२८ जेष्ठ २०८३, बिहीबार 
गान्तोकमा सम्पन्न भयो सिक्किम–नेपाल साहित्यिक अन्तरक्रिया
गान्तोक । सिक्किम अकादेमीको आयोजनामा सिक्किम–नेपाल साहित्यिक भेटघाट कार्यक्रम सम्पन्न भएको छ । अकादेमीको सभाहलमा आयोजित कार्यक्रममा नेपालबाट सहभागी अनलाइन अभिलेखका प्रतिनिधिहरूलाई स्वागत गर्दै कार्यक्रम शुरू गरिएको थियो ।
सिक्किम अकादेमीका अध्यक्ष प्रविण राई ‘जुमेली’ले नेपालबाट सहभागी डा. पुरण राई, आनन्द राई तथा प्रकाश राईलाई परम्परागत खादा ओढाएर स्वागत गर्नुभएको थियो ।
कार्यक्रममा सिक्किम अकादेमीका भाषा तथा साहित्य सचिव प्रद्युम्न श्रेष्ठ तथा अनलाइन अभिलेखका प्रमुख सल्लाहकार साहित्यकार एवं समालोचक डा. पुरण राईले मन्तव्य व्यक्त गर्नुभएको थियो ।
भेटघाटका अवसरमा अनलाइन अभिलेखले सिक्किमका साहित्यकार वीरभद्र कार्कीढोली र मदनकुमार राईलाई सम्मान गरेको छ । दीर्घकालीन साहित्यिक योगदानको कदर गर्दै उहाँहरूलाई सम्मानपत्र र शिरशोभासहित अनलाइन अभिलेख सम्मान प्रदान गरिएको थियो ।
सम्मान कार्यक्रममा बोल्दै डा. पुरण राईले नेपाली साहित्यको समृद्धिमा सिक्किम साहित्यको महत्वपूर्ण योगदान रहेको उल्लेख गर्नुभयो । उहाँले सिक्किम र नेपालको साहित्यिक सम्बन्ध परस्पर पूरक रहेको धारणा राख्दै यही भावनाका आधारमा सम्मान अर्पण गरिएको बताउनुभयो ।
उहाँले अनलाइन अभिलेखलाई साझा अनलाइन पुस्तकका रूपमा व्याख्या गर्दै विश्वका जुनसुकै स्थानमा रहेका नेपालीहरूले आफ्ना जीवनी, साहित्य, संस्कृति, इतिहास, वंशावली, पर्यटन, कृषि तथा अन्य विषयका सामग्री प्रकाशन गर्न सक्ने जानकारी दिनुभयो ।
कवि प्रवीण खालिङद्वारा सञ्चालित कार्यक्रममा नेपाली साहित्य परिषद्, सिक्किमका अध्यक्ष हरी ढुङ्गेल, पूर्वसचिव प्रताप प्रधान, विभिन्न क्षेत्रका प्रबुद्ध व्यक्तित्व, साहित्यकार, समाजसेवी, सङ्गीतकार तथा पत्रकारहरूको उपस्थिति रहेको थियो ।
कार्यक्रममा राधा पाण्डे, टीबी चन्द्र सुब्बा, अविगेल राई, रूपा तामाङ, सूचन प्रधान, दावा योञ्जन, अम्बर गुरुङ ‘लाछिकाठी’, मनोरथ दाहाल, पूजा क्षेत्री, विश्वजीत बास्कोटा, ताम्लिङ सरोजनी सुब्बा, जीविका अश्रु, मणिका शर्मा, भीम रावत र योञ्जना कार्कीले कविता वाचन गर्नुभएको थियो ।
कविहरूको प्रस्तुतिले सिक्किम–नेपाल साहित्यिक भेटघाटलाई अझ आत्मीय, स्मरणीय र सौहार्दपूर्ण बनाएको आयोजकले जनाएको छ ।
‘अ–विधवा’ माथि हेटौंडामा परिचर्चा, ‘प्रेरणा वार्ता’ लोकार्पण
हेटौंडा । हेटौंडाको सक्रिय साहित्यिक संस्था साहित्य सङ्गमको आयोजनामा साहित्यकार गोविन्द गिरी प्रेरणाको लामो कथासङ्ग्रह ‘अ–विधवा’ माथि परिचर्चा तथा संवाद कार्यक्रम सम्पन्न भएको छ ।
अमेरिकालाई कर्मभूमि बनाउँदै आउनुभएका बहुविधाका स्रष्टा प्रेरणाको दोस्रो लामो कथासङ्ग्रह ‘अ–विधवा’ का विषयमा आयोजित कार्यक्रममा आरपी गुरागाईं र सुबास सजलले पाठकीय धारणा प्रस्तुत गर्नुभएको थियो । उहाँहरूले कृतिमा यौन मनोविज्ञानका साथै नेपाल र अमेरिकाको सामाजिक–सांस्कृतिक पृष्ठभूमि प्रभावकारी रूपमा आएको उल्लेख गर्नुभयो ।
त्यसपछि कथाकार प्रेरणासँग कवि तथा समीक्षक निमेष निखिलले संवाद गर्नुभएको थियो । संवादका क्रममा लामो कथा, उपन्यास र कथाबीचको भिन्नता तथा कथामा देखिने यौन मनोविज्ञानका विषयमा छलफल भएको थियो । जवाफमा कथाकार प्रेरणाले यौन मनोविज्ञान कथाको बाह्य आवरण मात्र नभई त्यसको अन्तर्यसम्म पुगेर बुझ्नुपर्ने विषय भएको धारणा राख्नुभयो ।
कार्यक्रममा साहित्यकार उदय अधिकारीले गोविन्द गिरी प्रेरणासँग लिएको अन्तर्वार्तासङ्ग्रह ‘प्रेरणा वार्ता’ को पनि लोकार्पण गरिएको थियो । प्रमुख अतिथि आरसी रिजाल, साहित्य सङ्गम मकवानपुरका अध्यक्ष डीबी बर्तौला तथा अन्य अतिथिहरूले संयुक्त रूपमा कृतिको लोकार्पण गर्नुभएको थियो ।
लोकार्पणपछि अन्तर्वार्ताकार उदय अधिकारीले गोविन्द गिरी प्रेरणाको बहुआयामिक लेखन र निरन्तर साहित्यिक सक्रियताबाट प्रभावित भएर कृति तयार गरेको बताउनुभयो ।
प्रमुख अतिथि आरसी रिजालले गोविन्द गिरी प्रेरणा हेटौंडाको प्रतिभाका रूपमा स्थापित स्रष्टा भएको उल्लेख गर्दै उहाँप्रति गर्व व्यक्त गर्नुभयो ।
सोही अवसरमा साहित्यकार प्रेरणालाई सम्मानपत्र तथा साहित्य सङ्गमको आजीवन सदस्यताको प्रमाणपत्र प्रदान गरिएको थियो ।
साहित्य सङ्गमका अध्यक्ष डीबी बर्तौलाको अध्यक्षतामा सम्पन्न कार्यक्रममा उपाध्यक्ष मनोज पोखरेलले स्वागत मन्तव्य राख्नुभएको थियो भने सहसचिव भवानी तिमिल्सिनाले कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुभएको थियो ।
कविता : आँखीझ्याल
यो अँध्यारो निर्जन
तर
जोकोहीको पनि
एक तास फोटो खिच्नुलाई
मुस्कान भरिन्छ।
हरेक रात कसरी बिताउँदो हो ?
हरेक दिन के देखिँदो हो ?
त्यो सानो आँखीझ्यालबाट !
अनकन्टार कुनाबाट
उज्यालो मुस्कान पर्खन्छन् सबै ।
सत्यको खोल ओढेर
झुटा पाइलाहरू लम्किन्छन्
कुमारीकहाँ ।
तर
रजस्वलापछि भगवान् फेरियो ।
अनि मात्र थाहा पाइन्
उनी भगवान् थिइन् ।
कविता : त्रिकोण
हामी हौँ केवल कोणहरू
एउटा त्रिकोणको
एउटा कोण तिमी, एउटा म
मलाई बताऊ अर्को को ?
दुई विन्दुहरू जोडेर
एउटा सरल रेखा खिच्न
चाहन्थेँ म
अनि त्यो सरल रेखाले
ब्रह्माण्डै भेद्न
चाहन्थेँ म
बताऊ अर्को विन्दु बनी
आयो को
र बन्यो बन्द आकृति
त्रिकोणको ?
सृष्टि, स्थिति र प्रलयको
निम्ति
विधि–हरि–महेश त्रिदेवको
आवश्यकता भएजस्तै छ भने
बताऊ प्रयोजन यो
त्रिकोणको ?
वा पवित्र ट्रिनिटी जस्तै
कुन गौरवता छ यसको ?
मलाई मात्र यत्ति थाहा छ
कुल एक सय असी डिग्री छ
योगफल
यो त्रिकोणभित्रका कोणहरूको
तिमी आफूलाई छोडी नाप
दुईटा
र बताऊ बढी को कम्ती को ?
कविता : भगौडा सिपाहीहरूका नाममा
दिनभर टुप्पीबाट पसिना पैतालासम्म
पुर्याएर
तनक्क तन्कनेहरू
ओछ्यान नजिकको जुटको बोरामा टेकेर
पैताला
रनक्क रन्किरहेका हुन्थे ।
तन्कनेहरू, थन्कन पर्नेहरूका सामु
भाषणमा तन्किए
आश्वासनमा तन्किए
शिलान्यासमा तन्किए
मदिरालयमा तन्किए
शौचालयमा तन्किए ।
बिचौलियाका सामु तन्किए
मिचौलियाका सामु तन्किए ।
तन्किँदा तन्किँदा बुटको चाक
खिइसक्दा पनि
तन्कन नछुटेकाहरू
खुम्चिएर — परिवारको बाध्यताले
बोकेर — हरियो राहदानी
देखिन्छन् — देशको झण्डा बोकेर उभिइरहेका
एयरपोर्टमा
तिनको तन्काइ अलि बेग्लै लाग्थ्यो
सावाँको ठूलो मुठोले होइन
मान्छेहरू
ब्याजको सिर्कनोबाट उम्किन
तन्काउँदै थिए एकजोर थकित पैताला ।
गीत : दिलको छेउ रेटिदियौ
निको हुन्थ्यो होला बरु, अन्त कतै काट्या भए
दिलको छेउ रेटिदियौ, अब के ले निको पारौ ।
लैजाऊ मलाई तिम्रै देशमा भनी–भनी हात दियौ
जीवनभरि साथ दिन्छु भनी फेरि मुटु साट्यौ ।
मन दुखेको भए बरु दिल खोलेर भने हुन्थ्यो
छुटिएर आज फेरि क्षितिजभन्दा टाढा गयौ ।
टुक्राएर मुटु बरु अचानोमा काटे हुन्थ्यो
टुक्राइदियौ मनै आज के ले जोड्नु, के ले गाँस्नु हो ।
कविता : भित्ताको कुनामा
भित्ताको कुनामा
अहिले पनि एउटा पुरानो घडी झुण्डिएको छ !
जसको समय
धेरैअघि नै रोकिएको थियो
तर अचम्म
त्यो घडीभन्दा बढी त
मान्छेहरू रोकिएका रहेछन्
आ–आफ्नै विगतमा
त्यसको सुईले
अब कुनै घण्टा देखाउँदैन
तर हरेक रात
मेरो कोठामा पुराना आवाजहरू बजाउँछ
आमाको थकित स्वर
बुबाको अधुरो सपना
र चुपचाप टुक्रिएको
एउटा बाल्यकाल !
त्यो घडी कहिलेकाहीँ
आफैँ टिक–टिक गर्छ
जब घर एकदम शान्त हुन्छ
मानौँ समय होइन
कुनै पुरानो सम्झना
भित्ताबाट गुञ्जिरहेछ
मैले धेरैपटक
त्यसलाई फाल्ने सोचेँ
तर कसरी फाल्नु ?
जसले मेरो जीवनका सबै ऋतुहरू देखेको छ !
त्यसको सिसाभित्र
अहिले पनि धुलोभन्दा बढी
केही बाँकी छ
सायद
हामीले कहिल्यै नभनेका कुराहरू !
र कहिलेकाहीँ
म राति एक्लै उठेर
त्यो रोकिएको समय हेर्छु
अनि सोचिरहन्छु
घडी बिग्रिएको थियो
कि हामी ?
कविता : मौन व्यवस्था
मलाई कविता लेख्न
बाध्य नबनाऊ भन्छु
तर तिमी
के–के हो, के–के गर्छौ ।
तिमी आफैँ बोल्दैनौ,
अरूलाई बोल्न लगाउँछौ
र आफू
मौन बसेको अभिनय गर्छौ ।
अझै मेरा बा
खेतबारी खनेर
गाईभैँसी गनेर
चार बिस उमेर काटिसकेपछि पनि
कृषि बैंकको किस्ता तिर्न
शहरतिर हिँड्दैछन्
त्यो बाको रहर होइन
व्यवस्थाको बाध्यता हो ।
रोजगार नपाएर
बाका पसिना लिलाम भए
म यहाँ
आफ्नै पसिना बेचिरहेको छु ।
उता बिजुलीमा कर
किसान हुन सहुलियत ऋणका लागि
न्यूनतम दुई करोडको सिलिङ
केटाको स्कुलमा कर
आमाको दबाइमा कर
र मेरो हात
पुर्पुरोमा अडिएको छ ।
सोच्छु
मेरा बाका हात
अहिले कहाँ होलान् ?
कुनै फारामको लाइनमा ?
कि अझै
माटो समातेरै
देश पालिरहेछन् ?
कविता : लेन्डुपहरू
पहाडका चट्टानहरू फुटिरहेका छन्
बारुदका आवाजले हिमालको मौनता चिरेको छ ।
हेलिकप्टरले आकाशमा रेखा कोर्दै
सीमाको छातीमाथि सडक बिछ्याइरहेको छ ।
तर सिंहदरबारलाई केही थाहा थिएन र छैन पनि
वा थाहा भएर पनि
नभएको अभिनय गरिरहेको छ ।
लिपुलेकको हावाले प्रश्न गरिरह्यो
“देशको माटोमा कसले पाइला टेक्यो ?”
उत्तर खोज्दै जनता अखबार पल्टाइरहे
सरकार समाचार सुनेर चकित परिरहेको थियो ।
इतिहासका अनगिन्ती पानाहरूबाट
एउटा नाम फेरि उठेर आयो
लेन्डुप दोर्जे ।
ऊ केवल एउटा मानिस थिएन
ऊ एउटा प्रतीक थियो
विश्वास र विश्वासघातको बीचमा उभिएको
एउटा राजनीतिक छाया ।
सिक्किमका सुन्दर पहाडहरूले देखेका थिए
कसरी मित्रताको हात समातेर
पराधीनताको ढोका खोलिन्छ ।
कसरी परिवर्तनको नारा बोकेका शब्दहरू
अन्ततः स्वाधीनताको समाधिमा फूल चढाउन पुग्छन् ।
लेन्डुपले राजतन्त्रको विरोध गरे
जनताको अधिकारको कुरा गरे
लोकतन्त्रको गीत गाए ।
तर गीत सकिँदा
नक्सा फेरिएको थियो
झण्डा फेरिएको थियो
र देशको परिचय पनि फेरिसकेको थियो ।
सत्ता प्राप्तिको उत्सवमा
कहिलेकाहीँ राष्ट्र हराउँछ
र इतिहासले त्यो क्षणलाई
विजय होइन
विलयको नामले सम्झन्छ ।
आज पनि प्रश्न उही छ
के इतिहास केवल सिक्किममै रोकियो ?
कि उसका पाइलाहरू
हिमाल पार गर्दै
नेपालका सुन्दर भूमिहरूमा पनि सुनिन थाले ?
जब नेताहरू दिल्लीतर्फ हेर्छन्
जब निर्णयहरू जनताको भन्दा
विदेशी चाकडीको नजिक देखिन्छन्
जब राष्ट्रियता भाषणमा सीमित हुन्छ
र सार्वभौमिकता सम्झौताका कागजमा हराउँछ
त्यतिबेला लेन्डुपको कथा
फेरि स्मृतिमा फर्किन्छ ।
लेन्डुपहरू सधैँ एउटै अनुहारमा आउँदैनन् ।
कहिले उनीहरू राष्ट्रवादको मुखौटा लगाउँछन्
कहिले लोकतन्त्रको
कहिले विकासको
त कहिले परिवर्तनको ।
जनताले खोज्नुपर्ने व्यक्ति मात्र होइन
खोज्नुपर्ने प्रवृत्ति हो ।
किनकि देश गुमाउनेहरू
सधैँ सीमा नाघेर आउँदैनन्
कतिपय आफ्नै आँगनमा उम्रिन्छन् ।
राष्ट्रको रक्षा बन्दुकले मात्र हुँदैन
स्मृतिले पनि गर्छ।
इतिहासलाई सम्झिनु
भविष्य जोगाउनु हो ।
त्यसैले आज को प्रश्न
लेन्डुप को थियो भन्ने होइन
बरु
लेन्डुप को बन्न खोज्दैछ भन्ने हो ।
हिमालहरू अझै उभिएका छन्
नदीहरू अझै बगिरहेका छन्
र देश अझै आफ्नै नामले चिनिन्छ ।
तर समयले चुपचाप सोधिरहेको छ
“के तिमीले आफ्ना लेन्डुपहरू चिन्यौ ?”
गजल : होला आमा
घरखेत लाने बाढी–पहिरो, उर्ली आउने खोला आमा
पोहोर जस्तै यसपालि नि, सताउने त होला आमा ।
आकास माथि बादल लागी, गड्याङ् गुडुङ् हुँदाखेरि
सपनीमै झस्काएर, जगाउने त होला आमा ।
कतै घरखेत, कतै मान्छे, कतै कतै गाँवै भनि
शहरभरी एकछिन हलचल, मच्चाउने त होला आमा ।
बाँचेजति गोरु–बाख्रा, लालाबाला बोकीकन
दुई–चार महिना सुकुम्वासी, बनाउने त होला आमा ।
बाबा फर्के परदेशबाट, शहरतिरै बसाई सर्ने
यस वर्ष नि यस्तै सपना, सजाउने त होला आमा ।
घरखेत लाने बाढी–पहिरो, उर्ली आउने खोला आमा
पोहोर जस्तै यसपालि नि, सताउने त होला आमा।
कविता : नसोध के बोले ?
नसोध
के बोले ?
सुरमा बोले कि
बेसुरमा बोले
बोल्न त
आखिर बोले ।
नसोध
के बोले ?
दशामा बोले कि
नशामा बोले
बोल्न त
आखिर बोले ।
नसोध
के बोले ?
र्यापमा बोले कि
झ्यापमा बोले
बोल्न त
आखिर बोले ।
बोलिनँ
बोल्दै बोलिनँ
नबोली
धरै दिएनौ त
अनि बोलेँ
नसोध
कहाँ के बोले ?
कविता : अन्त्यभन्दा धेरै पर
ए साथी, उठ न तिमी
अझै गर्नु छ धेरै
किन अल्झिन्छौ साना–तिना कुरामै तिमी ?
ऊ हेर त त्यो कलकलाउँदो बालक
उसको मुस्कान तिमीमै त अडिएको छ ।
उठ न तिमी
तिम्रै सुन्दर सृष्टिको पालन–पोषण गर्नलाई उठ ।
तिमी महान् त पहिल्यै थियौ
तिम्रो यस्तो सुन्दर सिर्जना हेर ।
पक्कै भोलि त्यो कलिलो सृष्टि विशाल बन्नेछ
तिम्रो ममता र आशिषको मात्रै त खाँचो छ ।
किन तड्पिन्छौ तिमी ?
तिम्रो त्यो ममताको शक्ति लिएर उठ ।
तिमी तिमी मात्रै होइनौ नि साथी
एकपटक सम्झी हेर
तिमीलाई झैँ छ कसैलाई आफ्नो काखको चिन्ता
तिनै संसार देखाउने आमालाई सोध ।
निर्भीक भएर लड यो मैदानमा
जहाँ तिम्रो जित निश्चित छ ।
नसोच समाज
नसोच पीडा
बस अघि बढ ।
तिमीभित्रकै ज्योतिलाई सोध
तिम्रो शक्ति कति छ भनेर
जे गर, जस्तो गर
तर एकपटक फेरि उठेर हेर ।
नपत्याए तिमीभित्रको तिमीलाई नै सोधेर हेर
तिमी तिमीसँगै घण्टौँ कुरा गरेर हेर
तिमीले तिमीलाई नै माया गरेर हेर
तिमीले तिमीलाई नै मौका दिएर हेर ।
के छैन र गर्न सक्ने तिमीले ?
एकपटक आफैँलाई सोधेर त हे।
अँह, हुँदैन यसरी
वर्षौँ भयो त्यो धुलोले डेरा जमाएको
झटपट उठ र टकटक्याऊ त्यसलाई तिमी
आफैँले आफैँलाई विश्वास नगरी सुखै नमान अब तिमी ।
आफैँले आफैँलाई चिनेर त हेर तिमी ।
जहाँ अन्त्य देख्छौ तिमी आफैँमा, साथी
हो त्यही बेला म अनन्त देख्छु तिमीमाथि ।
उठ न साथी ।