो, तर बाटोको यो सास्तीले गर्दा मन खिन्न हुन्छ । धुलाम्मे सडकका कारण स्थानीय बासिन्दाका घरका छाना र बोटबिरुवाका पातहरू धूलोले पुरिएर हेरिनसक्नु भएका छन् । यहाँ श्वासप्रश्वासका रोगी कति बढे होलान्, यसको लेखाजोखा कसले गर्ने ? सडक नै अवरुद्ध गरेर आन्दोलन नगर्दासम्म सरकारले सुन्दैन । हाम्रा सडक ठेक्काहरू चरम बेथितिका नमुना हुन् । साँढेको जुधाइमा बाछाको मिचाइ भनेझैँ सोझा जनता सधैँ पीडामा छन् ।’

अर्का यात्रुले आक्रोश थपे- ‘नेता दाहिना हुनुपर्छ हजुर, यो देशमा जसले जे गरे पनि हुन्छ । कानून र नियम त गरिबलाई मात्रै हो । अगुवा नै बेइमान भएपछि के लाग्छ ? व्यवस्था जतिसुकै फेरिए पनि नेता इमानी नभएसम्म देश सुध्रिँदैन ।’

मैले चालक भाइलाई सोधेँ- ‘कति वर्ष भयो भाइ यो बाटो बनाउन थालेको ?’

उसले लामो सुस्केरा हाल्दै भन्यो- ‘७-८ वर्ष भइसक्यो दाइ ! वर्षमा दुई महिना काम हुन्छ, अरू बेला उही पारा । हिलो र धूलोले गाउँले पनि पीडित, हामी पनि पीडित । देश नै ठेकेदारले चलाएको जस्तो छ । सरकार ठेकेदारलाई देखाउँछ, ठेकेदार पैसा पाएन भन्छ । म्याद थप्दा-थप्दा दोब्बर समय बित्छ । कर्मचारी र नेता नयाँ आउँदा केही दिन काम भएजस्तो हुन्छ, जब कुरा मिल्छ (सेटिङ हुन्छ), फेरि काम बन्द ! यो छोटो बाटो बन्न थालेको एक दशक हुन लाग्यो, कहिल्यै सकिएन । देशको माया गर्ने नेता नभएपछि यस्तै हो दाइ !’

चिसापानी गढी र ‘मटन भात’ को अर्थशास्त्र

हामी पहाडका हरियाली र दायाँबायाँका सुन्दर दृश्य नियाल्दै, तर मनभित्र बेथितिका नरमाइला तरङ्गहरू बोक्दै कुलेखानी ड्याम हुँदै अगाडि बढ्यौँ । उकालो काटेपछि सडक कालोपत्रे आयो, गाडीको थर्काइ कम भयो र यात्रुहरू बिस्तारै निदाउन थाले ।

केही बेरमा गाडी चिसापानी गढीनजिकै एउटा होटलमा रोकियो । बिहानको खाना खाने ठ्याक्कै बेला त भइसकेको थिएन, तर गाडीवालाको आफ्नै ‘सेटिङ’ को तालिका थियो । गाडी रोकिनासाथ होटलवाला साहुनीको अनुहारमा हर्षको बिजुली चम्कियो । उनी बाहिर निस्केर हतार-हतार भन्न थालिन्- ‘ल खाना खान बसिहाल्नुस्, सादा खाना, मटन खाना, माछा खाना, चिकन खाना, ल है बस्नुस् !’

उनको त्यो व्यावसायिक तत्परता हेर्नलायक थियो । तर, सबै यात्रुहरू केही नबोली सिधै पिसाबघरतिर सोझिएपछि साहुनीको अनुहारमा एकाएक कालो बादल मडारियो । शौचालयबाट फर्केका यात्रुमध्ये दुईजना मात्र बेन्चमा बसेर अर्डर गरे- ‘एक कप चिया खाऊँ न, खाना त हेटौँडामै खानुपर्ला ।’ अर्का एकजनाले सादा खाना मगाए । होटलको व्यापार बढ्ने छाँट देखिएन ।

तर चालक भाइ भने बडो शानका साथ भित्र पस्यो र खानाको प्रतीक्षा गर्न थाल्यो । साहुनीले यात्रुहरूतिर एकपटक अमिलो नजर दौडाइन् र चालकको सेवामा प्रवृत्त भइन् । ९ जना यात्रुमध्ये जम्मा एक जनाले सादा खाना खाँदा चालकलाई मटन (मासु) भातको विशिष्ट सेवा दिनुको ‘अर्थशास्त्र’ साहुनीको अनुहारमा प्रष्टै पढ्न सकिन्थ्यो ।

चालकले मासुको प्लेटमा पहिलो नजर लगायो र भातमा मासुको झोल हालेर तृप्तिका साथ खान थाल्यो । साहुनीको पीडा बुझेर मैले भनेँ- ‘आज खाना खाने यात्रु र चालक दल बराबर भएछन् हगि साहुनी ?’

साहुनीले भनिन्- ‘के गर्नु हजुर, कहिलेकाहीँ यस्तै हुन्छ । हेटौँडा नजिकै छ, त्यहीँ गएर खान्छौँ भन्छन् । यहाँ खाने त धेरै भोकाएका मात्रै हुन् । यस्ता गाडीलाई खाना खुवाउन त मन लाग्दैन, तर के गर्नु… !’ साहुनीको कुरामा घाटाको हिसाब प्रष्टै देखिन्थ्यो ।

‘साहुनी, अलिकति मासुको झोल थपिदिनुस् न !’ चालकले माग्यो, साहुनीले मुटुमाथि ढुङ्गा राखेर झोल थपिन् । हामी भने सडक किनारमा टहलिन थाल्यौँ र त्यो ‘स्टाफ होटल’ को अर्थशास्त्रीय चिन्तन गर्न थाल्यौँ ।

चालकले खाना खाइसकेपछि हातमा दुईवटा मिनरल वाटरका बोतल लिएर गाडीमा राख्यो र यात्रुको टिकट चेक गर्न थाल्यो । तर, खाना र पानीको पैसा उसले होटलमा बुझाएको हामीले देखेनौँ । उसको त्यो ‘मटन भात’ यात्रुलाई त्यहाँ ओरालेबापत होटलवालाको तर्फबाट दिइएको ‘रिस्वत’ (घूस) थियो । किन यसरी सम्झौता गर्न बाध्य हुन्छन् होटलवालाहरू ?

रिस्वतको अपरम्पार लीला

हाम्रो समाजमा यो रिस्वतखोरी (घूसखोरी) कुनै एउटा क्षेत्र वा पदमा मात्र सीमित छैन, यो त यत्रतत्र सर्वत्र छ । चाहे बल्खुका टिकटवाला हुन्, या यात्रु घेर्ने दलाल हुन्, वा स्वयं हाम्रा सुमो चालक ! म घूस र कमिसनबाट अलग रहन्छु भन्ने मानिसले त यो समाजमा जीवन चलाउनै नसक्ने स्थिति भइसकेको छ । हुँदाहुँदा हामीले त पुजनीय विधाता (भगवान्) लाई समेत भेटीको ‘रिस्वत’ चढाएर आफ्नो इच्छा पूरा गरिदिन बाध्य पारिरहेका छौँ । इच्छापूर्तिका लागि मन्दिरमा चढाइने भेटी पनि त एक प्रकारको आध्यात्मिक घूस नै होइन र ? यसरी हेर्दा संसार रिस्वतबाट मुक्त हुन निकै कठिन छ, यसको लीला अपरम्पार छ ।

जहाँ धोकाधडी, बेइमानी र कमसल सेवाबाट धेरै नाफा कमाउने आकांक्षा राखिन्छ, त्यहाँ रिस्वतबाहेक व्यवसाय चलाउने अर्को उपाय नै हुँदैन । राजमार्गका होटलका खानेकुराको गुणस्तर र मूल्य कति कुरुप छ, त्यो भोग्नेलाई मात्र थाहा हुन्छ । यो ठगी देशैभरि उस्तै छ । नियालेर हेर्यो भने लाग्छ- संसारमा सबैभन्दा बढी ठगिने प्राणी राजमार्गमा यात्रा गर्ने यात्रु हुन् र सबैभन्दा ठूला ठगहरू ती होटलवालाहरू हुन्, जसले ड्राइभरलाई प्रलोभनमा पारेर यात्रुको खल्ती र स्वास्थ्य दुवै लुटिरहेका छन् । अंकित मूल्यभन्दा बढी मूल्य लिनु त यहाँ सामान्य नियम नै हो । तर यो बेथिति हेर्ने कसले ? यहाँ त सबै कुरा कमिसनको रिस्वतले ढाकिएको छ ।

यी होटलहरूमा न कुनै व्यावसायिक कुक हुन्छन्, न सेवाको शिष्टता र मापदण्ड नै । टहरो बनायो, जस्तो पायो त्यस्तै खानेकुरा पचायो, ड्राइभरलाई हातमा लियो र ठगीको धन्दा शुरु भयो ! यदि उनीहरूले स्तरीय खानेकुरा र न्यायोचित मूल्य दिने हो भने चालकलाई कमिसन बुझाएर व्यवसाय डुबाउनै पर्ने थिएन । बरु उल्टै चालकहरूले ‘यात्रुलाई राम्रो खाना खुवाउन’ आफ्नै खुशीले गाडी रोक्ने थिए । तर त्यतातिर कसले सोच्ने ?

गत वर्ष भारत यात्राका क्रममा म तिरुपतिबाट विजयबाडा जाँदै थिएँ । बिहानको खाना खान राजमार्ग छेउको एउटा ठूलो होटलमा गाडी रोकियो । चालक, सहचालक र यात्रु सबै एउटै लाइनमा साथसाथै खाना खान बसे । होटलमा निकै भीड थियो, तर सरसफाइ र सेवा यति चुस्त र गुणस्तरीय थियो कि म चकित परेँ । खानेकुराको मूल्य पनि न्यायोचित थियो । गाडीका कर्मचारीले पनि हामीले जत्तिकै पैसा तिरेरै खाना खाए । त्यो दृश्य देख्दा मैले हाम्रा राजमार्गका होटलहरू खुब सम्झिएँ- गरे त हुने रहेछ नि ! त्यो सफलता उनीहरूको व्यावसायिक दक्षता र मूल्यका कारण सम्भव भएको थियो । विनामूल्य र विनाव्यावसायिकता गरिने धन्दा त अन्ततः चिसापानीको होटलजस्तै कुरुप हुने हो ।

चक्रव्यूहको अन्त्य कहिले ?

चालक भाइले सबैको भाडा असुल्न थाल्यो । गजबको कुरा के थियो भने, सबै यात्रुको भाडादर फरक-फरक थियो- कसैको पाँच सय, कसैको छ सय, कसैको सात सय ! तर सबैलाई दिइएको टिकटको दर भने एउटै थियो । पैसा चुक्ता नगरेका पछाडिका यात्रुहरूले भाडा घटाउन बार्गेनिङ शुरु गरे, चालकले पनि कसैलाई पचास त कसैलाई सय रुपैयाँ छोडिदिँदै हिसाब फर्स्योट गर्यो ।

हातमा लिएको नगद गणना गर्दै चालकले चलान हेर्यो र मुख अमिलो पार्दै पैसा खल्तीमा राख्यो । मैले यात्रु सङ्ख्या र उसको नोट गन्ती हेरेर हिसाब गरेँ- कुल रकमबाट एउटा मोटो रकम गायब थियो ! त्यो गायब भएको रकम तिनै बल्खु चोकका ‘नायक’ (दलालहरू) को खल्तीमा पुगिसकेको थियो- न कुनै लगानीको जोखिम, न कुनै मिहिनेत, न करको झन्झट ! गजबको अर्थतन्त्र चलाएका छन् ती दलालहरूले !

गाडीभित्र बसिसकेपछि मैले चालक भाइलाई अन्तर्वार्ताको शैलीमा सोधेँ- ‘भाइ, गाडीका यात्रुले खाना नखाए पनि तपाईंहरूलाई यसरी मासु-भात खुवाउँदा ती साहुनीहरूको अर्थतन्त्र त डामाडोल हुने रहेछ नि, हैन ?’

मेरो प्रश्न सुनेर उसले एउटा कुटिल हाँसो हाँस्यो र भन्यो- ‘के गर्नु सर, गाडी रोकिदे भन्दै मरिहत्ते गर्छन् । मेरो काम रोकिदिने हो, यात्रुले खाने-नखाने उनीहरूको कुरा । आफूले त पेट भर्नै पर्यो नि सर, के गर्नु !’ उसको अनुहारमा आफ्नै खालको अर्थशास्त्रीय चिन्तन मुस्कुराइरहेको थियो ।

मैले थपेँ- ‘भनेपछि, बल्खुका दलालले तपाईंलाई हैरान पारे, तपाईंले यहाँ होटलवालालाई हैरान पार्नुभयो- हिसाब बराबर ! कि कसो भाइ ?’

‘त्यस्तै भन्नुपर्यो दाइ !’ ऊ मौन भयो र गाडी ओरालो बाटोमा हुइँक्यायो ।

करिब ४ घण्टाको यो सास्तीपूर्ण र विचारोत्तेजक यात्रापछि हामी हेटौँडा पुग्यौँ । अब हेटौँडा बसपार्क पुगेपछि फेरि यही नाटकको दोस्रो भाग दोहोरिनु थियो, किनकि हाम्रो त्यस दिनको अन्तिम गन्तव्य वीरगञ्ज थियो । बल्खु चलचित्रको पुनरावृत्ति हेटौँडामा पनि भोग्दै हामी वीरगञ्जतर्फ लाग्यौँ ।

बेलुका वीरगञ्जको होटलको ओछ्यानमा पल्टिएर हामीले दिनभरिको यात्रा, दलाली र राजमार्गका होटलको विकृत अर्थशास्त्रबारे लामो छलफल गर्यौं र एउटै निचोड निकाल्यौँ- हामी बाँचिरहेको समाजमा ‘मामाको घोडा मेरो हिही’ को यो चक्रव्यूह यत्रतत्र सर्वत्र व्याप्त छ ।

यो बेथितिको चक्रव्यूह कहिले तोडिएला ? प्रश्नको उत्तर हामीले भविष्यकै गर्भमा छाडिदियौँ र हामीचाहिँ थकान मेट्न निद्रादेवीको आत्मीय काखमा लुपुक्क टाँसियौँ ।

Categories

• अंग्रेजी
  • Book Review
  • Fiction
  • Nonfiction
  • Others
  • Poems
  • Translation
  • Travel Writing
• अनुवाद
• अनुवाद श्रृङ्खला
• अन्तरवार्ता
• अन्य
  • इतर
  • भाषा प्रशिक्षण
  • लेखनकला
• अर्थ साहित्य
• आख्यान
  • उपन्यास
  • कथा
  • नाटक
  • लघुकथा
• कला
  • काष्ठकला
  • चित्रकला
  • जीवनकला
  • मूर्तिकला
  • सिनेकला
• काव्यपोस्ट
  • कविता
  • गजल
  • गीत
  • छन्द
  • मुक्तक
  • हाइकु
• किताब पोस्ट
  • अंग्रेजी
  • अनुवाद
  • आख्यान
  • काव्य
  • गैरआख्यान
  • हिन्दी
• खोज अनुसन्धान
• खोज अनुसन्धान्
• गजल
• गजल प्रतियोगिता नतिजा
• गैर-आख्यान
  • अध्यात्म
  • कार्यपत्र
  • चिन्तन
  • जीवनी
  • धारावाहिक
  • निबन्ध
  • नियात्रा
  • बहस
  • विचार
  • व्यक्तित्व
  • समालाेचना
  • समीक्षा
  • संस्मरण
  • हाँस्यव्यड्ग्य
• चर्चामा
• जीवनी
• दर्शन
• दर्शन तथा प्रश्नोत्तर
• दृश्य
  • अन्तरबार्ता
  • डकुमेन्ट्री
  • रङ्गमञ्च
  • रिपोर्ट
  • वाचन
• दोस्रो प्रेम
• नतिजा
• नवपुस्ता
• नेपालभाषा अनुवाद श्रृङ्खला
• पत्याउनुस् / नपत्याउनुस्
• पर्यावरण साहित्य
• प्रतियोगिता
  • गजल प्रतियोगिता
  • फाेटाे कविता
  • बाछिटा प्रतियोगिता
  • बाछिटा प्रतियोगिता नतिजा
  • मुक्तक प्रतियोगिता
  • लघुकथा प्रतियोगिता
  • साताका कविता
• फोटो कविता प्रतियोगिता नतिजा
• बाछिटा
• बाछिटा प्रकाशनमाला
• मातृभाषा
• मुक्तक प्रतियोगिता नतिजा
• मुलुकबाहिर
  • मुलुकबाहिर
• मेराे कथा
• युट्युब
• रिपाेर्ट
• रोज्जा मुक्तक श्रृङ्खला
• लघुकथा प्रतियोगिता नतिजा
• लेखनकला
• विचार
• विशेष
  • आइतबार
  • बिहीबार
  • बुधबार
  • मंगलबार
  • शनिबार
  • शुक्रबार
  • सोमबार
• विश्व साहित्य
  • आख्यान
  • काव्य
  • गैर-आख्यान
  • सामयिक
• शनिवार
• संमरण
• समीक्षा
• सम्पादकीय
• सामयिक
• साहित्य समाचार
• सिफारिश
  • इतिहास
  • रिपाेर्ट
  • समाज
  • सम्झना
• सोमबार
• स्रष्टा बिशेष
• स्वर
  • सिर्जना
• हाइगा