२८ जेष्ठ २०८३, बिहीबार 
सेसेल्समा लोकार्पित भयो गणेश खड्काको ‘नक्शामा नभएको देश’
सेसेल्स । साहित्यकार तथा अन्तर्राष्ट्रिय नेपाली साहित्य समाज (अनेसास) का केन्द्रीय उपाध्यक्ष गणेश खड्काको नियात्रा–निबन्धसङ्ग्रह ‘नक्शामा नभएको देश’ पूर्वी अफ्रिकी मुलुक सेसेल्समा लोकार्पण गरिएको छ ।
सेसेल्सको राजधानी माहे आइल्याण्डस्थित भिक्टोरियामा आयोजित कार्यक्रममा कृतिको लोकार्पण गरिएको हो । एनआरएनए सेसेल्स र अनेसास अफ्रिका महादेशीय च्याप्टरको संयुक्त आयोजनामा सम्पन्न कार्यक्रम एनआरएनए सेसेल्सका उपाध्यक्ष प्रेमबहादुर चन्दको अध्यक्षतामा भएको थियो ।
कार्यक्रममा एनआरएनए अफ्रिका क्षेत्रीय संयोजक मनोज विक प्रमुख अतिथि तथा एनआरएनए अफ्रिका क्षेत्रीय महिला संयोजक खेसेना लिङ्देन विशेष अतिथिका रूपमा सहभागी हुनुहुन्थ्यो । एनआरएनए सेसेल्सकी महिला उपाध्यक्ष पवित्रा भट्टराईले स्वागत मन्तव्य व्यक्त गर्नुभएको थियो ।
प्रमुख अतिथि मनोज विकले सेसेल्सजस्तो नेपाली समुदायमा कम परिचित देशबारे लेखकले भोगेका अनुभव र अवलोकनलाई पुस्तकाकार रूप दिएर महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएको बताउनुभयो । उहाँले उक्त कृतिलाई केवल पुस्तक मात्र नभई ऐतिहासिक दस्तावेजका रूपमा समेत लिन सकिने धारणा राख्नुभयो ।
लेखक गणेश खड्काले पुस्तक लेखनको पृष्ठभूमिबारे चर्चा गर्दै सेसेल्सबारे नेपाली समाजमा पर्याप्त जानकारी नभएको अनुभवले आफूलाई अनुसन्धान र लेखनतर्फ प्रेरित गरेको बताउनुभयो । सेसेल्सबारे खोज, अध्ययन र प्रत्यक्ष अनुभवका आधारमा पुस्तक तयार गरिएको उहाँको भनाइ थियो ।
कार्यक्रममा अनेसास अफ्रिका महादेशीय च्याप्टरका सदस्य कवि महेन्द्र भट्टराईले कृतिको समीक्षात्मक परिचर्चा प्रस्तुत गर्नुभएको थियो ।
कार्यक्रमको सहजीकरण अनेसास अफ्रिका च्याप्टरका महासचिव कवि आरसी राई तथा सदस्य कवि गायत्री कुलुङले गर्नुभएको थियो ।
हराउँदै गएको मानवीय संवेदनामाथि केन्द्रित ‘स्याल सिंह’ मञ्चन हुँदै
काठमाडौं । एक थिएटर नेपालको प्रस्तुति नाटक ‘स्याल सिंह’ आगामी असार ५ गतेदेखि मञ्चन हुने भएको छ ।
कक्षा ८ को अनिवार्य नेपाली पाठ्यक्रममा समावेश उक्त कथामा आधारित नाटकको निर्देशन तथा परिकल्पना तिर्थराज विश्वकर्माले गर्नुभएको हो ।
एक थिएटर नेपालका अनुसार नाटकले वर्तमान समाजमा क्रमशः हराउँदै गएको मानवीय भावना, संवेदना र सामाजिक सम्बन्धलाई केन्द्रमा राखेर कथा प्रस्तुत गर्ने प्रयास गरेको छ ।
नाटकमा सोनम तामाङ, सविन थामी, विशाल शाही, सेर्मो तामाङ, सुस्मिता गुरुङ, प्रकाश काक्री र स्काई राईको अभिनय रहनेछ ।
परिवर्तन र विद्रोहको द्योतक ‘बखान’
‘बखान’ गुरुङ समुदायको मृत्यु संस्कार कर्म उद्गारित कौतूहलपूर्ण हरफ, नरम शैली र कोमलताले प्रवाहित छ । शुरुवातमै गुप्त छ । भावकले आरम्भमै किंकर्तव्यविमुढ आकलन गर्न सक्छन्, गुरुङ समुदायको बहुमूल्य उपहार कालजयी छ र आवाज निषेधित समयमा कोलाहल परिवर्तन र विद्रोहको द्योतक हो । प्रतीकात्मक मौनता विरोधाभास सत्य हो । अपवाद जन्मिन्छ, अमूर्त हुन्छ । प्रतिविम्बित चिरकालिक चमत्कार हुन्छ । उल्टो देखिन्छ, ऐना हुन्छ । मेट्न सकिँदैन, स्वतन्त्र हुन्छ ।
जात, धर्म, मन्दिर, मजदुर र गजूरको आवाजमा सिक्री कस्ने स्वेच्छाचारी शासन सत्ता र समयको बोधमा बखान चिरन्तनदेखि चिरकालिक रहिरहन्छ । कर्ममा यो निरन्तरसम्म अनुहारको रङभन्दा सप्तरङ्गी आभा हुनेछ । म निर्धक्क छु, बखान सीमा रेखाङ्कन होइन, कागजको फूल र कृत्रिम बौद्धिकता त हुँदै होइन । माटोको सघन महाचेतन प्राप्तिमा एक छ, । ब्रह्म छ । स्निघ्ध र सपाट छ । चिन्तन, सिद्धान्त र सङ्घर्षलाई बेवास्ताले मेटाउन सकिँदैन । बखानले आर्जित नक्शा नानी हुन्छ, कालो हुन्छ । थोप्लो हुन्छ, दृष्टिपटलमा सपाट देखिन्छ । अनन्त हुन्छ, यो कलियुगको अनमोल दसी हो ।
बहुआयामिक कर्म शासकले मेटाउन सक्दैन । ब्रह्म ईश्वर हुन्छ । बखान सेतो सुनखानी हो, जो हिमालको प्रतिच्छायाले जन्माउन सक्छ र शुषुप्त चिरकालीन निवास हुन्छ । फराकिलो उर्वर माटो छचल्किएको सागर, चुमिरहेको सगर र अङ्कुरण नहुने बालुवाको निकट विचारमा पदार्थको उपज मस्तिष्क युरेनियम हुन्छ । गोला बारुद चुहिनुमा विस्फोट हुन्छ ।
बखानले खनिजमा प्वाल पारेर हीरा उब्जाउँछ, सती सराप गर्दैन । बस्ती सखाप पार्दैन, अन्तर्मनमा प्रेम सँगालेर रोटी चुँडेर एकाकार बनाउँछ । अनुहार खुम्चिएको वक्र रेखामा मनुज साँधको सिमानामा बखान मनु छ । काँसको सिमल भुवा किनार निषेध गर्दैन, यताउता उडिरहन्छ । हावामा लहरिइरहन्छ र बँचाएर जीवन चुलीमा विश्राम गर्छ । सिमल भुवाको विश्राम सेतो चुली हो । बखान प्रसिद्ध रहिरहनेछ ।
अपशकुन अनिष्ट सूचक, फ्याउरोको कोलाहल, कागको रोदन, पाती घारीबाट बिरालोले म्याउँ गर्दै बाटो काट्नु, पखेंटा फुकाएर चिल उड्नु, कालो बादल मडारिनु, पानी पर्न नसकेको रुदेलो दिन प्रतीकात्मक बहुसङ्केत यत्रतत्र वर्तमान र आगतको अपशकुन समयलाई साङ्केतिक बृहत्तर गर्छ । ईश्वर छ, कुन रूपमा हुन्छ ? उद्धृत पटल बखानसिंह गुरूङको अर्घु नाति चन्द्रध्वज गुरुङको परिवारले गरिसकेका छन् । गुरुङ समुदायको कथा भनेर प्रकटीकरण गरिरहनु परेन । सुषुप्त उपेक्षामा सञ्जीवनी बुटी मैले बखान र वसन्तलाई बुझेको छु । उभिइरहेको सिर्जना कठीन तपले आर्जित माटो हो । भावकले न्याय गर्नुहुनेछ ।
बखान बहुभाषा, बहुअनुहार, बहुसमुदाय र बहुसांस्कृतिक सौहार्दतामा समतापको टहक हो, जहाँ अनन्त दृष्टिपटल रहन्छ । मिर्लुङकोट, पुलिमराङको आराधनाबाट आशीर्वाद प्राप्त कल्किको चैतन्य वर हो, जहाँ रिस्ती र देउती खोलाको पवित्र जल प्रवाह समेटिएको छ । बखानमा आइते, सुकवीर, विष्णुमाया र मनकुमारी अगाध प्रेमका खनिज छन्, जो नानीले प्रेम कबुल गर्छन् । प्रेमकै आस्थाले समतापको उत्खनन् गर्छन् र प्राप्तिमा धरोहर ठड्याउँछन् । प्रेमका प्रतीक पारिवारिक कलहसँग सम्झौता गर्दैनन् ।
प्रेममा पुङ कबुलको सत्यनिष्ठ प्रतीक, रक्तगुलाब, ताजमहल, वृत्ताकार स्वयम्भर, श्वेत पानीहाँस र लतपत काजोलको ताजमहल स्मृतिचिह्नभन्दा माथि उठ्ने छन् । काँढा उम्रिन्छ, आकाश छेड्छ । बहुआयामिक उर्वरामा एक छ । मेरो माथ उँचो बनेको छ । चढ्नै नसकिने शिखर चुली माछापुच्छ्रेमा आत्म निवासको विश्वास छ । प्रयुक्त हरफ र आवाज अन्तिम छ, सम्यक् छ । बुझेका मान्छे घुमेका छैनन् । वर्तमानमा बखानभन्दा मजदुरको पसिनामा मैले पराकाष्ठा यातना देखिरहेको छु । सबैले पश्चाताप गर्ने छन् र मति सुधार गर्ने छन् भन्ने मेरो अपेक्षा छ ।
पार्श्व प्राक्कथन स्रष्टात्मक बहुआयाम छ, जो बखानसिंह गुरुङको डायरीमा रुपान्तरित हुन्छ । शिल्पले प्रखर बनेको छ । बखानसिंह गुरुङको युग्म एक वर्षमै लालध्वजको जन्म हुन्छ र लगत्तै धर्मध्वजको । लालध्वज र धर्मध्वज दरबार हाइस्कुल पढ्दा र बखानसिंह गुरुङ सेनामा भर्ती भएर भीमशमशेरको दरबारमा पोस्टिङ हुँदा बाबुछोरा राणाको गैरजिम्मेवारी, हुकुमी र विलासी शैली परिचित सूक्ष्म झल्कोसहित कलात्मक हरफ शिशु चाल बन्छन् र लम्किन्छन् ।
दरबारमा ढोके सुन्दरी हुन्छिन् । सुन्दरी शनिवार छुट्टीमा बगैँचामा भेट हुने क्रममा पटक पटकको ख्याली संवादले नै सम्बन्धलाई प्रशस्त बुझ्छन् । सुन्दरी मनकुमारी, बखानकी अर्की श्रीमती छ, जानेर पनि भागी समर्पण गर्छिन् । केही दिनपछि बखानले गोर्खा मकैसिं सरुवाको पत्र प्राप्त गरेपछि गोर्खा हानिन्छन् । यहाँ एकलाप एक आर्जित ममताको अनमोल प्राप्ति छ । यहीँ राणाशासनको यौन शोषण, वर्ग विभेद, वर्ग सङ्घर्ष र ओहोदासँगको वर्गीय यौनिक आकर्षण छ ।
परिवारमा बहुविवाह द्वन्द्व, प्रतिद्वन्द्व र लापरबाहीको कारक हुन्छ । निमिट्यान्नमा निषेध हुन्छ । क्रान्तिले आर्जित विद्वत वर्तमान कागज र सैद्धान्तिक विचारबाट माथि उठेर परिवारले समताप र समतामूलक व्यवहारको सिर्जना गरेका छन् । विवेक सत्ताको कोमलता हो, जो नबुझेर अहङ्कारले उन्मत्त हुन्छ । अन्ततोगत्वा अहमत्याइँ पतन अवश्यम्भावी हुन्छ । अनमोल नाम दिइरहनु परेन, लेखिएको छ । नक्शाभित्र क्रान्तिको परिणाममा योद्धाले प्राप्त गरेको दर्शन चिरकालीन छ । विचार र स्वतन्त्रतामा जब दमन हुन्छ तब क्रान्ति अवश्यम्भावी हुन्छ । क्रान्तिमा आफ्नै माटोको पराक्रमी सन्तानको टिठलाग्दो हत्या हुन्छ । स्वतन्त्रता, जात, धर्म, ओहोदा र परिश्रममा जब विभेद हुन्छ तब सत्ता ढल्छ ढल्छ ।
मजदुरले आर्जेको अल्प प्राप्ति नाम रहोस् भनि कुवा खनाएको, डिठ्ठा बिचारीलाई निवेदन दिएको भानुभक्तको कविता, बन्दीपुर आन्दोलनमा बखान पुत्र धर्मध्वजको शहादत बहुप्रतीकात्मक उत्प्रेरित क्रान्तिलाई इङ्गित गर्छ । ज्यादती सत्तासिन शासकका आफ्नै सन्ततिले पनि सहन गर्न सक्दैनन् । परिश्रमको पसिना शोषण, उडुस उपियाँको रक्तशोषणभन्दा विषाक्त हुन्छ । अहङ्कार कल्पित पतन पथ हुन्छ ।
पुस्तक बोलिरहेको छ । एक सय चार वर्षे राणाशासनमा शहादतप्राप्त वीर पुरुषको अदम्य साहस र तत्कालीन शासकले गरेको ज्यादतीको दसी बखान हो । मृत्यु मजाक होइन, रनाहाट हो । तापले सिर्जित उपहार गोला बारुदले डराउँदैन । एकाकार एउटै हुन्छ । बसाईको साइत समयमा सबदहनमा उपस्थित श्रद्धाञ्जली भाव ममत्वको प्रतीक बनेको छ ।
क्रान्तिमा दया, माया, संवेदना र अनाहकको हत्या वरण हुन्छ, खरको छानो अचानो हुन्छ । थातथलो छोड्दा प्रच्छाद्य प्रतीक सप्तरङ देखिन्छ । सत्र सालमा वीपी कोइरालालाई तरुण दलको भेलाबाट अचानक सेनाले गरेको अपहरण र नजरबन्दमा राखेको प्रसङ्ग र राजाले शासन व्यवस्था आफ्नै हातमा लिएको अभिलखीकरणमा यो गतिलो साक्षी हुने छ । जम्मु-कश्मीरको विवादमा नेपालले भारतलाई साथ नदिएको कारण भारत राजाकै पक्षमा रहेको यथार्थ सुबोध्य शैली छ ।
वर्तमानमा अर्धचेतन सिन्दुरे चन्द्रमा हेर्दा मैले लार्भा निमोठेको छु । लडाइँमा दुवै छोरा गुमाउनु, सत्तामा रहेर आफैँ भजन नगाए जेलमा सड्नुपर्ने र पारिवारिक सोच प्रजातन्त्र प्राप्तिको पक्षमा रहेको आन्तरिक द्वन्द्वमा एउटा लाचार बाउले प्रजातन्त्र प्राप्तिको लागि गरेको सङ्घर्ष र अनेक यातनाको सत्य निर्बन्ध आख्यान सिर्जना हो बखान । चितवन वरिपरिको पौराणिक मिथक र चितवनको प्राचीन पौराणिक गर्भले गर्वित सान हो । ऋतुराज नभएको भए बखान उखान बन्थ्यो, प्रमाण नष्ट हुन्थ्यो । हामी यस्तै छौँ । सत्य बोल्न जिब्रो, मुख र आवाजभन्दा खोज अपरिहार्य हुन्छ ।
भाइ धर्मध्वज सेनाको कारबाहीमा मारिएपछि वियोग र आक्रोशमै सेनाको लप्टन छोडेर मुक्ति सेनामा हाम फालेको लालध्वजले चितवन आक्रमण र कब्जामा गरेको सफलता र भूमिका राज्यसत्ताको चुनौतीमाझ अनुकरणीय छ । क्रान्तिले थातथलो छोड्नुपरेको, नयाँ ठाउँमा गास वास र कपासको लागि बेहोर्नुपरेको सङ्घर्ष, छोरो र नाति गुमाएर रनाहटमा रन्थनिएको हरफ पढ्दै जाँदा मुटु चर्केर जो कोहीको पनि धड्कनको गति एक हुन सक्दैन । वज्र र भावुकताले टुटेर फुटेको आँखाको मूल दबाउन खोजेर सकिँदैन । नक्शाभित्र चितवन यस्तो माटो रहेछ, जसले क्रान्तिमा बीभत्स चोट, डहन, रक्तपात र वियोग भोग्नुपरेको रहेछ ।
मिथक कथा, परमेश्वर थारुले वाचन गरेको चित्रसेनको कथामा विकट भूगोल, प्राकृतिक आस्था र विश्वासले पाइने धीरता र सिर्जनात्मक अटलताको सूचक छ । मल्लु र परमेश्वर अनन्य मित्रतामा कर्तव्यको सत्यनिष्ठ प्रतीक छन् । एकजनाको सङ्घर्ष र अनुभवको एकताले बहुसङ्ख्यकको उद्धार हुन्छ । राज्य पिँजरा होइन, औलो र मलेरियाको जोखिम नै किन नहोस्, उर्वरताको परिचयले वर्तमान लाञ्छित भविष्यमा बहुसङ्ख्यकको खुशी उज्जवल हुन्छ ।
बखान बालापनको भाँडाकुटी हो । झाडी र जङ्गलले भरिएको बिना छानो सर्वनग्न जन्मिन्छ र साधनाले घनिभूत हुन्छ । चितवनको बस्ती विकासको अनमोल दस्तावेज हो । वर्तमानको आँखो हो । भविष्यको विचार र दिग्दर्शन हो । प्रजातन्त्रको सेनानी हुन अपवाद त्रुटि भए पनि बखानसिंह गुरुङ बन्नुहोस् । सिक्नुहोस् मित्रहरू, भूतकालले गर्व गर्नेछ । वसन्तभन्दा माथि साहित्यले पनि युग पर्खिनु पर्ने छ ।
लालध्वजको पुलिमराङ बसाइमा सेनाले परिवारलाई गरेको ज्यादती, लालध्वजको हत्या, बखानपुरको घर परिवारलाई सेनाले दिएको खप्की र घर जलाइदिएको प्रसङ्गले भावक दया, माया, करुणा र भावुकताको क्षयले भक्कानिएर उराठ बन्छन् । आन्तरिक युद्ध साह्रै कठोर, निर्मम र संवेदनहीन हुँदो रहेछ । घरभित्र कहिल्यै नलड र मजदुरलाई तिरस्कार नगर । रक्तपातपूर्ण क्रान्तिले प्राप्त वर्तमान पनि मति सुधार हुन नसक्दा विक्षिप्त हुन्छु । डोकोको काफल घोप्ट्याउँदा मेरो मन अमिलो हुन्छ । सत्ताको अश्र श्रापित गोही हुँदोरहेछ । असहिष्णु जालन्धर भौतिक रहँदै देखिँदो रहेछ । सामना प्रतिउत्पादकमा ढिलो हुन्छ तर हुन्छ । करुणाको क्षयले मानिस कमजोर हुँदैन, क्रान्ति गर्छ ।
वसन्तले महिलालाई कमजोर ठान्ने पुरुष आतङ्कलाई भौतिक दृष्टिमै स्त्री पात्रको अदम्य साहस, कर्तव्य, दूरदर्शिता, समन र सामनाले धरोहर उत्पन्न गरेका छन् । परिवार र नक्शाको अनुकरण छ, जो वर्तमानमा सत्ता र सिंहासनलाई दिग्दर्शन छ ।
जीवन सम्झौता हो, जो अभिरुचिले एकाकार बन्छ । प्रेम कामवासनाले सम्मोहित हुँदैन । अनुरागले द्रविभूत हुन्छ । एकतृप्त आशक्तिको उत्कण्ठा धराले पनि अस्वीकार गर्छिन् । अन्तत्वगत्वा पशुमा पनि दुर्घटित बलात्कार हुन्छ । यौन अभिलाषा सामूहिक र सम हुन्छ । परस्परमा समाहित सम्भोगले मृदुल प्रेम सघन हुन्छ । प्रेम ब्रह्माण्डको सर्वोच्च शक्ति हो, जो ममताले पुलकित हुन्छ । चरमोत्कर्षमा व्यञ्जनार्थ पङ्क्तिमा अद्भुत चमत्कारी भाव व्युत्पत्ति भएको छ ।
फगुवा गीत नेपाली भाषामा पनि रूपान्तरण गरिदिएको भए सर्वग्राह्य हुन्थ्यो । गीतको स्वरूप मननीय बन्यो । थारु भाषा नजानेको स्रष्टालाई सिर्जना अबोध भयो । थारु समुदायको प्रशस्त अनुभवले आर्जित औलो निरोधक विधि, घरेलु, उपचार, चाडबाड, परम्परा, संस्कृति र परस्परको सौहार्दता अन्तर्मुखी छैन । अहिले पनि समुदायमा बहुआयामिक आञ्चलिकता छ । वर बधुमा पनि उदारता छ, सङ्कुचित छैन ।
राजपरिवारको शिकार खेल्ने परम्परा, विदेशी राजा महाराजा खुशी पार्न निमन्त्रित व्याधा र नेपाली भूगोलका वन्यजन्तुको सर्वनष्ट टिठलाग्दो विगत वर्तमानमा पारदर्शी छ । कञ्चनपुर जङ्गलको त्यसदिन संवेदनशील रहेछ । बखानसिंह, जसले संयक् सरकार, प्रजातन्त्र प्राप्तिको आन्दोलन, समाज व्यवस्थापन र सहकारी स्थापनामा सबथोक गुमाए । उनको सर्वस्व हरण भयो । बोलाउँदैमा भेट्न जानु र भेटघाटमा यति सुनेर फर्किनुले मैले उद्गारित पङ्ति देश र जनता माथिको व्यन्जनावृत्ति मानेको छु ।
बखान र राजा महेन्द्रको वार्तालापमा कञ्चनपुर जङ्गलमा शिकार गर्ने त्यो दिन बाह्रसिङ्गेको टाउकोमा निसाना ताकेको गोली सिङमा लाग्यो । फर्किएर बडामहारानी रत्नको पेटमा धसिन पुग्यो । साँझ परिसकेको थियो । बन्दै गरेको त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा बिजुली बत्ती थिएन । रातको समयमा जहाज अवतरण गर्ने अवस्था थिएन । भर्भराउँदो दियालोको भरमा रनवे देखाएर जहाज अवतरण गराएको र तीन–तीन लिटर मट्टीतेल अट्ने सलेदोका ठुल्ठुला बत्तीको व्यवस्था गरिएको प्रसङ्गले विकासको गति र रानी रत्नको भयानक दुर्घटनाको नवीनतम बोध भयो । यद्यपि यहाँ व्यङ्ग्य छ ।
शक्ति र सत्ताले आलिसान बनेर पनि आवाज विश्रामको थलो चाहिँदो रहेछ । भुलचुक मानिसबाट हुन्छ र अपवादमा यसले आफ्नै परिवारको ज्यान लिनसक्छ । कर्ममा सावधानी दूरदृष्टि हो, जो अन्तःस्करणमा हरतत्पर जागृत हुनुपर्छ । इङ्गित वरण समर्पण नभएर महाचेतन प्राप्ति हो ।
जिउँदै हुँदा मानिसले मानिसलाई चिन्दैन । बखानसिंह लेख्छन्, प्रजातन्त्रका लागि मात्रै राजा महेन्द्र अनुदार थिए तर विकास निर्माणको लागि दूरद्रष्टा थिए । चितवनको बस्ती विकास, भारतले नेपालको सडक विस्तारमा अवरोध खडा गर्दा प्रतिकार र आफ्नो स्पष्ट अडान । बिना प्रविधिको मजदुर परिश्रमको युगमा निर्माणको उच्चतालाई मैले पनि उनलाई सम्मान गर्छु । चितवनको प्रेमले नै महेन्द्र बिरामी पर्दा चितवन आएको हुनुपर्छ र हृदयको समस्याले बिरामी महेन्द्रको अवसान भूमि पनि चितवन नै बनेछ ।
राजनीति र सत्ता यस्तो हिंस्रक हुन्छ । देशमा क्रान्तिको आगो सल्काउने बखानसिंह गुरुङ, जसको न बास रह्यो न त सन्तान नै । चितवनमा एउटा टोल थियो बखानपुर, त्यही पनि पञ्चायती व्यवस्थाको निर्वाचन भएपछि बखानपुरलाई शारदानगर बनाइयो । कति धुर्त हुँदोरहेछ सत्ता, कति गाह्रो हुन्छ राख्न नाम ? कति कुण्ठित हुँदोरहेछ सत्तासिन मान्छेको मन ? जसले आफ्नै सन्ततिको नाम पनि निमोठ्दो रहेछ ।
साधनाले असम्भव के छ ? गलेश्वर बाबा अर्थात् ईश्वरानन्द ब्रह्मचारीसँगको संवादमा डुङ्गा नचल्दा उनी आफूसँग भएको रुमालले नारायणी नदी पार गर्ने इन्द्रजाल जस्तै लाग्ने तपले प्राप्त चमत्कारी वरको रहस्य महात्माको बुझाइ रह्यो ।
प्रवाहित भइरहँदा बिच बिचमा मित्र संवादको प्रहर्षित कथनले भावकलाई उत्सुक बनाउँछ । वन, जलतट सयल, रनवनको सामूहिक नेतृत्व, साथीभाइको उक्साहट संवाद, भालुको आक्रमण शैली, जङ्गली जनावरको यौनिक गतिविधि, मूर्तिको भग्नावशेष, फुटेको टुटेको लामो जिब्रो भएकी कालीको मूर्ति, शिव मूर्ति, कालीसँगै रहेको बाघको मूर्ति आधा पुरिएको टाउको मात्रै देखिएको अवस्था र प्रकृतिलाई चिह्नको सङ्केत गरेर घटना भाव र अभिव्यक्तिको बहुमुखी चैतन्य चिन्तनले वसन्तको पथमा महाचेतन प्राप्ति छ ।
सूक्ष्मलाई सगर बनाउन साङ्केतिक चिह्न प्रयोग गरिन्छ । उपन्यासमा हुनैपर्ने साङ्केतिक चिह्न चित्रणमा वसन्त चुकेका छैनन् । चिह्नले खिसीटिउरी, कपटी, स्वार्थी, अभद्र, घमण्ड, अश्लील, क्रूर, उँचनिच, साहस, रमाइलो, दया, माया, संवेदना, उदारता, दमन, स्वतन्त्रता जस्ता मानवीय संवेगलाई वृहत्तिकरण गर्छन् । मननीय शैली झर्कोमुक्त छ ।
बखानकी कान्छी श्रीमती मनकुमारीको अवसानसँगै कथानकले अवतरणको तयारी गर्छ । २०३७ सालको जनमत सङ्ग्रहले पञ्चायत निर्वाचित भएर पनि सरकार स्थिर बन्न सक्दैन । २०३९ सालमा सूर्यबहादुर थापा प्रधानमन्त्री बनेपछि चौरासी वर्षको उमेरमा बखानसिंह भूमिसुधार तथा कानून मन्त्री बनेका छन् । नाति चन्द्रध्वजले बखानसिंहको नीलो डायरीको अन्तिम पाना पढ्दै गर्दा हजुरआमा विष्णुकुमारीले बखानसिंह र विगतलाई वर्तमानमा झलझली सम्झिदै भावुक हुन्छन् । प्राप्त पथ निर्माणमा प्रतिबद्ध रहन्छन् । २००७ देखि २०४० सम्मको समयावधिमा बखान दृष्टिपटल बनेको छ ।
निर्बन्ध पथमा बन्दीपुर, बाहुनपोखरा, किराँतखोला, समधोर, टुहुरे पसल, भन्सार, डुम्रे, बन्दीपुर, चुँदीखोला, चुँदीरम्घा, गोर्खा, लमजुङ, चितवन वरिपरि र नेपालको सोमेश्वरगढीको दक्षिणी ढलोको सिमाना हुँदै बिहार राज्यको पश्चिम चम्पारण जिल्लाको नरकटियागन्ज सम्मको अनुबन्धन छ ।
व्याकरणका दृष्टिपटल आफ्नै छन् । प्रवाहमा अशुद्ध भइ– भई, चमकदमक– चमकधमक, कमद– कदम, प्रजातन्त्रप्रेमी– प्रजातन्त्रेमी छिटफुट देखिन्छन् । आन्तरिक झर्रो शब्द पनि होइनन् । यसलाई मैले अपवाद भन्न मन पराउँछु ।
महाचेतन आवाज र लिपिमा पनि अपवाद हुन्छ । अपवादको परिभाषा द्रष्टाको रह्यो ।
बखान नारायणी र राप्ती तटको सुरम्य दिनचर्या हो । आज घना बस्ती पट्यारलाग्दा यही जल प्रवाहमा मनोभिराम गर्छन् । यो घनिष्ट मित्रता र प्रेमको प्रतीक निरन्तरसम्म साबित हुने छ । कपोलकल्पित आख्यान होइन । अग्रपङ्क्तिमा बखानसिंह गुरुङ रहे पनि बहुजाति, बहुभाषी, बहुसंस्कृति र बहुभूगोलले प्रतक्षीकरण गरेको बहु युगपुरुषको साक्षात्कार हो । यो भविष्य थियो, वर्तमानमा झन् डरलाग्दो छ र भविष्यमा पनि यस्तो अवस्थाको सामना गर्नैपर्ने छ ।
नियात्रा : सेरी खोलाको सुसाइ
आफ्नो भाषा र लिपिको प्रचारप्रसार गर्दा सिक्किमका शासकहरूबाट खतरा बढेपछि त्येअङ्सि सिरिजङ्गाले ज्यान जोगाउन यही विकट ओडार र झरनाको सहारा लिएको इतिहास स्मरण गर्दा म अत्यन्तै भावुक बनेँ ।
…
रातभरिको अविरल वर्षाले यसरी निथ्रुक्क भिजेको थियो फेदेन बजार । मानौँ, असारे झरीमा दिनभरि धान रोपेर भिजेकी कुनै रोपार जस्तो । ग्रीष्मको त्यो शुरुआती बिहान त्रियासी जेठको दोस्रो दिनको कुरा हो । गाडीमा इन्धन भर्ने व्यग्रताका साथ दीपक मामा र म मेन रोडको पेट्रोल पम्पमा पुग्यौँ । तर, त्यहाँको कर्मचारीको एउटै वाक्यले हाम्रो उत्साहलाई साँझपखको सिरिसको पात बनाइ दियो ।
“तेल सर्टेज छ, आज पाइँदैन ।”
तब क्षणभरमै हाम्रो यात्रा अन्योलको भुमरीमा पर्यो । कसैले आफ्नो प्रयोजनको लागि राखेका छन् कि भनेर तिर्खाएको काकाकुल झैँ केही पसलहरू चहार्दा पनि निराशाको हुस्सु मात्र हात लाग्यो । तर, यात्राको प्यास यति सजिलै कहाँ मेटिन्थ्यो र ! आखिर जोरसालको पेट्रोल पम्पले हाम्रो तिर्खा मेटाइ छाड्यो ।
तेलको भाउ आकासिएको भए पनि गन्तव्यतिर अघि बढ्न पाउँदा मन चङ्गा भयो । त्यही बेला तेल अभावको यो सानो समस्या पनि विश्व राजनीति, अमेरिका र इरानबीचको तनावसँग कता कता जोडिएको अनुभूति भयो । विश्व बजारमा हुने उतारचढावले अन्ततः हाम्रो दैनिक जीवनलाई नै प्रभावित पार्दो रहेछ भन्ने सोच मनभरि खेल्न थाल्यो ।
गाडीमा तेल हालेपछि फेदेन बजारलाई पछाडि पार्दै नागबेली जस्ता सडकहरू हुँदै रमितेतिर उकालो चढ्यौँ । रमिते डाँडाबाट तल हेर्दा भुटेको एक थाल मकै जस्तै देखिन्थ्यो फेदेन बजार । फेदेन बजार ओझेल पार्दै, लालीखर्कको तेर्सो बाटोमा तेर्सियौँ । घरैपिच्छे सजाइएका अनेकौँ प्रजातिका फूलहरू देखिन्थे । ती मनोहारी फूलहरूसँग लुकामारी खेल्दै हामी कान्छी दोकान नाघेर एकैछिनमा पौवाभन्ज्याङ पुग्यौँ । पौवाभन्ज्याङ र गुम्बाडाँडा बादलको बर्की ओढेर बाटो ठम्याउनै नसकिने गरी चकमन्न रातझैँ निस्तब्ध उभिएका थिए ।
निबु खोला तरेर, राँकेको फेरो हुँदै अर्घेलीका तन्नेरी बुट्यान र सिरक ओढेर बसेका जुँगे कटुसहरूको छायाभित्रबाट गुज्रिँदै हामी बाकखोर बजार पुग्यौँ । हाम्रो सवारी साधनमा केही समस्या देखिएपछि बाकखोरको ग्यारेजमा मर्मत गर्न लगायौँ । त्यसपछि रक्से हुँदै नेपालटारको ओरालो झरेर पुवा खोला तर्दै बिब्ल्याँटे, इलाम बजार पुग्यौँ । इलाम बजारदेखि ओरालै ओरालो जाँदा खेत र बारीका गराहरूमा किसानहरूको पसिनाको मिठो बास्ना पाइयो । उनीहरूको खुशी र आशाको बतास चलिरहेको थियो मकै र सिमीका पातहरूमा । सालिन्दा भत्किरहने राजदुवालीको पहिरो मुस्किलले काटेर माई खोला पार गर्यौँ । मनमनै सम्झेँ– यो पहिरो प्रोमिथियसको कलेजो हो ।
झाँक्रीको गजो जस्तो गोदक र बाह्र गोलाइको उकालो चढ्ने क्रममा हामी झन्डै दुर्घटनामा पर्यौँ । तर, कुनै अप्रिय घटना हुन सकेन । बाह्र गोलाइ छिचोलेपछि तीनघरे हुँदै फिक्कल बजार पुगेर एउटा सानो खाजा घरमा पस्यौँ । लगभग अट्ठाइस–तीस हिउँद काटेकी जस्ती देखिने साहुनी थिइन् । उनको मुस्कान चियाभन्दा स्वादिलो, बोली खाजाभन्दा रसिलो । उनको सुशील स्वभावले कोमल मन छोइहाल्यो । क्षणभङ्गुर जीवनमा मीठो वचन र असल व्यवहार नै साँचो पुँजी रहेछ । त्यसैले भनिन्छ, मुस्कान नै मानिसको सबैभन्दा ठूलो गहना हो । उनको मुस्कानले अझै पनि उतै तानिरहेको छ मेरो मन ।
फिक्कल छोडेर चियाका बोटहरूसित संवाद गर्दै अघि बढिरह्यो हाम्रो यात्रा । कन्याममा विभिन्न पारम्परिक जातीय परिधानमा सजिएका, फोटो खिच्दै र घोडचढी गर्दै गरेका मानिसहरूको घुइँचो लागेको थियो । रङ्गीबिरङ्गी फूल झैँ मानिसको भीडलाई आँखाले स्पर्श गर्दे हामी हर्कटे पुग्यौँ । हर्कटेको कुहिरोले बेरिएको चिसो मौसम छिचोल्दै लेप्चा जातिको विशेष क्षेत्र रोङ गाउँपालिकाको ओरालो झर्दै हामी बिस्तारै तराईको फराकिलो फाँटमा पुग्यौँ । पहाडको चिसोमा सहज लागेको कपडा, तराईको तातो साससँगै एकाएक भारी महसूस हुन थाल्यो । दिनभरिको थकानसँगै चारआली मोतीबहादुर लोवाको निवासमा पुग्यौँ । केही क्षणपछि हरिराज लवा र नरेन्द्र लवा पनि आइपुग्नु भयो । बेलुकाको खानपिनपछि आराम गर्यौँ ।
“आबोग्बि हाउ ? लु अलि चाँडो गरूँ है ।”
घरको प्यासेजबाट आएको मोती काकाको आवाजले हामी ब्युँझियौँ । यतिबेला धरतीको काखमा बिहानीले पाइला टेक्दै थियो र जेठको तेस्रो दिन उदाउँदो घामसँगै किशोर भएर फक्रिँदै थियो ।
मोती, हरिराज, नरेन्द्र, दीपक हाङ्सरुम्बा र म पाँचै जना हस्याङफस्याङ गर्दै चारआली चोकमा निस्किएर पूर्व जाने बसमा चढ्यौँ । काँकडभिट्टा ओर्लिएपछि नेपाली पैसासँग गान्धीको तस्बिर अङ्कित नोट सटही गर्यौँ । त्यसपछि सिटी सफारीबाट मेची पुल तरेर पानी ट्याङ्कीतर्फ हानियौँ । पानी ट्याङ्कीमै सिङ्तामको टिकट काटेर हामी अघि बढ्यौँ । खास हाम्रो गन्तव्य सिक्किमसम्मको थियो । र, यो यात्रा केवल घुमघामका लागि मात्र नभई एउटा ऐतिहासिक महत्त्व बोकेको थियो ।
पानी ट्याङ्कीबाट ट्याक्सी चढेर एसियन हाइवे समात्दै नक्सालबारी, बागडोग्रा हुँदै सिलिगुडी पुग्यौँ । पानी ट्याङ्की, नक्सालबारी, बागडोग्रा र सिलिगुडीका बजार र चोकहरूमा बङ्गाली भाषाको वर्चस्व देखिन्थ्यो । कार्यालय, क्लिनिक, होटेल र कम्प्लेक्सहरूमा टाँसिएका साइनबोर्ड, होर्डिङ बोर्ड र डिस्प्ले बोर्डहरूमा देखिने बङ्गाली अक्षरहरूले पश्चिम बङ्गालको परिचयलाई झन् जीवन्त बनाइरहेका थिए । नेपालको १ नं. प्रदेशमा पनि लिम्बू र मैथिली भाषालाई सरकारी कामकाजको भाषा बनाउने भाषा आयोगले सिफारिस गरे तापनि अहिलेसम्म व्यवहारिक रूपले कार्यान्वयन हुन सकेको छैन । यसको पछाडि पक्कै पनि केही बाधक तत्त्वहरू उभिएका होलान् तगारोझैँ । त्यसो त सांस्कृतिक चेत भएका व्यक्ति र समुदायहरूले आफ्नै जोडबल र लगानीमा आफ्नो टोल, बस्ती र चोकका नाम सिरिजङ्गा लिपिमा लेखी बोर्डहरू ठड्याएका छन् । मन न हो, कहाँ वशमा बस्थ्यो र ! ठीक यसै बेला नेपालमा यसरी सयर गरिरहेको थियो मन ।
अस्तव्यस्त सिलिगुडी बजारलाई छोडेर सुकुना हुँदै सेभोक पहाडको फेदीलाई न्यानो स्पर्श गर्दै टिस्टा नदीको किनारै–किनार समातेर अगाडि बढ्यौँ । उहिले गाउँघरमा भोजभतेर हुँदा बारीको छेउमा पराल बिछ्याएर भात खान बसेका मानिसझैँ रोडको किनारामा लहरै बसिरहेका र अश्लील हर्कत गरिरहेका केही बाँदरहरूलाई देखेर रीस पनि उठ्यो ।
“साथमा लट्ठी भएको भए गुरुजीलाई गाडी रोक्न लगाएर यिनीहरूलाई कुटी पो राख्थेँ ।” बाँदरलाई धारे हात लगाउँदै भनेँ ।
“तिमी त लाटा पो रहेछौ, कहाँ बाँदरलाई कुट्न सकिन्छ ?”, हाँस्दै हरि बाजेले भन्नुभयो ।
“यी बाँदरहरू अति अटेरी हुन्छन्, स्वयम्भू र पशुपतिमा त राज गर्न खोज्छन् । दार्जिलिङ र खरसाङ बजारमा पनि बिगबिगी देखेको छु ।” मैले भनेँ ।
“त्योभन्दा धेरै त किसानलाई समस्या छ, बाँदर आतङ्कले मानिस विस्थापित हुनुपर्ने अवस्था आइसकेको छ ।” हरि बाजेले थप्नुभयो ।
यसरी संवाद गर्दै हामी टिस्टा बजार पुग्यौँ । हुन त यो पृथ्वी कुनै एक प्राणीको स्वामित्व होइन, सबै प्राणीहरूको सहअस्तित्वमा टिकेको साझा संसार हो । पारिस्थितिक सन्तुलनका लागि प्रत्येकको भूमिका उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ । तर, मानिसले आफूलाई सर्वशक्तिमान् ठानेर प्रकृतिमाथि निरन्तर अतिक्रमण गर्दै आएको छ । त्यसैको परिणाम स्वरूप स्वतन्त्र रूपमा बग्नुपर्ने टिस्टा नदी आज कतै बाँधमा कैद त कतै शुरुङको अँध्यारोभित्र हराएको रहेछ । आजका आधुनिक मानिस नदीनालामाथि टेक्दै आवास खडा गर्ने होडमा दौडिरहेका छन् । मानव अतिक्रमणको चपेटामा परेर टिस्टा पनि निसास्सिएको रहेछ । प्रकृतिलाई आफू अनुकूल चल्न नदिएपछि, ऊ रिसाउनु स्वाभाविक हो । प्रकृति आक्रोशित भएपछि बाढी बग्छ, पहिरो लड्छ र मानवीय क्षति निम्त्याउँछ । त्यसैले त होला, केही वर्षअघि ‘टिस्टा नदीले धेरै धनजनको क्षति गर्यो’ भन्ने समाचार पढ्न र सुन्न पाइएको थियो । हामी बाँच्न चाहन्छौँ भने सबैभन्दा पहिलो कुरा पृथ्वीलाई बचाउन जरुरी छ । यसरी मनका अनेक तरङ्गहरूमा डुब्दै–उत्रिँदै, मल्ली, राङ्पो र माझीटार पार गरेर सिङ्ताम बजार आई पुगिसकेछौँ ।
पहाडको काखमा बसेको सिङ्ताम बजारले पनि गर्मीमा तराई झैँ पोल्छ, शायद खोँचको घेराभित्र परेर होला । उखरमाउलो गर्मीबीच सुनाखरी होटेलमा हामीले खाना खायौँ । खाना खाइसकेर पुल नजिकैको पार्कबाट टिस्टाको सुसाइ नियाली रहेका थियौँ । ठीक यसै बेला आफ्नै गाडी लिएर हामीलाई रिसिभ गर्न डाक्टर रुद्रकुमार लवा आइपुग्नु भयो । उहाँ आइपुग्न साथ हामी गाडीमा चढेर आदर्श बस्तीतर्फ यात्राको अर्को अध्याय शुरु गर्यौँ ।
“ओहो ! धेरै वर्षपछि पो भेट भो त भतिज ।” स्टेरिङ चलाउँदै डाक्टर रुद्रले भन्नुभयो ।
“हो नि काका, तपाईँले ल्यापटप ल्याइदिनु भएपछि भेट भा’को छैन ।” मैले भनेँ ।
झन्डै दश वर्षअघि उहाँले दिनुभएको ल्यापटप उपहार सम्झिँदै उहाँसँगको यो भेट दशकपछि भएको पहिलो साक्षात्कार थियो । यसरी उकालीका केही घुम्तीहरू मोड्दै हामी दक्षिण सिक्किमको आदर्श बस्तीस्थित के.बी. लोवाको निवासमा पुग्यौँ । घरका सदस्यहरूसित आत्मीय भलाकुसारी गर्दै त्यहीँ बसेर त्यो रात यात्राको थकान बिसायौँ ।
कतै भाले बासेको सुरिलो स्वर गुन्जियो कानमा । शरीर नउठाईकन खिर्कीमा झुन्डिएको पर्दा बिस्तारै पन्छाएँ । बाहिर जेठको चौथो दिन ठिङ्ग उभिएको थियो आँखासामु ।
त्यो दिन भने लोरिङ्देन लवा वंशावली प्रकाशन सम्बन्धी लवा बन्धुहरूको बैठक थियो । सिक्किमका विभिन्न ठाउँमा छरिएर रहेका लवा दाजुभाइहरू भेला भए आदर्श बस्तीमा । वंशावलीको महत्त्वलाई बेवास्ता गर्ने केही बन्धु भने यस भेलामा सहभागी भएनन् ।
“वंशावली खोज्नु र प्रकाशन गर्नु भनेको आफ्नो जरा र अस्तित्वलाई जोगाउने प्रयत्न हो । हामी नेपालबाट यहाँसम्म आयौँ तपाईँहरूलाई खोज्दै ।” मैले भनेँ ।
“मैले सप्पैलाई बोलाको हँ, नर्थमा बाटो प्रोबलेम छ भन्यो हँ, अन्त त्यै भएर नऔने कुरा गरे हँ ।” एम.के. बाजेले सिक्किमे लवजमा भन्नुभयो ।
“हामी याक्थुङहरू पृथ्वीको जुनसुकै कुनामा छरिएर बसे पनि पुर्ख्यौली थातथलो र माङ्गेन्ना यक् कहिल्यै बिर्सिनु हुँदैन रहेछ । कतिपय फेदाङ्मालाई सबै मुन्धुम् थाहा नहुन सक्छ । माङ्गेन्ना गर्दा होस् वा बिहेमा लगन गर्दा माङ्गेन्ना यक्कै इतिहास वर्णन गर्नुपर्छ । त्यसैले हाम्रा छोराछोरी र नातिनातिनाहरूलाई यसबारे ज्ञान दिइरहनु पर्दो रहेछ ।” मैले भनेँ ।
“हो तेसैले त यो हाम्रो वंशावली चाहिन्छ । वंशावलीमा यो सप्पै कुरा लेखिन्छ ।” सबैले भने ।
बैठक शुरु भयो । उपस्थित सबैले आआफ्नो राय र सुझाव राखे । उपस्थित सबैले सकारात्मक सुझाव राखे । पारित भएका निर्णयहरू लोरिङ्देन लोवा वंश प्रतिष्ठान सिक्किम समितिका सचिव के.बी. लोवाले वाचन गरेर सुनाउनु भयो ।
बैठक अनौपचारिक रूपमा सम्पन्न भयो । त्यसपछि उपस्थित सबै जना छुट्टिए । सोमबारे सिक्किम निवासी एम.आर. लोवा र हामी नेपालबाट गएका टोलीलाई आफ्नै गाडीमा हिबर्मेक लैजाने निर्णय गर्नुभयो, एम.के. लोवाले । एम.के लोवाको निर्णयअनुसार हामी उहाँकै गाडीमा चढ्यौँ र पुनः सिङ्ताम झर्दै माझीटार पुग्यौँ । त्यहाँ पुगेपछि एम.आर सरले गौरव र वात्सल्य भरिएको हातको औँलाले गाडी भित्रैबाट सङ्केत गर्दै अगाडिको भव्य भवन देखाउनु भयो ।
“ऊ त्यै कलेजमा पढाउँछ तनुजा ।”
सिक्किम मनिपाल इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजी (SMIT) मा लेक्चररका रूपमा प्राध्यापन गर्दै आएकी तनुजा लोवाले यसपटक मात्रै विद्यावारिधि उपाधि हासिल गरेर प्राज्ञिक उचाइ चुमेकी छिन् । बुबाको त्यो सङ्केतमा एउटी छोरीको सफलताको कथा र भित्रैदेखि मगमगाएको गर्व प्रस्टै महसूस हुन्थ्यो ।
“एउटी चेलीको सफलतामा हामी पनि धेरै खुशी छौँ ।” हामीले भन्यौँ ।
यसरी गफगाफ गर्दागर्दै राङ्पो र मल्ली चेक पोस्ट पार गरेर किताम फाटक हुँदै जोरथाङ्तर्फ लाग्यौँ ।
“यो त तमोर कोरिडोरको लोरिप्पा खोलाको बाटो जस्तै छ त ।” दीपक र नरेन्द्रले भने ।
किताम फाटकदेखि सुम्बुकसम्मको फेरो ठ्याक्कै चिम्टा जस्तो रहेछ । किताम–फाटक र सुम्बुक त आँखैअगाडि जति नजिक देखिन्थे । तर, एउटा सानो कमिला चिम्टाको एक टुप्पोबाट अर्को टुप्पोमा पुग्न पुरै घुम्नुपरेझैँ फेरो लगाउनु पर्दो रहेछ ।
“मान्छे मात्र कता कता अनुहार मिल्ने भेटिन्छन् भनेको त गाउँठाउँ पनि पो अनुहार मिल्ने भेटिँदो रहेछ नि ।” भन्दै सबै जना गलल हाँस्यौँ ।
रङ्गीतको मीठो सङ्गीतमा सधैँ डुबेको जोरथाङ बजार पुग्नासाथ म ‘थःत्थामा’ उपन्यासको पानाभित्र हराउँदै गएँ । रङ्गीत नदी तरेर जुमको उकालो हुँदै गेलिङ् डाँडा, च्याखुङ्, सोरेङ्, तातोपानी, श्रीबदाम, कलुक र साम्दोङ् पार गरेर बर्मेक पुग्दा झमक्क अँध्यारोले जमिन छोपिसकेको थियो । बर्मेकस्थित सन्जीप लोवाको घरमा बास भयो । त्यहाँ कहिल्यै नदेखिएका बन्धुहरूसित पनि भेट भयो । बेलुकाको खानपिन गरेर हामी सबै आराम गर्यौँ ।
सिक्किमका सरकारी विद्यालयहरूमा लिम्बू भाषाको पठनपाठन औपचारिक रूपमा सन् १९६८ देखि नै शुरु भएको हो । हाल विभिन्न विद्यालय, कलेज र विश्वविद्यालयहरूमा पठनपाठन भइरहेको भए तापनि यति लामो यात्रामा सिरिजङ्गा लिपिमा लेखिएको बोर्ड कतै पनि नदेखिनुको दुखेसो सिरानी लगाएर निदाइ गएँ म ।
बिहानको सखारै उज्यालो फैलिँदै गर्दा हामी उठिसकेका थियौँ । कोठेबारीभरि फैलिएको अलैँचीको हरियाली आँखाभरि भर्यौँ । केही वर्षयता निकै चर्चामा रहेको अलैँची सेरेम्ना प्रजातिको रहेछ । सेरेम्ना नामाङ्कन गर्ने व्यक्ति पनि पश्चिम सिक्किमकै एकजना लिम्बू रहेछन् । सेरेम्ना कोमल र नरम पात भएको भनेर अर्थ्याइएको रहेछ ।
घरबेटी बोजुको मोबाइलमा एक्कासि घण्टी बज्यो ।
“हेल्लो, अँ जान लाग्यो, इ नाति एता बोल त ।” कल रिसिभ गर्ने बित्तिकै बोजुले मोबाइल मलाई दिनुभयो । एरिना फुपूको कल आएको रहेछ ।
“भदा हिज पनि भनेको मेरो घरमा नआई जान पाउँदैन है ।” यति भनेपछि फुपूले फोन राख्नुभयो ।
सन्जीप काकाले हामीलाई लिएर अगाडि बढ्नुभयो । फुपूको घर एउटा सानो खोल्सापारि रहेछ । घना लिम्बू बस्ती भए पनि नेपालमा जस्तै सिक्किममा पनि पछिल्लो पुस्ताका केटाकेटीहरूले आफ्नो मातृभाषा बोल्ने बानी क्रमशः छाड्दै गएका रहेछन् । यसो हुनुको कारण के रहेछ भनेर मैले एकजना स्थानीयसँग जिज्ञासा राखेँ । उनको तर्क थियो ‘अन्तरजातीय विवाह नै यसको प्रमुख कारण’ हो । तर, कारण यतिमा मात्र सीमित नहुन सक्छ ।
युनेस्कोका अनुसार विश्वभरि करिब सात हजार जति भाषामध्ये ठूलो हिस्सा जोखिममा छ । तीमध्ये धेरैजसो आदिवासीसँग सम्बन्धित छन् । अनुमानतः हरेक दुई हप्तामा एउटा भाषा लोप हुने अवस्थामा पुगेको छ । यसको अर्थ भाषा मात्र हराउँदैन, भाषा सँगसँगै ज्ञान, इतिहास, संस्कृति र संसार हेर्ने दृष्टिकोण पनि हराउँछ । लिम्बू भाषा पनि अब वृद्धवृद्धा पुस्तामा मात्र सीमित हुँदै गएको छ । नयाँ पुस्ताले बुझ्न सके पनि बोल्ने अभ्यास हराउँदै गएको छ । भाषा बचाउने एउटा उपाय भाषिक पुस्तान्तरण अथवा परिवारमा नियमित प्रयोग गर्नु पनि हो । मैले मनमनै सम्झेँ ।
एरिना फुपूको हार्दिकता, सौहार्द्यता र आत्मीयता साँच्चिकै अविस्मरणीय थियो । फुपूको घरबाट बिदा मागेर हामी सिरिजङ्गा माङ्हिम् मार्तामतर्फ लाग्यौँ । अघिअघि सन्जीप काका र सुकबहादुर यङ्वागो फुपाजु, पछिपछि हामी । माङ्हिम् परिसरमा भवन निर्माण र मर्मत कार्य दुवै धमाधम भइरहेको थियो । माङ्हिम्को दर्शन गर्यौँ । माङ्हिम्भित्र लिम्बू भाषाका केही पुस्तकहरू असरल्ल छरिएका देखिन्थे । शायद माङ्हिमको मर्मत कार्य चलिरहेकोले होला । टङ्क वनेमको ‘पेन्जिरि पेम्मिक्हा?’ पुस्तक पनि देख्न पाएँ त्यहाँ । माङ्हिम्को दर्शन सकेर हामी सिधै रेसी खोलातिर झर्यौँ ।
गाडी पार्किङ गरेर पदयात्रा गर्दै ओरालै ओरालो जङ्गलको बाटो भएर झर्यौँ । बाटो लामो मात्र नभएर उत्तिकै विकट पनि रहेछ । केही तल पुगेपछि अनकन्टार घना जङ्गलभित्रबाट सुनियो रेसीको आवाज छङ्…छङ्… । चोकमरी र सिस्नुको झाडी चिर्दै मानिस हिँड्ने बाटो निकालिएको रहेछ । माथि हेर्दा सिरको टोपी भुइँमा खस्लाजस्तो, तल हेर्दा कहाली लागेर आङ जिरिङ्ग हुने भीर । यस्तो भीरबाट निरन्तर हाम फालिरहेको थियो रेसी झरना ।
यही रेसी र कालेझ खोलाको सुस्केरा सुन्दै गर्दा इतिहासको एउटा क्रूर पाना मेरो मानसपटलमा सजीव भएर आयो । आफ्नो भाषा र लिपिको प्रचारप्रसार गर्दा सिक्किमका शासकहरूबाट खतरा बढेपछि त्येअङ्सि सिरिजङ्गाले ज्यान जोगाउन यही विकट ओडार र झरनाको सहारा लिएको इतिहास स्मरण गर्दा म अत्यन्तै भावुक बनेँ । कस्तो कठिन परिस्थितिमा पनि उनले आफ्ना चेलाहरूलाई सिकाउने काम रोकेका रहेनछन् । अन्ततः शासकहरूले विषालु तीर बर्साएर सिरिजङ्गाको भौतिक शरीर त अन्त गरे रेसी र कालेझ खोलाको दोभानमा । तर, उनको रगतले सिँचिएको यही माटोबाट सिरिजङ्गा लिपि सधैँका लागि अमर बन्यो । आज यो झरनाको छङ्छङ् आवाजमा उनको चित्कार होइन, भाषा र लिपिको प्राण सञ्चार भइरहेझैँ आभास हुन्छ । तत्कालीन प्रतिबन्धको जगमा सिरिजङ्गाको सहादतले एउटा यस्तो इतिहास रचेको छ, जसले मेटिन लागेको अस्तित्वको रङ्ग सदाका लागि भरेरै छाड्यो । त्याग, सङ्घर्ष, बलिदान र जोखिमको धरातलबाट मात्र इतिहास निर्माण हुने रहेछ भन्ने गहिरो अनुभूति मनभरि बोकेर पाटे र डाँसको टोकाइले हैरान हुँदै हामी नाकै ठोकिने उकालो उक्लियौँ । रेसी खोला आफ्नै लयमा सुसाइरह्यो… सुसाइरह्यो …।
‘बुद्धि–रेशम स्मृति स्रष्टा सम्मान’ चार स्रष्टालाई प्रदान गरिने
काठमाडौं । जलरिका साहित्य प्रतिष्ठानले प्रदान गर्दै आएको ‘बुद्धि–रेशम स्मृति स्रष्टा सम्मान’ २०८३ चार स्रष्टालाई अर्पण गरिने भएको छ ।
प्रतिष्ठानकी अध्यक्ष जलेश्वरी श्रेष्ठद्वारा जारी विज्ञप्तिअनुसार यस वर्ष सङ्गीतकार माणिकरत्न स्थापित (गीत–सङ्गीत), समालोचक प्रा. डा. गोविन्दराज भट्टराई (समालोचना), आख्यानकार नयनराज पाण्डे (आख्यान) तथा कवि मोमिला जोशी (काव्य) सम्मानित तथा पुरस्कृत हुनुहुनेछ।
प्रतिष्ठानले स्थापना कालदेखि नै विभिन्न साहित्यिक गतिविधि सञ्चालन गर्नुका साथै हरेक वर्ष ‘बुद्धि–रेशम स्मृति स्रष्टा सम्मान’ अर्पण गर्दै आएको छ ।
नेपाली वाङ्मयको उन्नयन, विशिष्ट साधक–स्रष्टाको सम्मान तथा नवोदित प्रतिभालाई अभिप्रेरित गर्ने उद्देश्यले २०७४ सालमा जलरिका साहित्य प्रतिष्ठान स्थापना गरिएको हो ।
प्रतिष्ठानले स्थापना वर्ष २०७४ मा दुई विधाका दुई स्रष्टालाई सम्मान गरेको थियो । त्यसपछि २०७५ सालदेखि हरेक वर्ष तीन जनालाई सम्मान गर्दै आएकोमा यस वर्षदेखि चार विधाका चार स्रष्टालाई सम्मान तथा पुरस्कृत गर्ने निर्णय गरिएको अध्यक्ष जलेश्वरी श्रेष्ठले जानकारी दिनुभयो ।
यो सम्मान कवि द्वारिका श्रेष्ठ र उहाँकी धर्मपत्नी कथाकार जलेश्वरी श्रेष्ठले कवि द्वारिका श्रेष्ठका माता–पिता बुद्धिबहादुर श्रेष्ठ र रेशमकुमारी श्रेष्ठको स्मृतिमा स्थापना गर्नुभएको हो ।
सम्मानित स्रष्टाहरूलाई जनही एक लाख रुपैयाँ नगद तथा ढलौटको प्रतिमा प्रदान गरिनेछ । सम्मान समारोह आगामी ३१ जेठमा आयोजना गरिने प्रतिष्ठानले जनाएको छ ।
सपनाको खोजीमा हराएको जिन्दगी
नेपाली साहित्यमा पछिल्लो समय आख्यानको बजार तुलनात्मक रूपमा बढ्दो क्रममा देखिन्छ । सबै पुस्ताका मान्छे डिजिटल प्लाटफर्ममा व्यस्त रहँदारहँदै पनि यो वृद्धिले आशा जगाएको छ । यसै मेसोमा परदेशमा बसेर घरदेशका बारेमा निकै गहिराइमा विषयलाई छिचोलेर लेखिएको छ– ‘विरक्त बाटो’ । प्रकाश सापकोटाकृत प्रस्तुत उपन्यास शिखा बुक्समार्फत प्रकाशन भएको हो । शैक्षिक उन्नयन र आर्थिक समृद्धिका लागि थातथलो छाड्ने आम नेपाली युवाहरूको साझा सङ्घर्ष र भोग्नुपरेका पीडालाई यस कृतिले गहन ढङ्गले उतारेको छ । काल्पनिकतालाई यथार्थको लेपन गरेर नेपालीले पराइ भूमिमा बाध्यता र बेहोसीमा गरिएको सानो गल्तीले भोग्नुपनेका थप सङ्घर्षलाई जीवन्त रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ ।
युरोपको बसाइँ गर्दै विविध विधाका आधा दर्जन पुस्तक प्रकाशन गरिसकेका लेखक प्रकाश सापकोटाले । ‘विरक्त बाटो’ सापकोटाको दोस्रो उपन्यास कृति हो । हामीबिच परिचित सुन्दर ग्रामीण इलाकाबाट उच्च शिक्षा अध्ययन र अवसरका लागि शहर छिरेकी एउटी युवतीको कथा उनिएको कृति हो यो । इस्तानबुलबाट काठमाडौँ फर्कने क्रममा विमानस्थलमा लामो समयको ट्रान्जिटलाई समय कटनीमा ओइलाइरहेका अनुहारबाट कथावस्तु अगाडि बढेर फ्लासब्याक हुँदै टुङ्गिन्छ ।
सानी नानीसहित यात्रामा अलिनो अनुहार भएकी अस्मितासँग प्रकाशको भेट हुन्छ । यही भेटमा लेखकसमेत रहेका प्रकाशले आत्मीय भावसहितको व्यवहार गर्दा प्रभावित भई ‘कन्सेन्ट’ लिएर उसको कथा लेख्दा यो कृति तयार भएको छनक पाठकले पाउँछन् । यथार्थ र कल्पनाको सहज बुनोटले पाठकमा शुरूदेखि नै गहिरो करुणा जगाउँदै पठनलाई अगाडि बढाउन प्रेरित गरिरहन्छ । अस्मिताको शहरमा अवसरको खोजी गरिरहँदा भेटिएकी सोनियासँगको संवाददेखि पठाओ राइडर विनयसँगको परिचयले नै पाठकलाई अनौठो परिवेशमा अल्झाइरहन्छ ।
अस्मिता र विनयको अप्रत्यासित भेट र निरन्तरताको परिणाम खोजिरहन पाठक जति अघि बढ्छ उति प्रभावकारी हुँदै जान्छ । छोटा छोटा आकारका परिच्छेद विभाजनले पनि पठनमा सकारात्मक उत्प्रेरणाको काम गरेको देखिन्छ । विनयको विदेश यात्रा, उसैसँग अस्मिताको अप्रत्यासित प्रेम, विश्वास र व्यवहारबीच अस्मिता र उसका बुबा तथा अनुलाई पनि लेखकले आवश्यकीय जीवन्त भूमिका लेखकले दिएका छन् । उपस्थित सबै पात्रप्रति कहीँकतै लेखकीय अन्याय हुन नदिनु परिपक्व लेखनको नमुना हो । यस कुरामा लेखक शुरूदेखि अन्त्यसम्म संयमित छन् ।
विनय र अस्मिताको सहज प्रेमभावमा झाङ्गिएको विश्वासले एउटा सानो गल्ती हुन पुग्छ । अचानक हराएको विनयले उसलाई आत्महत्याको अवस्थासम्म पुर्याएको छ । झण्डै उस्तै प्रकृतिको सिकार बनेकी वनकालीकी साधिकाबाट उद्धार हुन्छ । उसले बाँच्न र भ्रूणलाई बचाउन उत्साह भरिदिएपछि बाबुले खोजिदिएको केटासँग विवाहको प्रस्तावलाई अगाडि बढाउन राजी हुन्छे । विदेशबाट विवाहका लागि आएको लोकेशसँग उसले खुलेर गरेको व्यवहारबाट आफ्नो सानो तर गम्भीर गल्ती लुक्ने आशामा समर्पित भइदिन्छे ।
कानूनी विवाह र वैदिक दुवै विवाहपछि अस्मिताका लागि सबै डकुमेन्ट तयार गरेर फर्केको लोकेश टाढिन पुग्छ । वैधानिक रूपमा शरीर सुम्पेर भ्रूणलाई लोकेशकै बनाउने सपनाबाट विछिप्त भएकी अस्मिता आफ्नी बहिनी अनुको प्रेम र दुर्घटनाको समेत दोषी बन्न पुग्छे । सबै कुराबाट आजित भइरहेका बेला स्वीडेन जाने संयोग अकस्मात् जुर्छ । युरोपमा व्यस्तताबीच लोग्ने लोकेश र उसको परिवारबाट खासै सकारात्मक व्यवहार नपाएकी अस्मिताको गर्भमा रहेको बच्चाका कारण पनि अप्ठ्यारामा फस्छे । अन्ततः डिएनए परीक्षणबाट लोकेशले मुक्ति पाएपछि अस्मिताको दुर्दिनहरू शुरू हुन्छन् ।
नेपालमा रहँदै भेटिएकी सोनिया, जर्मनबाट उहीँ स्वीडेन भेटिन्छे । ऊसँगको भेटपछिको कथाले पाठकलाई मजाले तानिरहन्छ । घरेलु हिंसा भोगिरहेकी अस्मितालाई सोनियाले खुब सहयोग गरी उद्धार गरिदिन्छे । यो उद्धारमा किन सोनियाले नि:स्वार्थ अहोरात्र सदाशयता देखाई भन्ने पाठकले कृतिबाट अनुमान लगाउन त्यति कठिनाइ हुँदैन ।
अतिशय कठिन दिनहरू भोगेर आफ्नी काखे बालकलाई लिएर नेपाल फर्कन गैरआवासीय नेपाली संस्थाले गरेको सहयोग अतुलनीय छ । यसबाट विदेशी भूमिमा नियम, काइदाकानून नबुझ्दा र संस्कारजन्य व्यवहारबाट हुने दुष्परिणामका सन्दर्भहरूले प्रवासमा नेपालीहरूले भोग्नुपर्ने समस्यालाई चित्रण गरिएको छ ।
प्रेम प्रणयभावमा मात्र सीमित हुन्न । कहिलेकाहीँ कठोर घृणामा रूपान्तरित हुन जान्छ । पत्रकारको भूमिकामा रहेको लोकेशकै आफन्ती भाइ अस्मिताकी बहिनी अनुलाई देखेपछि उसमा आएको व्यावहारिक परिवर्तन अनौठो छ । अन्तर्मुखी स्वभावको, खासै नबोल्ने, ज्यादै अल्छी ऊ चिया, खाना आदि बनाउने, गीत गुनगुनाउने, हँसीमजाक गर्ने जस्ता बहिर्मुखी बनेको छ । अन्ततः अनुलाई भगाएर लैजान्छ । यस क्रममा दुवैको सवारी दुर्घटना हुनु दुःखद छ ।
एकपछि अर्को समस्याको उल्झनमा रहेकी अस्मिता बि.पी. कोइरालाको चर्चित उपन्यासकी पात्र इन्द्रमायाको जीवन जस्तै हुन्छ । अस्मिताको जीवनमा पनि अनेक घुम्ती सँगसँगै आउँछन् । एकातिर विनय बेपत्ता भयो भने अर्को अनुले छाडेर गई । यस परिबन्धमा फसेकी अस्मिताले कठोर परिवेशको सामना गरेकी छे । यी सबैबाट मुक्ति पाएझैँ सोचेकी उसले युरोपमा पनि उस्तै कठिनाइको सामन गर्नुपरेकाले पनि ‘विरक्त बाटो’ शीर्षकले सार्थकता पाएको छ ।
उपन्यासको एउटा रमाइलो किस्सा छ । भनिन्छ, समाजमा जन्मने बच्चाको बाबु को हो भन्ने कुरा सत्य जन्माउने आमालाई मात्र थाहा हुन्छ । तर, यहाँ अस्मिताको गर्भमा रहेको बच्चा विनयको हो कि लोकेशको भन्नेमा स्वयम् ऊ नै अलमलमा छे । विनयसँगको आकर्षण र शारीरिक सम्बन्धलगत्तै बसेको गर्भ हो वा लोकेशसँग वैधतापूर्ण सम्बन्धबाट भएको होला भन्नेमा अस्मिताको अन्योलपूर्ण अवस्थाले पुष्टि गर्छ ।
उपन्यासकारले दुइटा तथ्यलाई खुला राखेका छन् । विनयको आकस्मिक अनुपस्थिति पाठकलाई अन्योलमा राख्छ । ऊ कहाँ गयो भन्नेमा कुनै चासो नराखी उपन्यासको अन्त्यमा अस्मितासँगै भेटिनु अनौठो लाग्छ । विनयको कथा जान्न चाहनेलाई लेखकले पुनः अर्को कृति जन्माउन सक्ने तथ्यको सङ्केत गरिदिएका छन् । यसरी पाठकको जिज्ञासाको शमन लेखकले गरिदिँदा पनि अन्योल उद्घाटित भएको छैन ।
अस्मिताको एक भूल नै उपन्यास घटनाको मूल हो । जसको परिणाम घरदेश र परदेश सबैतिर भोगिने एक्लोपन, छटपटी र स्वत्व खोजीको मार्मिक अभिलेखन हो । यसले समकालीन डायस्पोराको प्रतिनिधित्व पनि गरेको छ । परिपक्व लेखनशैलीले पाठकलाई अद्योपान्त बाँधिराख्न सफल छ । आइफोन, एप्पल वाच, सुनौला झुम्का आदि कुरा अधिकांश नेपालीको सपना, विदेश मोह र आर्थिक अवसरका आधारहरू बनेका छन् । समग्रमा, नेपाली साहित्य भण्डारका लागि पछिल्लो डायस्पोरिक समसामयिकताको कसीमा उपन्यासकार प्रकाश सापकोटाले उल्लेखनीय कृति दिएको कुरा प्रष्ट हुन्छ ।
डलरको घाम ताप्दा
बाल्यकालमा एक जना बुज्रुकले मेरो दिमाग भरिदिएका थिए— “अमेरिका पुगेपछि ह्याछ्यु गर्दा पनि, खोक्दा पनि अङ्ग्रेजीमै गर्नुपर्छ ।” र त्यो भ्रम चिर्न मलाई वर्षौं समय लाग्यो ।
नियात्रा-सर्जक छवि रमण सिलवालको कृति “अमेरिकाको घाम” हातमा पर्नासाथ त्यो अतीतको स्मृति जाग्यो, “अमेरिकामा लाग्ने घाम डलरको हुन्छ, नेपालको भन्दा महँगो …l”
सर्जक सिलवालको सिर्जनामा निजात्मक यात्रा-स्मृतिदेखि प्रवासी समाजप्रति अनुभूतिको गहिरो संयोजन भेटिन्छ । जटिल भावनालाई सरल भाषाले प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत गर्ने लेखकको शैलीले पाठक समेत उनको अनुभूतिसँग सहजै जोडिन सक्छन् । पुस्तकमा समेटिएका यात्राहरूले लेखकको यात्रानुभवको दायरा फराकिलो, सामाजिक र सांस्कृतिक मूल्यमा ज्ञात र जीवनप्रतिको संवेदनशील दृष्टिकोणमा सुविचारित देखिन्छन् ।
यात्रा साहित्यमा यात्रा-वर्णनलाई लालित्यपूर्ण ढङ्गले आख्यानीकरण गर्नु आवश्यक हुन्छ । केवल भूगोल, घटनाक्रम, मौसमी दृश्य वा क्रियाकलापहरूको सिलसिलेवार टिपोटले मात्र यात्रा साहित्य पूर्ण बन्दैन । यात्रासँग सम्बन्धित अनुभवलाई आख्यानीकरण गरेरै स्रष्टा स्थापित हुन्छन् र स्रष्टाको अनुभूति तथा दृष्टिकोण नै यात्राको अलङ्कार बनेर प्रकट हुन्छ । आफू अमेरिकामा पुगेपछि बेहोरेको चर्को घामलाई लालित्यपूर्ण ढङ्गले आख्यानीकरण गर्दै शीर्षक पुस्तक बनाएका लेखकले पाठकलाई भने त्यही घाममा खिचेर शब्द-शिल्पले पिल्साउने ध्याउन्नमा छन् भन्दा अत्युक्ति नहोला ।
शीर्ष-लेख तथा केही नियात्राहरू अमेरिकाको परिवेश र भूगोलमा केन्द्रित भए पनि यात्राको दायरा त्यतिमै सीमित भने छैन । उनले अन्य मुलुक, समाज र संस्कृतिलाई नियात्रामा समेट्दै यात्रानुभवको क्षितिजलाई अझ फराकिलो बनाएका छन् । “अमेरिकाको घाम” को शीर्षक पुस्तकमा युरोप हुँदै ब्रह्मपुत्र नदीसम्मको तट समेटिनु कति न्यायोचित हो, त्यो प्रश्नको उत्तर दिने दायित्व पाठकलाई सुम्पेको छु ।
“अमेरिकाको घाम” बाट शुरू हुने पुस्तक “खानाको सहरमा भोक भोकै” सम्म आइपुग्दा पाठकले केवल भौगोलिक यात्रा मात्र होइन अनेकौँ अनुभव, आधुनिक समाज र सामाजिक भावनाको विभिन्न कोणले नियाल्न पाउँछन् । पुस्तकका शीर्षकहरू नै अत्यन्त आकर्षक र जिज्ञासामूलक छन् जसले पाठकको मनोभावलाई पुस्तकप्रति आकर्षित गरिरहन्छ । लस भेगासको रङ्गीन रात, हुवर ड्याममा तीस मिनेट, युनिभर्सल स्टुडियोको भव्यता जस्ता शीर्षकले आधुनिक पश्चिमी सभ्यता, कला-मनोरञ्जन र विकासको चमकलाई चित्रण गरिरहेको छ । स्लोभेनियामा दश दिन, युरोपको नाट्यशालामा वृद्ध निर्देशक, स्लोभेनियन कलाकार योजेसँग ‘नजरावें’ जस्ता शीर्षकले साहित्य र पश्चिमी कला-संस्कृतिको अन्तरसम्बन्ध प्रस्तुत गर्ने जमर्को पुस्तकमा भएको छ ।
लेखकको शैली सरल, अवलोकनशील र अनुभवप्रधान देखिन्छ । नियात्रा कृति लामो हुन्छ भन्ने बुझाइलाई मिथ्या साबित गर्दै पुस्तक सानो आकार मै गहन बनेको छ । पुस्तक दृश्य वर्णनमा मात्र सीमित नभई त्यसभित्रका भावना, सामाजिक यथार्थ र सांस्कृतिक अन्तरलाई खोतल्न लेखकले आफ्नै सिर्जना शक्तिको विशिष्ट अनुप्रयोग समेत गरेका छन् । ‘हिउँ पर्दैछ, स्विमिङ चल्दैछ’ ले विरोधाभासभित्रको सौन्दर्य देखाउने कलात्मक क्षमता झल्किएको छ । त्यस्तै ‘खानाको शहरमा भोक भोकै’ ले व्यङ्ग्यात्मक तथा भिन्न सामाजिक चेत बोकेको सङ्केत दिन्छ ।
भुँडीपुराण प्रकाशनले बजारमा ल्याएको पुस्तकको अर्को विशेषता यसको विविधता हो । एउटै कृतिभित्र यात्रा, कला, प्रकृति, आधुनिकता, मानवीय सम्बन्ध, विकासको अन्तिम सीमा र समाजका अनेक पक्षहरू समेटिनु पाठकका लागि रोचक पक्ष बन्न सक्छ । पुस्तक मार्फत पाठकले केवल जानकारी मात्र नभई, नियात्राकारसँगै विदेश सयर गरिरहेको अनुभूति सँगाल्ने देखिन्छ ।
स्रष्टाले लेखनमा सिर्जना शक्ति, तार्किक क्षमता तथा विषय र प्रसङ्गप्रति विविध निजात्मक दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्न सक्नुपर्छ । यो दृष्टिकोणमा यस अगाडि पनि ग्रीनविचको साँझ लगायतका नियात्रा लेखिसकेका लेखक अमेरिकी घामको रापले झन् खारिएका छन् । नियात्राकारभन्दा कविको रूपमा बढी चिनिएका स्रष्टा यो कृति मार्फत नियात्राकारहरूको लाइनमा अग्रपङ्क्तिमा छन् भन्न धक मान्नु पर्दैन । पेशागत रूपमा व्यापारमा सफल लेखक स्वयंले शब्दका खेलहरूमा झन् धेरै समय व्यतित गरिरहेका छन् भन्न पनि अर्को धक मान्नु नपर्ने देखिन्छ ।
यात्रा लेखनमा स्रष्टा उच्च नैतिकवान् रूपमा प्रस्तुत हुनु आवश्यक हुन्छ । आफू पृथक् समाज र भूगोलको द्रष्टा भए पनि उच्च नैतिक मर्यादाका अतिरिक्त पृथक् सामाजिक मूल्य मान्यता उपर निरपेक्ष हुनुपर्छ स्रष्टा सामाजिक चालचलन, रीतिरिवाज, धर्म परम्परा, क्षेत्रगत सहिष्णुता एवं जातीय सद्भावको सम्मानका साथै वर्ग विभेद-मुक्त र लैङ्गिक-मैत्री हुनु आवश्यक छ । पुस्तकमा पनि स्रष्टाले आफ्नो दृष्टिकोणमा सामाजिक निरपेक्षता, निष्पक्षता र नैतिक इमानदारिता प्रदर्शन गरेको प्रतीत हुन्छ ।
लेखकले नियात्रा स्थान, दृश्य र घटनाको वर्णनमा आफूलाई सीमित नराखी व्यक्तिगत सम्बन्ध र पारिवारिक अनुभूतिलाई संवेदनशील रूपमा समेटेका छन् । विशेषतः छोरासँगको पुनर्मिलन, साथीहरूसँग भएका आत्मीय अन्तर्मिलन तथा पारिवारिक निकटताका प्रसङ्गहरूमा कृतिले भावनात्मक उचाइ चुमेको छ । लेखक यात्रालाई बाह्य संसारको अवलोकन मात्र नभई अन्तर्मनको यात्रा समेत बनाइदिन्छन् । लेखकले प्रवास जीवन, सम्बन्धप्रतिको मोह र पुनर्मिलनको क्षण पाठकले समेत आनन्दमय अनुभूति गर्ने प्रकारले वर्णन गरेका छन् ।
कताकति लेखक निजात्मक प्रसङ्गहरूमा बढी बगेको पनि देखिन्छ । पारिवारिक सम्बन्ध र संवेदनात्मक सम्प्रेषणको प्रस्तुतिमा लेखकले पटक-पटक एकै अभिव्यक्ति दिइरहेको भेटिन्छ । व्यक्तिगत प्रसङ्गहरूको प्रस्तुतिको विस्तार र दोहोरिएको महसूस भने हुन सक्छ । भलै आफ्ना अनुभवलाई प्रस्तुत गर्दा आत्म केन्द्रित प्रशंसा वा आत्मश्लाघालाई कतै पनि स्थान भने दिएका छैनन् ।
निचोडमा कृति यात्राका बाह्य दृश्यभन्दा बढी मानिसका अनुभूति, समाज र संस्कृतिका तहहरू उजागर गर्ने नियात्रा सङ्ग्रहका रूपमा देखिन्छ । लेखकले यात्रालाई भावनात्मक स्पर्श, प्रवासी जीवनको यथार्थ र आधुनिक सभ्यताका विविध आयामलाई कलात्मक ढङ्गले प्रस्तुत गरेका छन् । सरल भाषा, गहिरो अवलोकन र आकर्षक शीर्षकहरूले पाठकलाई आरम्भदेखि अन्त्यसम्म बाँधिराख्न सफल देखिन्छन् । नियात्राभित्र संवेदना र सौन्दर्य बोधको सन्तुलित प्रयोगले कृतिलाई थप प्रभावशाली बनाएको छ ।
चार दामलीका ‘दामली अक्षर’
पोखराका चर्चित कविहरू ईश्वरमणि अधिकारी, जीवनसागर भण्डारी, दीपक समीप र लक्ष्मण थापाको संयुक्त प्रयासस्वरूप ‘दामली अक्षर’ नामक मुक्तक सङ्ग्रह हालै प्रकाशित भएको छ । पोखराका जुनसुकै साहित्यिक कार्यक्रमहरूमा पनि उत्साहपूर्वक सहभागी हुने यो दामली समूहले प्रकाशनमा ल्याएको ‘दामली अक्षर’ पोखराका प्रतिनिधिमुलक मुक्तकहरूका रूपमा आएको छ । पोखरा आफैँमा सुन्दरतम् स्थान विशेषका रूपमा विश्वभरी नै ख्याति आर्जन गरेको शहर हो । यस्तो भावमय भूमिमा कवि, कलाकार, साहित्यकार, कथाकार र मुक्तककार नजन्मे अन्यत्र कहाँ जन्मनु ! जसरी प्राकृतिक रूपमा जति सुन्दर छ पोखरा सृजनाका हिसाबले पनि आफूलाई अब्बल प्रमाणित गर्ने प्रयत्नमा अगाडि बढिरहेको छ । यहाँ चर्चा गर्न लागिएको मुक्तक सङ्ग्रह ‘दामली अक्षर’ पनि यसै सिलसिलाको एक महत्त्वपूर्ण पाइला हो भन्ने लाग्दछ ।
चारजना अग्रज स्रष्ठाहरूका छुट्टाछुट्टै शीर्षकमा समेटिएका सृजनामा ईश्वरमणि अधिकारीको ‘ऐँठनमा ईश्वर’ जीवनसागर भण्डारीको ‘गमलामा फूल’ दीपक समीपको ‘पानीमा आगो’ र लक्ष्मण थापाको ‘स्वप्न संसार’ शीर्षकमा ३०/३० वटा मुक्तकहरू रहेका छन् ।
पोखरालाई मुक्तकको उर्वर भूमिका रूपमा लिइन्छ । नेपाली साहित्यकै सन्दर्भमा पहिलो पटक पोखरेली युवा सांस्कृतिक परिवारले ‘टिकटमा मुक्तक’ सुनाउने कार्यक्रम सफलतापूर्वक शुरुआत गरेको थियो र यो परम्परा कायम नै छ ।
मुक्तक स्वतन्त्र विधा हो । थोरै शब्द खर्चेर गहन भावभूमि सृजना गर्दै अन्तिम पङ्क्तिमा गहन अर्थबोधसहित झड्का दिने गरी सृजना गरिएको चतुष्पदीय पङ्क्तिहरूलाई नै मुक्तक मानियो । पहिलो र दोस्रो पङ्क्तिमा तुकबन्दी मिल्नुपर्ने, तेस्रो पङ्क्ति स्वतन्त्र रहने र अन्तिम पङ्क्ति माथिका दुई पङ्क्तिसँग सम्बन्धित रहनुपर्ने यो विधाको मान्यता रहेको छ ।
सबथोक सहन सकिएला सहन गाह्रो त अपमान हो
रिसले आफैँलाई सिध्याउँछ बाबै त्यो त मन्द विषपान हो
यसो भन्छिन् मेरी आमाले सम्झाइरहन्छन् बुढा बाबाले
कसले के गर्यो छोडिदे छोरा, सबभन्दा ठूलो क्षमादान हो !
यहाँ मुक्तककारले थोरै शब्दमा धेरै भन्ने भन्दा पनि धेरै उदाहरणबाट एउटा सत्यलाई उद्घोष गरेका छन् – सबभन्दा ठूलो दान भनेकै क्षमादान हो ।
यही माटोमा केही गर्नु पो गर्नु हो
खुशीको आभा छर्नु पो छर्नु हो
बाँचुञ्जेल बाँच्नु जगत हँसाएर
दुनिया रुने गरी मर्नु पो मर्नु हो !
प्रयुक्त मुक्तकमा सर्जकले जीवनको सार्थकता बारेमा बोलेका छन् । दुईदिनको जिन्दगीमा सधैँ राम्रो गरेर जानुपर्छ भन्ने सन्देश मुक्तकमा दिइएको छ ।
तुहिरहन्छन् जीवनका आशा
जङ्गिरहन्छन् कलिका दुर्वासा
सत्ता र शक्तिको खेल छ यहाँ
पल्टिरहन्छन् शकुनीका पासा ।
यहाँ सर्जकले सरल ढंगले राजनीतिमा हुने विकृतितर्फ सङ्केत गरेका छन् । पोखरामा हुने कार्यक्रमहरूमा वाहवाही बटुल्न सफल भण्डारीका कविता र मुक्तकहरू श्रोता र पाठकहरूद्वारा रुचाइन्छ ।
कतै सन्नाटा छ कतै शोक छ
लाग्छ राजनीतिमै सबथोक छ
भान्सामात्र त हो फेरिएको
मान्छेमा अझै नअघाउने भोक छ !
राजनीतिमा फैलिएको घीनलाग्दो भोकलाई यहाँ थोरै शब्द खर्च गरेर तीखो व्याङ्ग्य प्रस्तुत भएको छ । राजनीतिकर्मीहरूमा रहेको हन्तकाले प्रवृत्ति नै आजको विकृतिको मूलश्रोत हो भन्ने तथ्यलाई मुक्तककारले सुन्दर ढंगले व्यक्त गरेका छन् ।
यो जिन्दगी न बर्बाद छ न आवाद छ
ईश्वरले कहिल्यै भनेन चन्द्रमा बेदाग छ
अनौठो रहेछ तिम्रो सङ्गतको प्रभाव पनि
आजकल फूल छाडेर काँडामा अनुराग छ !
जिन्दगी मध्यम गतिमा हिँडिरहेको अवस्थामा मुक्तककारले चन्द्रमुखीको मुहारमा दाग छ भन्ने सत्यलाई स्वीकार्दै अचेल काँडामा अनुराग भएको कुरा व्यक्त गरेका छन् ।
यसरी ईश्वरमणि आफूलाई निरन्तर परिष्कारको बाटोबाट अगाडि बढाइरहेका छन् ।
प्रस्तुत पुस्तकमा दोस्रो क्रममा रहेका सर्जक जीवनसागर भण्डारीले यसका अतिरिक्त ‘असुरक्षित गुलाब’ नामक मुक्तक सङ्ग्रह प्रकाशित गरेका छन् । जीवनसागर गहिरो काव्यिक चेतना भएका सर्जक हुन् ।
मुक्तक स्रष्टाले भन्न खोजेको कुरा थोरै शब्दमा धेरै भाव आउने गरी अन्तिम पङ्क्तिमार्फत विशेष झड्का सृजना गर्नुपर्ने हुन्छ, जसबाट पाठक र सर्जक दुवै पक्षको धीत मरोस् । नेपाली मुक्तक परम्परामा त अन्तिम पङ्क्तिमा मार हान्ने भन्ने चलन पनि चलाइएको छ, तर साहित्यमा त्यस्तो हिंसात्मक शब्दको प्रयोग उपयुक्त हुन्छ जस्तो लाग्दैन ।
प्रस्तुत मुक्तक सङ्ग्रहका सन्दर्भमा चर्चा गरौँ – मुलतः कवि ईश्वरमणि अधिकारीले आफ्ना कविताहरूमा दर्शनको प्रयोग गर्न रुचाउँछन् । उनका कविता, मुक्तक र यस्तै सृजनाहरूमा जीवन र जगतमा दर्शनको महत्त्वलाई दर्शाएका हुन्छन् । उनका ‘समयको तस्वीर ‘ (कविता सङ्ग्रह), ‘हृदयको आलाप’ (गजल सङ्ग्रह), सम्बोधिका (मुक्तक सङ्ग्रह) र ‘सानो साथी’ (कविता सङ्ग्रह) यस अघि नै प्रकाशित भैसकेका कृतिहरू हुन् । उनले आफ्ना सृजनामा सुन्दर ढङ्गले जीवनका उहापोह प्रस्तुत गर्दछन् । ईश्वरमणिको आफ्नो अध्ययनको विषय त गणित हो । यसै विषयमा विद्यावारिधि गरेका भए पनि उनले आफूलाई एक अब्बल साहित्यकारका रूपमा उभ्याउन सफल भएका छन् ।
मिथ्या सत्यमा टेकेर उत्सव मनाए मान्छेले
हुनुको भ्रम फिँजाएर भएको जनाए मान्छेले
न बोल्छ न बुझ्छ न हिँड्छ न हिँडाउँछ
एकदम झुकेर ढुङ्गालाई ईश्वर बनाए मान्छेले ।
यहाँ मुक्तककारले बारम्बार दोहोर्याएर बोले भने असत्य पनि सत्य हुन जान्छ भन्ने जनविश्वास रहेको छ । त्यही विश्वासमा ढुङ्गालाई ईश्वरको प्रतीक मानेर आफ्नो आस्था प्रकट गर्ने क्रममा ढुङ्गाले पनि ईश्वरको स्थान ग्रहण गर्न पुग्छ भन्ने कुरालाई मुक्तकमा मीठो ढङ्गले व्यक्त गरेका छन् ।
यस्तै अर्का कवि तथा मुक्तककार दीपक समीप पोखरामा हुने साहित्यिक कार्यक्रमहरूमा चालिसकै दशकदेखि सुनिँदै आएका प्रसिद्ध कवि हुन् । दीपकको कलमको साइनो सिधै हृदयसँग गएर जोडिन्छ । मानवीय प्रेम, जीवन र जगतका असङ्गत पक्ष र प्रकृतिको चित्रणमा विशेष खुबी देखाउने समीपले आफूलाई अब्बल साबित गरेका छन् । उनका सृजनाले हृदयको भित्री पाटोलाई च्वास्स छुन्छन् । यस अघि उनका ‘भूगोलभित्र नकोरिएको देश’( गजल सङ्ग्रह), ‘अक्षर अक्षरमा देश’( मुक्तक सङ्ग्रह) र ‘नदीको राजमार्ग ‘(लघुकथा सङ्ग्रह) कृतिहरू प्रकाशित भैसकेका छन् । यस ‘दामली अक्षर’ कृति सङ्ग्रहमा समेटिएका मुक्तकहरूलाई उनले ‘पानीमा आगो’ नाम दिएका छन् ।
दिल उधार्दा पनि मज्जा आउँछ टाल्दा पनि मज्जा आउँछ
यो बैंस घरी पोखाउँदा घरी समाल्दा पनि मज्जा आउँछ
तिमी दियो हौ म तिम्रै वरिपरी घुमिरहने त्यही पुतली हुँ जसलाई जानी जानी दियोमा ज्यान फाल्दा पनि मज्जा आउँछ ।
यहाँ मुक्तककारले उत्सर्जित प्रेमको उदाहरणका लागि पुतलीलाई दियोमा होम्ने मात्र होइन, आफैँ दियोमा होमिन पनि तयार भएर आफ्नो प्रेमप्रतिको समर्पण देखाएका छन् । यही पङ्क्तिबाट थाहा हुन्छ कि उनी हृदयका राजा हुन् ।
तिम्रो तिर्खाको मूल बन्न पाए पनि ठीकै हुन्थ्यो
तिम्रो अन्जान भूल बन्न पाए पनि ठीकै हुन्थ्यो
मलाई बारम्बार मायाले गोडमेल गर्छ्यौ भने
तिम्रो कौसीको फूल बन्न पाए पनि ठीकै हुन्थ्यो ।
राम्रो गोडमेलको प्रबन्ध हुने ग्यारेन्टी भएमा उनी कसैको कौसीको फूल हुन पनि तयार हुन्छन् । यो प्रेमको अनौठो त्याग होइन त !
तोडफोड र आगजनी देख्दा लाग्छ सरिफ त म मात्र रैछु
विगतका आन्दोलन देख्दा लाग्छ वर्वरिक त म मात्र रैछु
हे भगवान त्यत्रा रुपियाँ, डलर र जिन्सी कताबाट आयो ?
नेताका अकुत सम्पत्ति देख्दा लाग्छ गरीब त म मात्र रैछु ।
नेताहरूको नियतमाथि गरिएको यस्तो टिप्पणीबाट दीपक माया र प्रेमका सन्दर्भ मात्र होइन राजनैतिक र सामाजिक चेतनाका दृष्टिबाट पनि उनको सृजना उत्तिकै सचेत छन् भन्ने प्रष्ट हुन्छ ।
वर्णानुक्रमका अर्का दामली स्रष्टा चर्चित साहित्यकार हुन् लक्ष्मण थापा । यिनको सृजनामा दर्शनतर्फको झुकाव छ । समाजको भित्री तहमा रहेका विकृति र कुरीतिहरूलाई सुन्दर ढङ्गले औँल्याएर सुधारको आग्रह यिनका सृजनामा पाइन्छ । यिनका सृजनामा बौद्धिक पक्षको आग्रह रहन्छ । ‘स्वप्न संसार’ शीर्षक दिइएको यस सङ्ग्रहमा समेटिएका मुक्तकका अतिरिक्त ‘मनको मूर्च्छना ‘(गजल सङ्ग्रह), ‘पला-पला’ (गजल सङ्ग्रह), ‘अक्षरहरूको मुर्च्छना’( कविता सङ्ग्रह), ‘पर्खाल बाहिर ‘( मुक्तक सङ्ग्रह) र ‘मान्छे हराएको मान्छे’(लघुकथा सङ्ग्रह)जस्ता कृतिहरू प्रकाशित भइसकेका छन् । साहित्यकार लक्ष्मण थापाका सृजना अत्यन्त चोटिला, मर्मस्पर्शी र बोधगम्य हुन्छन् । पोखराका प्रायः सबै साहित्यिक कार्यक्रममा उत्साहपूर्वक सहभागी हुने, बहुविधामा कलम चलाउने स्रष्टा यहाँको साहित्यिक समाजमा सबैद्वारा रुचाइएका व्यक्तित्व पनि हुन् ।
पाप होस् या पुण्यको घैँटो एक एक गरी भरिन्छ
त्यही बोकेर ओराली झरिन्छ या उकालो चढिन्छ
अघि विपर्यस्त मार्ग या घोर अँध्यारो किन नहोस्
जीवन न पछाडि फर्कन्छ न कतै टक्क अडिन्छ !
यहाँ मुक्तककारले हिन्दु धर्मको वेदान्तलाई आधार बनाएर मानिसले दुःख सुख या आनन्दको बाटो आफैँ बनाउँदै जान्छ । कर्म अनुसारको फलको अधिकारी ऊ आफैँ बनाउँदै जान्छ । कर्म अनुसारको फलको अधिकारी ऊ स्वयं हो । जीवन यात्रामा विपरित मार्ग चुनोस्, जीवनको गतिशीलतालाई कसैले रोक्न सक्दैन भन्ने भाव माथिको मुक्तकबाट आएको छ ।
यसका अतिरिक्त आफ्ना सृजनाहरूमा समाजमा रहेका विकृति र विसङ्गतिलाई कलमरूपी तीक्ष्णवाण प्रहार गर्न साह्रै सिपालु छन् ।
जाँड भित्र पसेपछि विद्वताले गति लिएको छ
एक पाइला बढूँ कि भनि चरणामृत पिएको छ
‘न्यु इयर पार्टी’मा टिल्ल वेदव्यास उवाच
हाम्रो राष्ट्रियता टाईको चुप्पोमा झुण्डिएको छ !
जाँडको घुट्कीसँगै विद्वताको रफ्तार बढ्नु र अगाडि बढ्नका लागि चरणामृत सेवन गर्नु आजको फेसन भएको छ । वेदव्यास उवाच भन्ने पण्डित मानसिकता पनि परिआउँदा ‘न्यु इयर पार्टी’मा टिल्ल पर्नु समाजको दह्रै विकृति हो र अझ घतलाग्दो कुरा त हामीभित्र मौलाएको विदेशीहरूको नक्कले समाजको अक्कल नै बिग्रेको कुरा बडो चोटिलो ढङ्गले प्रस्तुत मुक्तकमा व्यक्त गरिएको छ ।
यस्तै अर्को व्याङ्ग्यको उदाहरण लिऊँ-
हुन त म अहिले यसै पनि बेकार छु
तैपनि म जिन्दगीप्रति आभार छु
आऊ ! ठग ! ए ! ठगी खान पल्केकाहरू
म अझै पनि ठगिनका लागि तयार छु !
यहाँ सर्जकले ठगी खान पल्केकाहरूलाई निमुखाहरूका तर्फबाट अझै सकेको ठगी गर भनेर आह्वान गरेका छन् । यो वर्तमानप्रति गरिएको मीठो व्यङ्ग्य हो ।
यी र यस्तै मीठा मुक्तकहरूको सङ्ग्रह ‘दामली अक्षर’ पठनीय पुस्तकको रूपमा दरिएको छ । कुशल कलाकार एवं कवि रमेश श्रेष्ठद्वारा सृजना गरिएको सुन्दर अमूर्तकला मुखपृष्ठ रहेको चार दामलीहरूको प्रयासमा प्रकाशनमा आएको पुस्तक मित्रताको एउटा राम्रो उदाहरण पनि हो ।
यौनकथा : नाङ्गो रूखमा क्षितिजको सपना
सधैं नाङ्गो छ यो डाँडो । आफ्नै गतिमा बगे खोलाका सुसेलीहरू । अहँ, सकेनन् ब्यूँझाउन तिनीहरूले यसलाई र मला ई। जो भएका फूलका थुँगाहरू, गुराँसका ससाना थुम्कीहरू बिलाए उहिल्यै कहिलेकहिले । यो आकाश सधैं नजीकै देखा पर्छ, लोभ्याउँछ र हराउँछ । मनभरि सपना लिएर आउने दाउरे-दाउरेनीहरू धेरै भयो आउँदै आउन्नन् । सिद्धिहाले जो भएका हाँगाबिँगाहरू । पातहरू लुछेर लगे हावाले । बैंसहरू सबै घामले । झरी पर्छ । हुस्सु लाग्छ । ओहो ! बिर्सिसकें आफूलाई नजीकैबाट हेर्न पनि । केवल नाङ्गो डाँडाको एउटा रूख- एउटा नाङ्गो रूख ।
हो- मलाई आफूप्रति पश्चात्ताप छ, छ एउटा विद्रोह । तर धेरै पछि, हो धेरै पछि । त्यसो त तिमीले चाहेर पनि कहाँ हुन सकुँला र म तिम्रो । त्यहीं राम्रो । नचाहिदेऊ । नहेरिदेऊ । सडक छ । गल्ली छ । सिनेमा छ । पार्क । यो रातो सारी । कालो स्वेटर । टाढैबाट चिन्छौ तिमी । किन नचिन्नु आफ्नो पहिलो कोसेली कसो ! तर ती सबैलाई, स्वेटरलाई, सारीलाई, मलाई, मेरो आँखा र गालालाई भुल्न चाहिरहेछौ तिमी । तर सकिन्न हगि, भुल्न ! सकिन्न हगि भुल्न !
मलाई थाहा छ बोतलका बोतल रित्तो पार्छौ तिमी प्रत्येक रात । आफूलाई कति अनन्त अनन्त भुल्न मन लागेको तिमीलाई । फेरि त्यही बिहान आइहाल्छ । त्यही घामको पहिलो मुठी आइहाल्छ, छोइहाल्छ तिम्रो रन्थनिएको टाउकोलाई । तिमी जुरमुराएर उठ्छौ । आँखाभरि कचेरा टाँसिएका छन् अलि सुन्निएजस्ता भएका छन् गाला ।
‘ए सावि ! चिया ल्याऊ त !’ कसरीकसरी तिम्रो मुखबाट निस्किहाल्छ । अनि त तिमी आत्तिएला जस्ता हुन्छौ । केही खुस्के जस्तो हुन्छ तिमीभित्र । शरीरभरि उम्रिन्छन् काँडैकाँडा । एकछिन गम्भीर भएर सोच्तछौ, सोच्तछौ र हतारसँग मुखमा दुई गाँस हालेर अफिस जान्छौ ।
त्यही बासी अनुहार अफिसको । सबका शिथिल र थाकेका आँखा । टाइपको एकोहोरो टकटक । टाइपिस्टको रुखो हाँसो । दिक्कदिक्क लाग्छ तिमीलाई । घाम डुब्न लागेको छ । ठिङ्गठिङ्ग उभिइरहेछन् एक-एक रूख । तिमी हेरिदिन्छौ र चूपचाप गुनगुनाउँछौ आफूभित्र । एउटा हैरानी छ स्वरमा ।
माफ राख । प्रत्येक गएका क्षणहरू भत्कँदो सपना जस्तै हुन्छन् । धमिलो छ आकाश र पहाड जोडिएको ठाउँ । हिमाल परपर छ । तिम्रो आँखाभरि आँसु छ । एउटा कहालीलाग्दो एकाकीले निल्छ तिमीलाई । यो एकाकी एउटा पूर्णतामा बदलिन्छ ।
त्यहाँ तिमी मात्र होइनौ । अब म पनि त छु । कोठाको शून्यता । कति मनपर्दो ! कति लोभलाग्दो !! हरे । तिमीले भरिदिएको यो म्वाइँले आँखाका परेलीहरू अझै चिसा छन् । सारै चिसा हिउँ जस्ता । यस ओठमा अझ अर्को ओठ आएर टाँसिएको छ । यी सेता गालाहरू टोकाइले रगत चुहिएला चुहिएला जस्तै छन् । तिघ्राका डामहरू त शायद मेटिए अब । कतिकति धेरै माया गर्छौ तिमी । सारा मायाका लहरहरू कसरी पोखिदिन सकेको मलाई ।
उफ् ! एक्लै सिनेमा गए हुन्न तिमी ? मै जानुपर्ने होइन ? एक्लै डुल्न गए हुन्न तिमी ? मै साथ लाग्नुपर्ने ? पहिले कसो गर्थ्यौ त तिमी ? बानी हो रे कस्तो बानी ? सत्य बुझ्न सकेको होइन मैले । कुन बिहान कुन राति सबै एउटै ठान्छौ एउटै । मीठा हुन्छन् गीतका धुनहरू । कसरी छुन्छन् मुटुहरूलाई । मान्छेका लयालु मुटुको मासुहरूलाई । अझ केस्राहरूलाई सारै धेरै गीत गाउँछौ तिमी ।
अँ प्रत्येक मान्छे एउटा कथा । प्रत्येक जिन्दगी एउटा कथा । यो हाम्रो पनि एउटा कथा । म तिम्रो स्नेहको विशाल आकाश । कति धेरै अटाउन सकेको म । भान्साघरमा भात पकाउन लाग्यो तिमी सँगै छौ । धारामा नुहाउन गयो तिमी बाहिरबाट च्याइरहेछौ । तरकारी किन्न जाँदा पनि पछ्याएकै छ तिम्रो छाया । लखेटिरहन्छ मेरा प्रत्येक क्षणहरूलाई ।
कतिपल्ट म भन्छु- नगरिबक्स्योस् यस्तरी माया ! मलाई मन पर्दैन । कहिल्यै स्वास्नी नदेखेको लोग्नेमान्छे ! तिमी झन् टोलाएर हेरिरहन्छौ मेरा आँखालाई लट्ठिएर । भात पस्कन लाग्यो एक पटक कसिएर नसमाती हुन्न नारीलाई । चियाको कप लगेर अगाडि राखिदियो म्वाइँले पहिले भरिदिनुपर्छ ओठलाई । आफ्ना लिपस्टिक सबै पुछिन्छन् । कतिपल्ट दलिरहनु । दिक्क लाग्दैन । एक दिन हो र ! सधैँ ! कस्तो अनन्त तृष्णा हँ तिम्रो !
अफिस बिदा भएको दिन त झन् । दिनभरि कति पटक मर्याकमुरुक पारेर जीउ समात्न परेको । अँगालै अँगालो । रातभरि जीउ कटकटी खाइरहन्छ । जरो आएजस्तै हुन्छ । कमजोर मान्छे । ती सबै बैंसहरूलाई किन खन्याइदिन सक्तैनौ एकै पटक मलाई ? त्यत्तिका लागि स्वास्नी बनाएको होइन । नपुंसक मान्छे ! साह्रै बढ्ता भयो साह्रै । कसिङ्गर कहिल्यै राम्ररी लाउन पाइन्न । ओछ्यानका सिरक र डस्ना जथाभाबी छन् । फलामको शरीर हो र मेरो । कत्तिपल्ट नभनेको हो र तिमीलाई मेरो बिन्ती छ राजा ! यत्ति सारै लग्गु नहोइबक्स्योस् न जीउ बिग्रन्छ । कस्तो केटाकेटी भइबक्सेको ! ल अलिकति हाँसिदिएपछि पुग्यो तिमीलाई । केही चाहिएन । केही पनि चाहिएन ।
हुँदाहुँदै कत्तिसम्म हुन्छौ भने अफिस जान पनि बिर्सिन्छौ । अफिस जाने समय पनि मैले सम्झाइदिनुपर्छ । कस्तो अचाक्ली । तलब नआए के हुन्छ थाहा छैन तिमीलाई । केवल म । एउटी युवतीको नाङ्गो तिघ्रा । नाङ्गा मासुका लाम्टा । नाङ्गो छाती। जाडाको समय । जीउभरि सर्दी घुस्छ । लुगा लाउन ज्यान गए दिने होइनौ । रातभरि कसरी सक्नु ? कत्ति हेर्न परेको ? कति चुस्नुपरेको यो मासुलाई ? के छ यस मासुमा ? के छ यस चोक्टामा ? हरे ! तिमी बौलाइरहेछौ । सबै लोग्नेमान्छे यस्ता कहाँ हुन्छन् ? जीउको कुनै भागमा थपथपाएपछि थपथपाएको छ, छ । कति धेरै आनन्द लुट्न चाहन्छौ मबाट तिमी ? म सक्तिनँ सक्तिनँ । सारै कराएँ भने के आनन्द लुट्न पनि नपाउनु मैले भनेर त्यसैत्यसै कराउँछौ । आफूलाई पूरा समर्पित गरिदिइसकेकी छु तिमीमा । तर सधैं असन्तोष । वासनामा असन्तोष त हुन्छ । मलाई हृदयको माया गर भनेको होइन । तर ज्यान गए छाडेनौ अहँ मैले लाख बिन्ती गर्दा पनि छाडेनौ तिमीले ।
थाहा छ । तिमी होशमा त छौ । एउटा पानी परेको रात । मलाई तिमी पूरा नाङ्गो बनाउँछौ । लाज त भागिसकेका छन् मबाट अब । पहिले म्वाइँ खान्छौ । जीउलाई कसिएर समात्छौ । आँखामा टोकिदिन्छौ । ल तिमी मेरो छातीमा टोक्छौ । मेरो तिघ्रामा, मेरो गालामा, मेरो निधारमा, मेरो घाँटीमा । सहँदै छु म मरेर । तिम्रा ती तीखा दाँतहरू । क्वापक्वाप्प गाड्छौ । रगत नै फुट्ला जस्तो भएर आउँछ । पछिपछि त सहनै सकिनँ । उफ् ! यो कस्तो प्रेम हो ? मैले नरोकेको भए, बलपूर्वक नरोकेको भए, शायद त्यो रात मर्थें होला सधैंका लागि । राक्षस मान्छे तिमी ।
अनि त के र ! कोठामा बस्नैहुन्न । तिम्रो नाटक चलिहाल्छ । रबरको भकुन्डोलाई पनि त्यत्ति दुःख दिइन्न होला । झुक्क्याएर भाग्नुपर्छ मैले तिमीबाट । कसरी गाड्न दिइरहन सकिन्छ तीखा दाँतहरू ? नाङ्गो बनाएर मात्र पुगेन तिमीलाई ?
हो, केही वर्ष हुन्छ । क्षितिज जस्तै तिमी अब त शून्य छौ । केवल बादलका टुक्राटुक्री आउँछन् । खेल्छन् र हराउँछन् । यो नाङ्गो डाँडाको नाङ्गो रूख । सधैं टकटकी लाएर हेरिरहन्छु तिमीलाई । अब तिमी रुन पनि सक्तैनौ । पाचुके भइहाल्यो हाम्रो । के लाग्छ टिक्न सकिनँ तिमीसँग । अब पढ्न लागेकी छु । सडकमा भेट हुन्छ । रुन मन लाग्छ । म जानुपहिले तिमी त्यस्तो थिएनौ । पक्का थिएनौ । हो, मैले तिम्रो अपरिमित वासना जगाइदिएँ । क्षमा चाहन्छु । म पनि त अब बूढी भएँ । तिमी त तन्देरी नै छौ । बुढ्याइ चाहिं तिम्रो पुरस्कार मलाई । भइगयो वितृष्णा छैन जिन्दगीप्रति ।
अब डाँडामा पात हाँगाविहीन एउटा ठुटो रूख छ । त्यहीं आएर आकाश जोरिएको छ । त्यो पनि धमिलो छ- कुयेंत्रो लागेजस्तै । रूखका सपनाहरू सावि र क्षितिज तिमी भएका छौ । आज पानी पर्छ । हो आज पक्कै पानी पर्छ ।
(परशु प्रधानका ‘प्रतिनिधि कथाहरू’बाट)
कथा: उज्यालाे बस्ती
यदि ज्ञान, देउता रिसाउने जादू हो भने किन यसको उज्यालोले मलाई भय होइन, स्वतन्त्रताको स्वाद दियो ?
===
काठमाडौँका गगनचुम्बी भवनहरू, उद्याेग, मोटरगाडी, भीड, धुवाँ र धुलोको अराजक कोलाहलबाट टाढा पहाडको काखमा टाँसिएजस्तो बनेको एउटा सानो गाउँ थियो, जसको नाम थियो उज्यालो बस्ती ।
नाममा उज्यालो भए तापनि, त्यस बस्तीको जीवनमा गोधूलिभन्दा पनि बाक्लो अन्धकार थियो । वर्षौंदेखिकाे अज्ञानताको सुरुङ, अन्धविश्वासको बेडी, शोषणको जञ्जिर र भयको छायाले गाउँलाई आवृत पारेको थियो । साँझ पर्दा पहाडबाट लम्बिने छायाले जब बस्ती ढाक्थ्यो, गाउँलेहरू डरले स्वर गम्भीर बनाएर भन्थे “देउता रिसायो, आज रात अनिष्ट बन्न सक्छ ।”
गाउँका तथाकथित ‘पण्डित’हरू चौतारोमा उभिएर बारम्बार दोहोऱ्याउँथे “देवताको कोप टार्न धुपधुवांर र बलिवेदी अनिवार्य छ, नत्र विपत्ति अवश्यम्भावी छ !” यही वाक्य पुस्तौँ देखिको नियति थियो गाउँलेहरूको । शिक्षकहरू कहिल्यै टिकेनन् । उनीहरूलाई ‘कुसंस्कार फैलाउने शत्रु’ भन्दै गाउँबाट धपाइन्थ्यो । मुखियाहरू बाहिरबाट आउने सहयोग निजी गोदाममा भण्डारण गर्थे । तर गाउँ भने भित्ताको लेदोजस्तै, चिरपुरानो अन्धकारमा कैद थियो ।
उज्यालो बस्ती सिसीफसको मिथकजस्तै थियो । जहाँ मानिसहरूले जीवनभर विशाल ढुङ्गा धकेल्थे र हरेकपल्ट त्यो ढुङ्गा पहाडको गोरेटो हुँदै फेरि तलै फर्किन्थ्यो, कहिल्यै कुनै प्रगति थिएन ।
त्यही बस्तीमा जन्मिएको थियो, विलक्षण ।
उसका आँखामा अचम्मको चमक थियो । न पण्डितको भय, न मुखियाको लोभ, न परम्पराको अन्धअनुदान । उसका आँखाहरूमा एउटै अडिग प्रश्न थियो, “किन ? यो प्रश्न उसले आफूसँग मात्र होइन, आफूभित्रको डरसँग पनि सोध्थ्यो ।
एकदिन गाउँको चौरमा प्रयाेगकाे पुरानाे सामान मर्मत गर्न गाउँभन्दा बाहिरको कुनै एक अपरिचित मानिस आयो । उसको सानो झोलामा मोबाइल थियो, गाउँमै पहिलोपटक देखिएको रहस्यमय यन्त्र ।
विलक्षणले पहिलोपटक मोबाइलको स्क्रिनबाट निस्किएको नीलो उज्यालो देख्दा उसका आँखाले मात्र हैन, सासले समेत गम खायो, जसरी अन्धा मानिसले पहिलोपटक दियोको प्रकाश बुझ्छ । त्यो उज्यालो गाउँको पुरानाे ढुङ्गे भित्तामा प्रतिविम्बित हुँदा पुरानो अन्धकारको रंग क्षणभरमै हराएको महसूस भयो ।
स्क्रिनमा देखिएका विशाल संसारका चित्रहरूले उसको कल्पनाको पर्खाल भत्काइदियो । उसको हृदयको गहिराइबाट आवाज आयो, “यदि ज्ञान, देउता रिसाउने जादू हो भने किन यसको उज्यालोले मलाई भय होइन, स्वतन्त्रताको स्वाद दियो ?”
बिस्तारै उसले इन्टरनेट चलाउन सिक्यो । त्यसपछि संसारका महान् आवाजहरू उसका कानसम्म आइपुगे ।
- मण्डेला: “शिक्षा नै संसार बदल्ने सबैभन्दा शक्तिशाली हतियार हो ।”
- अमर्त्य सेन: “विकास भनेको आयभन्दा बढी, स्वतन्त्रताको विस्तार हो ।”
- हरारी: “मानिसहरू कथामा संयोजित हुन्छन्, त्यसैले इतिहास, सत्य र मिथक एउटै धागोबाट बुनेका हुन्छन् ।”
यी आवाजहरूले उसको हृदयमा एउटै स्वरमा चलायमान गति सृजना गराए, “गाउँमा परिवर्तन चाहिन्छ र त्यो सम्भव छ ।”
विलक्षणले गाउँको ढुङ्गे घरहरूमध्ये एउटामा सानो इन्टरनेट केन्द्र खोल्यो र नाम दियो, “उज्यालो क्याफे” गाउँका लागि त्यो केवल एक कोठा थियो, विलक्षणका लागि विश्वसँग साक्षात्कार हुने ज्ञानको द्वार ।
उसकी आमा पहिलोपटक त्यहाँभित्र पसेर स्क्रिनमा देखिएको विशाल समुद्र हेरेर चकित भइन् । उनको आँखामा आँशु टिलपिल टिलपिल भए, “आकाश आफैँ भुइँमा ओर्लेको जस्तो छ त ! तर बाबु, यो नयाँ शक्तिले हाम्रा देउतालाई नरिसाओस् है !”
नक्सा नचिनेका, पुस्तक नदेखेका बुढाबुढीहरूले जब हिमालयभन्दा ठूला पर्वतहरू पनि विश्वमा छन् भन्ने थाहा पाए, अभिशप्त ‘सानोपन’ को भावनाले भरिएको जीवनको बोझ उनीहरूको आँशुले धुन थाल्यो ।
युवाहरूले युरोपका शहर, सिंगापुरका सडक, स्विट्जरल्याण्डका हिमाल देखे । उनीहरू एकअर्कालाई सोध्थे “सगरमाथा त संसारकै शिरमा उभिएको छ, तर हामी किन यति पछि छौँ ?”
विलक्षण मुस्कुरायो । यही प्रश्न नै परिवर्तनको पहिलो ढोका हो ।
उसले क्याफेको ठूलो स्क्रिनमा देशका दृश्यहरू प्रोजेक्ट गर्यो । पोखराको फेवा, इलामको माइपोखरी, मुगुको राराताल । गाउँलेहरूले सुइँक–सुइँक गर्दै हेरे “हाम्रो त अझै सुन्दर ! यति नजिक भएर पनि हामीले किन नदेखेका रहेछौँ ?”
पहिलोपटक गर्वको उज्यालो गाउँलेका आँखामा झल्कियो । पहिलोपटक उनीहरूले महसूस गरे, “सम्पदा हाम्रो विशाल छ, सोच मात्र साँघुरो थियो, रहेछ ।”
विलक्षणको लोकप्रियता देखेर मुखियाहरू छटपटाए । उनीहरूले गुपचुप रूपमा ‘विकास योजना’ भन्दै विदेशी दलालसँग गाउँको ठूलो जमिन बेच्ने सम्झौता गरे ।
मुखियाले धम्काउँदै विलक्षणलाई रोक्न खोजे । विलक्षणको मनमा एकपटक डरको सानो छाल आयो, कहीँ मेरो यो ज्ञानले मलाई नै विनाशतिर त डोऱ्याउँदै छैन ? तर उसले तत्काल आफैँलाई प्रश्न गर्यो, “सत्यको खोजमा डरले जित्नु हुँदैन ।”
उसले ती कागजातका सबै प्रमाणको फोटो खिच्यो, स्क्यान गर्यो र गाउँभरि प्रोजेक्टरमा देखायो । स्क्रिनमा चम्किएको थियो मुखियाहरूको धोका ।
गाउँ स्तब्ध भयो । मुखियाहरू हडबडाए । “सबै झुट हो ! यो बदनाम गर्न खोजिएको षड्यन्त्र हो !”
तर विलक्षणले ‘अपलोड’ बटन थिचिसकेको थियो । प्रमाण विश्वभर फैलियो मानवअधिकार संस्था, पत्रकार, पर्यावरण समूह, सबैको ध्यान उज्यालो बस्तीमा खस्याे ।
“हामीलाई वर्षौंदेखि धोका दिइएको रहेछ” गाउँलेहरू आक्रोशमा रोए ।
विलक्षणले उठेर भन्यो, “सत्य लुकाउन सकिँदैन । अब हामी अन्धकारको दास रहने छैनौँ ।”
त्यसदिन उज्यालो बस्तीमा अक्षर, ज्ञान र सूचना पहिलोपटक सत्ता बने । मुखियाहरू पदच्युत भए । तर उनका केही समर्थकले ‘विलक्षणको हैकम’ भन्दै गाउँमा विरोधको सानो स्वर निकाले, जसले परिवर्तनको बाटो सजिलो छैन भन्ने संकेत गर्यो ।
हिमालतिर हेर्दै विलक्षणले गाउँलाई घोषणा गर्यो, तर उपदेशका रूपमा होइन, प्रतिबद्धताका रूपमा ।
“हामी मुक्त हुन्छौँ तर केवल ज्ञानले मात्र होइन, उत्तरदायित्वले पनि ।”
- अन्धविश्वासबाट: विज्ञान, तर्क र शिक्षातिर । अब हामी देवता रिसाएको हेरेर होइन, मौसमको तथ्याङ्क हेरेर खेतीको योजना बनाउँछौँ ।
- दुरुपयोगबाट: पारदर्शिता, नियम र स्वच्छ प्रशासनतिर । हाम्रो गाउँको हरेक पैसाको हिसाब इन्टरनेटमै पारदर्शी हुनेछ ।
- सङ्कीर्णताबाट: विश्व नागरिक (Global Citizens) को चेतनातिर । हामीले आफ्नो सम्पदालाई चिन्छौँ, तर संसारसँग सिक्न पनि पछि पर्दैनौं ।
वर्षौंपछि— उज्यालो बस्तीको खोलामा वातावरण अनुकूल आधुनिक आयोजना आयो । विद्यार्थीहरूले Yale, Tokyo र अन्य विश्वविद्यायसँग अनलाइन कक्षाहरू लिन थाले ।
कतिपय युवाहरूले प्रविधि सिक्न नसकेर निराश पनि भए, तर विलक्षणले ‘असफलता ज्ञानको अन्त्य होइन’ भन्दै उनीहरूलाई हौसला दियो ।
पुराना बुढाबुढीहरूले एकदिन विलक्षणको हात समाएर भने, “बाबु, हामीले भगवानलाई खोजेका थियौँ, तर खोजेको शक्ति त, ज्ञानमै रहेछ ।”
विलक्षण मुस्कुरायो जसरी बिहानको पहिलो किरण हिमालको टुप्पोबाट झर्दा सारा संसार उज्यालो देखिन्छ ।
अन्धकार हटिसकेको थियो । उज्यालो बस्ती पहिलोपटक साँच्चै उज्यालो भएको थियो । गाउँभर फैलिएको थियो एउटा स्वर, “राष्ट्रले आफ्ना कमजोरीलाई विश्वको दर्पणमा हेर्न सिक्यो भने, नयाँ युग जन्मिन्छ ।”
उज्यालो बस्तीले सिद्ध गर्यो: सूचना शक्ति हो, ज्ञान प्रकाश हो र प्रकाश अन्धकारको अन्त्य मात्र होइन, मानवीय चेतनासहितको नयाँ युगको आरम्भ पनि हो ।
लघुकथा: द्वन्द्वात्मक भौतिकवाद
घरमा चामलधरि रहेनछ ।
केही छिनको अलमलपछि भाउजू पार्वतीकै घरतिर लाग्नुभएछ ।
पार्वतीले मानाले चामल भर्दै भनिछन्- “पैँचो भन्छ्यौ । सधैँ पैँचो भन्छ्यौ । तिर्न कहिल्यै ल्याउँदिनौ ।”
अनि भाउजूले जाउलो पकाउनुभएछ ।
केटाकेटीले खाएछन् ।
भाउजू भोकै ढल्किनुभएछ ।
राति दश बजेर सत्चालिस मिनेट जाँदा रामशरण दाइ लर्खरिँदै घर आइपुग्नुभएछ ।
दाइले पहिले ढोकामा ढकढक पार्नुभएछ ।
ढोका नखुलेपछि भन्नुभएछ- “खोई, द्वार खुलेन त काम्रेड ?”
दाइ भाउजूको जनवादी बिहे । पार्टीले गराइदिएको ।
सधैँ मातेपछि दाइ भाउजूलाई ‘काम्रेड’ भन्नुहुन्थ्यो ।
भाउजूले ढोका खोल्नुभएछ ।
हातमा आग्लो । त्यसैले बजाउनुभएछ दाइको पुर्पुरोमा ।
दाइ ढुन्मुनाउँदै फर्केछन् ।
बिहान हामी सबै रमाइलो हेर्न जम्मा भएका थियौँ ।
छक्काल बितेपछि दाइ दह्रो खुट्टामा फर्किनुभो ।
भन्दै हुनुहुन्थ्यो- “द्वन्द्वात्मक भौतिकवादमा यस्तो भइरहन्छ । संसार यसरी नै अगाडि बढ्छ । हिजो राति वाद भयो; प्रतिवाद पनि भयो । अब संवाद हुन्छ ।”
बिरेले काननेर मुख ल्याएर खुसुक्क भन्यो- “द्वन्द्वात्मक भौतिकवाद । ख्याल राखेस् । पछि तँ, हामी, सबैलाई काम लाग्छ ।”
जीत बरालको ‘गाँस, वास र जिन्दगी’ सार्वजनिक
क्यालिफोर्निया । साहित्यकार तथा कृषि वैज्ञानिक डा. जीत बरालको संस्मरणात्मक कृति ‘गाँस, वास र जिन्दगी’ अमेरिकाको क्यालिफोर्नियामा सार्वजनिक गरिएको छ ।
मे ३० मा सेक्रामेन्टोमा आयोजित एक समारोहबीच कृतिको लोकार्पण गरिएको हो । यसअघि ‘Beyond the Bread’ शीर्षकमा अङ्ग्रेजी भाषामा प्रकाशित उक्त कृतिको नेपाली अनुवाद कवि शरद ऋतुले गर्नुभएको हो ।
कृतिको लोकार्पण लेखक डा. जीत बराल, समालोचक महेश पौड्याल, अन्तर्राष्ट्रिय नेपाली साहित्य समाज (अनेसास) का केन्द्रीय अध्यक्ष सर्वज्ञ वाग्ले, साहित्यकार सन्ध्या पहाडी, निलुकृष्ण गिरीलगायत सेक्रामेन्टोवासी कवि तथा साहित्यकारहरूले संयुक्त रूपमा गर्नुभएकाे थियाे ।
समारोहलाई सम्बोधन गर्दै अनेसासका अध्यक्ष सर्वज्ञ वाग्लेले बराललाई सङ्घर्ष र अठोटबाट स्थापित स्रष्टाका रूपमा चित्रित गर्दै उहाँको दृढता, सङ्कल्प र आत्मविश्वासको प्रशंसा गर्नुभयो ।
समालोचक महेश पौड्यालले बरालको जीवनयात्रा धेरैका लागि प्रेरणादायी रहेको उल्लेख गर्दै प्रतिकूल परिस्थितिलाई शक्ति र ऊर्जामा रूपान्तरण गर्ने उहाँको क्षमता अनुकरणीय रहेको बताउनुभयो ।
कार्यक्रममा साहित्यकार निलुकृष्ण गिरीले कृतिका अंश वाचन गर्नुभएको थियो । लेखक बरालले आफ्नो मन्तव्यमा अमेरिकाको जीवन केवल सङ्घर्षको कथा मात्र नभई अवसरहरूको भूमि पनि भएको सन्देश कृतिमार्फत प्रस्तुत गर्न खोजिएको बताउनुभयो ।
कार्यक्रमका अवसरमा उपस्थित साहित्यकारहरूले आफ्ना काव्यरचनासमेत वाचन गर्नुभएकाे थियाे ।
‘गाँस, वास र जिन्दगी’ काठमाडौंस्थित पेज टर्नर प्रकाशनबाट प्रकाशित कृति हो ।