२८ जेष्ठ २०८३, बिहीबार 
गजल : होला आमा
घरखेत लाने बाढी–पहिरो, उर्ली आउने खोला आमा
पोहोर जस्तै यसपालि नि, सताउने त होला आमा ।
आकास माथि बादल लागी, गड्याङ् गुडुङ् हुँदाखेरि
सपनीमै झस्काएर, जगाउने त होला आमा ।
कतै घरखेत, कतै मान्छे, कतै कतै गाँवै भनि
शहरभरी एकछिन हलचल, मच्चाउने त होला आमा ।
बाँचेजति गोरु–बाख्रा, लालाबाला बोकीकन
दुई–चार महिना सुकुम्वासी, बनाउने त होला आमा ।
बाबा फर्के परदेशबाट, शहरतिरै बसाई सर्ने
यस वर्ष नि यस्तै सपना, सजाउने त होला आमा ।
घरखेत लाने बाढी–पहिरो, उर्ली आउने खोला आमा
पोहोर जस्तै यसपालि नि, सताउने त होला आमा।
कविता : नसोध के बोले ?
नसोध
के बोले ?
सुरमा बोले कि
बेसुरमा बोले
बोल्न त
आखिर बोले ।
नसोध
के बोले ?
दशामा बोले कि
नशामा बोले
बोल्न त
आखिर बोले ।
नसोध
के बोले ?
र्यापमा बोले कि
झ्यापमा बोले
बोल्न त
आखिर बोले ।
बोलिनँ
बोल्दै बोलिनँ
नबोली
धरै दिएनौ त
अनि बोलेँ
नसोध
कहाँ के बोले ?
कविता : अन्त्यभन्दा धेरै पर
ए साथी, उठ न तिमी
अझै गर्नु छ धेरै
किन अल्झिन्छौ साना–तिना कुरामै तिमी ?
ऊ हेर त त्यो कलकलाउँदो बालक
उसको मुस्कान तिमीमै त अडिएको छ ।
उठ न तिमी
तिम्रै सुन्दर सृष्टिको पालन–पोषण गर्नलाई उठ ।
तिमी महान् त पहिल्यै थियौ
तिम्रो यस्तो सुन्दर सिर्जना हेर ।
पक्कै भोलि त्यो कलिलो सृष्टि विशाल बन्नेछ
तिम्रो ममता र आशिषको मात्रै त खाँचो छ ।
किन तड्पिन्छौ तिमी ?
तिम्रो त्यो ममताको शक्ति लिएर उठ ।
तिमी तिमी मात्रै होइनौ नि साथी
एकपटक सम्झी हेर
तिमीलाई झैँ छ कसैलाई आफ्नो काखको चिन्ता
तिनै संसार देखाउने आमालाई सोध ।
निर्भीक भएर लड यो मैदानमा
जहाँ तिम्रो जित निश्चित छ ।
नसोच समाज
नसोच पीडा
बस अघि बढ ।
तिमीभित्रकै ज्योतिलाई सोध
तिम्रो शक्ति कति छ भनेर
जे गर, जस्तो गर
तर एकपटक फेरि उठेर हेर ।
नपत्याए तिमीभित्रको तिमीलाई नै सोधेर हेर
तिमी तिमीसँगै घण्टौँ कुरा गरेर हेर
तिमीले तिमीलाई नै माया गरेर हेर
तिमीले तिमीलाई नै मौका दिएर हेर ।
के छैन र गर्न सक्ने तिमीले ?
एकपटक आफैँलाई सोधेर त हे।
अँह, हुँदैन यसरी
वर्षौँ भयो त्यो धुलोले डेरा जमाएको
झटपट उठ र टकटक्याऊ त्यसलाई तिमी
आफैँले आफैँलाई विश्वास नगरी सुखै नमान अब तिमी ।
आफैँले आफैँलाई चिनेर त हेर तिमी ।
जहाँ अन्त्य देख्छौ तिमी आफैँमा, साथी
हो त्यही बेला म अनन्त देख्छु तिमीमाथि ।
उठ न साथी ।
कविता : खुल्ला आकाश
तिमीलाई थाहा छ, खुल्ला आकाशमा के हुन्छ
हावाले स्पर्श गर्छ
जुनको जुनेली किरण पर्छ
सेता ताराले शीतलता दिन्छन्
चम्किला आँखाले सपना बुन्छन्
अझ, चरीझैँ स्वतन्त्र, पानीझैँ स्वच्छ
मनको हुरीलाई मनैमा सजाई
दिमागको जलनलाई दिमागमै बुझाई
मानिस, आफ्नो आफैँ भई
आफ्नै आँखा चिम्लेर निदाउन सक्छ रे ।
अझ, खुल्ला आकाशका कल्पना त कति मिठा हुँदा हुन् है
कुनै प्रेमका कसिला पाठ हुँदा हुन्
कुनै उनीसँगका मिठा–मिठा बात हुँदा हुन्
कुनैलाई सोच्दा मन हर्षित हुँदो हो
कुनैलाई सोच्दा काँचो मन रुँदो हो
ए साँच्चै, मिठा मात्रै कल्पना आउँदा हुन् त
झरीले भिजाए के गर्नु
हुरीले उडाए के गर्नु
भाग्यको खेला भाँचिए के गर्नु
चोला च्यात्तिए के गर्नु
ए त है, खुल्ला आकाशमुनि
मान्छेलाई मान्छेको डर लाग्दो हो
रातिको सोच्दा भोकनिन्द्रा भाग्दो हो
बादलले भविष्य ढाक्दो हो
धुलोले मानसम्मान राख्दो हो
कस्तो हुँदो हो तिनलाई
जसको, खुल्ला आकाश नै बस्ने कुटी हो
दिनभरिको पसिना नै साँझको रोटी हो
जो आफैँ आफ्नो एक्लो साथी हो
जसका लागि पूर्णिमा पनि औँसीको राति हो
ओ हो, सोच्दा त कति गहिरो पो रहेछ
कस्तो मेरो जिउ सिरिङ्ग भएछ
खुसी तिनलाई छ जसले पसिना बेचेर महल ठडाए
अनि महल बाहिर पसिनाको मोल लेखे
समस्या तिनलाई छ
जसले पसिना पोखेर धुलो पाए
अनि त्यही धुलोको छायामा खिएका हड्डी देखे
हुन त, म सोची पो के गरूँ
दया, करुणा जगाई पो के गरूँ
दयाले पेट भरिँदैन
इज्जतले डर भाग्दैन
सम्मानले छत पाइँदैन
बास नदिने सम्मान चाहिँदैन
सक्नेले पसिनाको मोल देऊ
हुनेले ओछ्याउने निको खोल देऊ
बुझ्नेले कानुनी बाटो खोज
बोल्नेले सडकको बाटो रोज
लेखी बोल, देखी बोल, हुन सक्ने जति बोल
तिम्रो बोली, हाम्रो बन्छ, हाम्रो भए न्याय रहन्छ
यो सत्य चाहिँ नभुल ।
कविता : छन्द महिमा
हरेक शब्द शब्दमा छ छन्द ताल मोहनी
अभाव भाव भिन्नमै छ छन्द जाल मोहनी
छ वेद वर्ण वर्णमा सुवास छन्द माधुरी
म भेट्छु पर्ण पर्णमा पराग छन्द माधुरी ।। १ ।।
छ कोइली कुहूकुहू वनै रनक्क गीतमा
बडो मजा छ छन्दको मुनाल नाच प्रीतमा
वसन्त वाग रागमा सुगन्ध छन्द पुष्कर
अहो जताततै छ छन्दकै प्रदीप्त भास्कर ।। २ ।।
भए नि भित्र भिन्नता प्रगाढ लाग्छ मित्रता
बुझे त यै समाजमा अचम्मको छ एकता
उठेर हेर ती चरा उडे सँगै बथानमा
छ छैन हेर छन्दकै विधान त्यो उडानमा ।। ३ ।।
छ ओठ लाल छन्दमा छ केशपाश छन्दमा
छ पाउ बाहु छन्दमा र सास चल्छ छन्दमा
प्रिया दिनै लगाउँछिन् सछन्द चक्षु अञ्जन
जहाँ म हेर्छु त्यै कुरा म देख्छु छन्द रञ्जन ।। ४ ।।
बिहान हुन्छ छन्दमा चिहान हुन्छ छन्दमा
म प्रेम बुन्छु छन्दमा घृणा म रुन्छु छन्दमा
बतास खास चल्छ झन् बहेर एक छन्दमा
छ घाम जून छन्दमा प्रकाश हुन्छ छन्दमा ।। ५ ।।
छ भित्रको जरा जरा अझै छ पात पातमा
म देख्छु छन्द छन्दकै छ स्वप्न रात रातमा
म लेख्छु छन्द छन्दमै सुकाव्य बात बातमा
म उठ्छु छन्दमै सदा नवीन भै प्रभातमा ।। ६ ।।
सुवास खास फूलमा छ छन्द राज सौरभ
हिमाल हाँस्छ छन्दमै सजेर ताज गौरव
ससीम बस्छ छन्दमै पुगेर हेर सागर
हरेक वस्तु छन्दमै बिना सुछन्द के छ र ? ।। ७ ।।
रहेर छन्द सूत्रमै बदल्छ चक्र सृष्टिले
भएर छन्द युक्त नै म देख्न सक्छु दृष्टिले
उडेर वायु छन्दमै झरी नि झर्छ छन्दमै
कठै छु कोपिला फुली म झर्नु पर्छ छन्दमै।।८।।
छरेर छन्दको छटा अपूर्व पूर्व मूलका
धरेर बासना मिठो फुले सुकाव्य फूलका
कुँदेर छन्दकै कला सिँगारले भरी भरी
उनेर पुष्प छन्दकै बगान छन् थरी थरी ।।९।।
म सुत्छु छन्दमा मिली ब्युँझन्छु छन्दमा रमी
म हिँड्छु छन्दमै सदा म बोल्छु छन्दमै गमी
म सुन्छु छन्दमै सबै तरङ्ग रङ्ग साथले
म लेख्छु भाग्य छन्दमै यिनै पवित्र हातले।।१०।।
कविता : गोरेटो र जिन्दगी
आफू सानो छँदा
स्वागतद्वार ठड्याएर
तेर्सिएका थिए
सम्भावनाका बग्रेल्ती गोरेटाहरू ।
रहरले आँखा खोल्नुअघि नै
पत्तै नपाई
शुरु भएछ
एउटा (अ)निश्चित यात्रा ।
भयो यस्तो कि
आठ–दस कदम नहिँड्दै
गोरेटो आफैँ अल्मलियो
र छिर्यो एउटा भयङ्कर सुरुङभित्र ।
कतै निस्पट्ट अँध्यारो
कतै भयङ्कर भड्खालो
कतै अनकन्टार भीर
कतै उकालो–ओरालो ।
वर्षौँको सङ्घर्षमयी हिँडाइ, कुदाइ
भोक, प्यास र अनिद्रा…
सुरुङ जसोतसो छिचोलियो
तर अझै असमथर, अप्ठ्यारो, अस्पष्ट गोरेटो ।
उफ् !
जोबन बितुञ्जेल
असिनपसिन हिँड्दा पनि
कुनै क्षितिजको
कुनै गन्तव्यको
सङ्केतसम्म देखिएन ।
आज
मध्यान्तरको भ्युटावर चढेर
हेर्दैछु पछिल्तिर
र हेर्दैछु छुटिसकेका
दूर–दूरसम्म फैलिएका
ती असङ्ख्य गोरेटाहरू ।
आहा !
टाढैबाट भए पनि
प्रस्टै देखिँदैछन्
कैयौँ ती गोरेटाहरू, बाटाहरू र राजमार्गहरू ।
देखिन्छन् रमाइरहेका बटुवाहरू
हात समाई हिँडेका प्रफुल्ल प्रेमीहरू
हाँसोले उज्यालिएका अनुहारहरू ।
भ्युटावरको उपल्लो कौसीमा थचक्क बसेको छु
र खोल्दैछु जिन्दगीको थोत्रो ल्यापटप ।
असरल्ल छरिएका छन् हाफ–टाइमसम्मका एक्सेल–डाटा
तर किन हो
सेभ हुन मान्दैनन्
ती कुनै ।
अन–सेभ्ड फाइलहरू त्यसै छोडेर
खोज्दैछु प्रेम र सुखको नयाँ सफ्टवेयर
धन र मन मिलाउने
माया र साथ गाँस्ने
सपनाहरूलाई एउटै फोल्डरमा सजाउने
कुनै हाइब्रिड फाइल ।
सोच्दैछु एक पटक
अस्तव्यस्त यात्रालाई निर्धक्क ‘अनडु’ गरूँ
भुल र गुनासाका गोरेटालाई ‘डिलिट’ गरूँ
अनि
मुटुको हार्डडिस्कमा बाँकी उज्यालो बचाइराखेर
जिन्दगीलाई फेरि एकपटक
‘रिसेट’ गरूँ
र शुरु गरूँ
त्यही ‘हाइब्रिड’ फाइलको
एक नयाँ जिन्दगी प्रोग्राम
एक समथर गोरेटो
एक प्रेमिल र सुन्दर यात्रा ।
कविता : समय एक कालजयी गति
समय रफ्तार लिन्छ
र लिइरहन्छ ।
समय
न भूत, न भविष्य
उसँग साथ छ त वर्तमान ।
समय
अभेद्य छ, अविराम छ
अजेय छ, अनश्वर छ ।
समय शाश्वत छ,
समय अनन्त गतिमा छ
किनकि
समय कालजयी छ
समय निरन्तर चलिरहन्छ ।
सूर्यका वायुपङ्खी रथसँगै
अविराम, अविश्राम ।
समय, सबैको साझा
समय सबैसँग समान छ
वर्गीकृत हुँदैन समय
आफ्नै प्रवृत्तिले बन्दछ
राम्रो, नराम्रो समय ।
तर समय
भोलिको किरणको लालिमासँगै
कसैको भाग्य कोर्ने रेखा बन्न सक्छ ।
हिजो समय बलवान् बनेर
कसैको निधार चम्काएको थियो
आज त्यो उज्यालो
अरू कसैको आँगनमा
उज्यालो बनेर परेको छ ।
हिजो समय चलायमान पार्ने
नीति, नियम र निर्णय
आज
अरू कसैले पाखुरी बजार्दैछ
समयको गतिसँगै ।
समय स्वभावले गतिमान छ
समयको चक्रीय गति
कसैले बुझे, कसैले बुझेनन् ।
समयको गतिसँगै हिँड्न सिक
तर ईर्ष्यामा जल्न होइन ।
जब समयले संस्कार सिकायो
परिवर्तनको शङ्खनाद गुञ्जियो
तिमीभित्रको चक्षु खुलेन ?
कसैको पेवा बनेन समय
यो त साझा सम्पत्ति हो
सबैका लागि समान ।
जगतद्रष्टाले
जन्मअघि नै बाँडिसकेको
अवण्डा
सबैको
जन्मजात अधिकार ।
यो प्राकृतिक हो, स्व–उत्पादन हो
स्वतःस्फूर्त, अनवरत प्रवाहित ।
परा–प्रकृति, सारा ब्रह्माण्ड
समयमै आश्रित
समयद्वारा नियन्त्रित ।
तर तिमीले समय बुझेनौ
बुझ्ने प्रयास पनि गरेनौ
दोष त्यहीँ जन्मियो ।
जसले समय बुझ्यो
उसले उपयोग गर्यो ।
जसले समय गुमायो
उही अनुपयोगीको भार बोकेर
तल झर्यो
समय अझै बगिरहेछ…
सायद
तिमीलाई फेरि एकपटक
आफैँलाई चिन्ने अवसर दिँदै ।
समय
प्रतीक्षा गर्दैन
तर चेतनाको
सधैँ ढोका खुला राखिरहन्छ ।
समयसँग
जसले चाल मिलाउँछ
उही जीवनको यात्रामा
पतनभित्र पनि सम्भावनाको बीउ भेट्टाउँछ ।
किनकि समय
परिवर्तन मात्र पनि होइन
यो त
मानिसलाई मानिस बनाउने
अदृश्य गुरु पनि हो ।
र अन्तत
समयको विशालतामा
अहंकारका ढुङ्गाहरू टिक्दैनन्
टिकिरहन्छ त केवल
सत्कर्मका उज्याला छापहरू ।
किनकि समय स्वयं
कालको प्रवाह हो
कालजयी
अनन्त, अविश्राम र अजेय ।
कविता : जराग्रस्त समय
धुवाँले धमिलो
शहरतिर
आँधीको सङ्केत
मृत्यु–घण्टामा कम्पित समय ।
क्षीण नदी
पहाडले खसालेका ढुङ्गाहरूका
आर्तनाद
धूसर आकाश
महानगरको फोहोरको
थुप्रोमा
सभ्यताको दाम्भिक झण्डा
जङ्गलका जन्तुहरू
जन–अरण्यमा आतुर ।
दौडको कस्तो मायावी नशा !
नशामा हराएको छ
बाँचिरहने मादकता ।
हाँसो फुल्ने ओठहरू
मुसे दौडमा फिक्का परेका छन् ।
पारिजात फूल बटुलेका
दिनहरू
केवल सम्झना मात्र भइरहे
साउनले ल्याउन सक्ला र ?
असोजको खेतसम्म लहर ।
बलौटे बगरमा जराजीर्ण स्मृति ।
यहाँ एउटा नदी थियो ।
मूल असमिया पर्या–कविता: मिना देवी बरुवा
अनुवाद: डा. देवेन सापकोटा
सेसेल्समा लोकार्पित भयो गणेश खड्काको ‘नक्शामा नभएको देश’
सेसेल्स । साहित्यकार तथा अन्तर्राष्ट्रिय नेपाली साहित्य समाज (अनेसास) का केन्द्रीय उपाध्यक्ष गणेश खड्काको नियात्रा–निबन्धसङ्ग्रह ‘नक्शामा नभएको देश’ पूर्वी अफ्रिकी मुलुक सेसेल्समा लोकार्पण गरिएको छ ।
सेसेल्सको राजधानी माहे आइल्याण्डस्थित भिक्टोरियामा आयोजित कार्यक्रममा कृतिको लोकार्पण गरिएको हो । एनआरएनए सेसेल्स र अनेसास अफ्रिका महादेशीय च्याप्टरको संयुक्त आयोजनामा सम्पन्न कार्यक्रम एनआरएनए सेसेल्सका उपाध्यक्ष प्रेमबहादुर चन्दको अध्यक्षतामा भएको थियो ।
कार्यक्रममा एनआरएनए अफ्रिका क्षेत्रीय संयोजक मनोज विक प्रमुख अतिथि तथा एनआरएनए अफ्रिका क्षेत्रीय महिला संयोजक खेसेना लिङ्देन विशेष अतिथिका रूपमा सहभागी हुनुहुन्थ्यो । एनआरएनए सेसेल्सकी महिला उपाध्यक्ष पवित्रा भट्टराईले स्वागत मन्तव्य व्यक्त गर्नुभएको थियो ।
प्रमुख अतिथि मनोज विकले सेसेल्सजस्तो नेपाली समुदायमा कम परिचित देशबारे लेखकले भोगेका अनुभव र अवलोकनलाई पुस्तकाकार रूप दिएर महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएको बताउनुभयो । उहाँले उक्त कृतिलाई केवल पुस्तक मात्र नभई ऐतिहासिक दस्तावेजका रूपमा समेत लिन सकिने धारणा राख्नुभयो ।
लेखक गणेश खड्काले पुस्तक लेखनको पृष्ठभूमिबारे चर्चा गर्दै सेसेल्सबारे नेपाली समाजमा पर्याप्त जानकारी नभएको अनुभवले आफूलाई अनुसन्धान र लेखनतर्फ प्रेरित गरेको बताउनुभयो । सेसेल्सबारे खोज, अध्ययन र प्रत्यक्ष अनुभवका आधारमा पुस्तक तयार गरिएको उहाँको भनाइ थियो ।
कार्यक्रममा अनेसास अफ्रिका महादेशीय च्याप्टरका सदस्य कवि महेन्द्र भट्टराईले कृतिको समीक्षात्मक परिचर्चा प्रस्तुत गर्नुभएको थियो ।
कार्यक्रमको सहजीकरण अनेसास अफ्रिका च्याप्टरका महासचिव कवि आरसी राई तथा सदस्य कवि गायत्री कुलुङले गर्नुभएको थियो ।
हराउँदै गएको मानवीय संवेदनामाथि केन्द्रित ‘स्याल सिंह’ मञ्चन हुँदै
काठमाडौं । एक थिएटर नेपालको प्रस्तुति नाटक ‘स्याल सिंह’ आगामी असार ५ गतेदेखि मञ्चन हुने भएको छ ।
कक्षा ८ को अनिवार्य नेपाली पाठ्यक्रममा समावेश उक्त कथामा आधारित नाटकको निर्देशन तथा परिकल्पना तिर्थराज विश्वकर्माले गर्नुभएको हो ।
एक थिएटर नेपालका अनुसार नाटकले वर्तमान समाजमा क्रमशः हराउँदै गएको मानवीय भावना, संवेदना र सामाजिक सम्बन्धलाई केन्द्रमा राखेर कथा प्रस्तुत गर्ने प्रयास गरेको छ ।
नाटकमा सोनम तामाङ, सविन थामी, विशाल शाही, सेर्मो तामाङ, सुस्मिता गुरुङ, प्रकाश काक्री र स्काई राईको अभिनय रहनेछ ।
परिवर्तन र विद्रोहको द्योतक ‘बखान’
‘बखान’ गुरुङ समुदायको मृत्यु संस्कार कर्म उद्गारित कौतूहलपूर्ण हरफ, नरम शैली र कोमलताले प्रवाहित छ । शुरुवातमै गुप्त छ । भावकले आरम्भमै किंकर्तव्यविमुढ आकलन गर्न सक्छन्, गुरुङ समुदायको बहुमूल्य उपहार कालजयी छ र आवाज निषेधित समयमा कोलाहल परिवर्तन र विद्रोहको द्योतक हो । प्रतीकात्मक मौनता विरोधाभास सत्य हो । अपवाद जन्मिन्छ, अमूर्त हुन्छ । प्रतिविम्बित चिरकालिक चमत्कार हुन्छ । उल्टो देखिन्छ, ऐना हुन्छ । मेट्न सकिँदैन, स्वतन्त्र हुन्छ ।
जात, धर्म, मन्दिर, मजदुर र गजूरको आवाजमा सिक्री कस्ने स्वेच्छाचारी शासन सत्ता र समयको बोधमा बखान चिरन्तनदेखि चिरकालिक रहिरहन्छ । कर्ममा यो निरन्तरसम्म अनुहारको रङभन्दा सप्तरङ्गी आभा हुनेछ । म निर्धक्क छु, बखान सीमा रेखाङ्कन होइन, कागजको फूल र कृत्रिम बौद्धिकता त हुँदै होइन । माटोको सघन महाचेतन प्राप्तिमा एक छ, । ब्रह्म छ । स्निघ्ध र सपाट छ । चिन्तन, सिद्धान्त र सङ्घर्षलाई बेवास्ताले मेटाउन सकिँदैन । बखानले आर्जित नक्शा नानी हुन्छ, कालो हुन्छ । थोप्लो हुन्छ, दृष्टिपटलमा सपाट देखिन्छ । अनन्त हुन्छ, यो कलियुगको अनमोल दसी हो ।
बहुआयामिक कर्म शासकले मेटाउन सक्दैन । ब्रह्म ईश्वर हुन्छ । बखान सेतो सुनखानी हो, जो हिमालको प्रतिच्छायाले जन्माउन सक्छ र शुषुप्त चिरकालीन निवास हुन्छ । फराकिलो उर्वर माटो छचल्किएको सागर, चुमिरहेको सगर र अङ्कुरण नहुने बालुवाको निकट विचारमा पदार्थको उपज मस्तिष्क युरेनियम हुन्छ । गोला बारुद चुहिनुमा विस्फोट हुन्छ ।
बखानले खनिजमा प्वाल पारेर हीरा उब्जाउँछ, सती सराप गर्दैन । बस्ती सखाप पार्दैन, अन्तर्मनमा प्रेम सँगालेर रोटी चुँडेर एकाकार बनाउँछ । अनुहार खुम्चिएको वक्र रेखामा मनुज साँधको सिमानामा बखान मनु छ । काँसको सिमल भुवा किनार निषेध गर्दैन, यताउता उडिरहन्छ । हावामा लहरिइरहन्छ र बँचाएर जीवन चुलीमा विश्राम गर्छ । सिमल भुवाको विश्राम सेतो चुली हो । बखान प्रसिद्ध रहिरहनेछ ।
अपशकुन अनिष्ट सूचक, फ्याउरोको कोलाहल, कागको रोदन, पाती घारीबाट बिरालोले म्याउँ गर्दै बाटो काट्नु, पखेंटा फुकाएर चिल उड्नु, कालो बादल मडारिनु, पानी पर्न नसकेको रुदेलो दिन प्रतीकात्मक बहुसङ्केत यत्रतत्र वर्तमान र आगतको अपशकुन समयलाई साङ्केतिक बृहत्तर गर्छ । ईश्वर छ, कुन रूपमा हुन्छ ? उद्धृत पटल बखानसिंह गुरूङको अर्घु नाति चन्द्रध्वज गुरुङको परिवारले गरिसकेका छन् । गुरुङ समुदायको कथा भनेर प्रकटीकरण गरिरहनु परेन । सुषुप्त उपेक्षामा सञ्जीवनी बुटी मैले बखान र वसन्तलाई बुझेको छु । उभिइरहेको सिर्जना कठीन तपले आर्जित माटो हो । भावकले न्याय गर्नुहुनेछ ।
बखान बहुभाषा, बहुअनुहार, बहुसमुदाय र बहुसांस्कृतिक सौहार्दतामा समतापको टहक हो, जहाँ अनन्त दृष्टिपटल रहन्छ । मिर्लुङकोट, पुलिमराङको आराधनाबाट आशीर्वाद प्राप्त कल्किको चैतन्य वर हो, जहाँ रिस्ती र देउती खोलाको पवित्र जल प्रवाह समेटिएको छ । बखानमा आइते, सुकवीर, विष्णुमाया र मनकुमारी अगाध प्रेमका खनिज छन्, जो नानीले प्रेम कबुल गर्छन् । प्रेमकै आस्थाले समतापको उत्खनन् गर्छन् र प्राप्तिमा धरोहर ठड्याउँछन् । प्रेमका प्रतीक पारिवारिक कलहसँग सम्झौता गर्दैनन् ।
प्रेममा पुङ कबुलको सत्यनिष्ठ प्रतीक, रक्तगुलाब, ताजमहल, वृत्ताकार स्वयम्भर, श्वेत पानीहाँस र लतपत काजोलको ताजमहल स्मृतिचिह्नभन्दा माथि उठ्ने छन् । काँढा उम्रिन्छ, आकाश छेड्छ । बहुआयामिक उर्वरामा एक छ । मेरो माथ उँचो बनेको छ । चढ्नै नसकिने शिखर चुली माछापुच्छ्रेमा आत्म निवासको विश्वास छ । प्रयुक्त हरफ र आवाज अन्तिम छ, सम्यक् छ । बुझेका मान्छे घुमेका छैनन् । वर्तमानमा बखानभन्दा मजदुरको पसिनामा मैले पराकाष्ठा यातना देखिरहेको छु । सबैले पश्चाताप गर्ने छन् र मति सुधार गर्ने छन् भन्ने मेरो अपेक्षा छ ।
पार्श्व प्राक्कथन स्रष्टात्मक बहुआयाम छ, जो बखानसिंह गुरुङको डायरीमा रुपान्तरित हुन्छ । शिल्पले प्रखर बनेको छ । बखानसिंह गुरुङको युग्म एक वर्षमै लालध्वजको जन्म हुन्छ र लगत्तै धर्मध्वजको । लालध्वज र धर्मध्वज दरबार हाइस्कुल पढ्दा र बखानसिंह गुरुङ सेनामा भर्ती भएर भीमशमशेरको दरबारमा पोस्टिङ हुँदा बाबुछोरा राणाको गैरजिम्मेवारी, हुकुमी र विलासी शैली परिचित सूक्ष्म झल्कोसहित कलात्मक हरफ शिशु चाल बन्छन् र लम्किन्छन् ।
दरबारमा ढोके सुन्दरी हुन्छिन् । सुन्दरी शनिवार छुट्टीमा बगैँचामा भेट हुने क्रममा पटक पटकको ख्याली संवादले नै सम्बन्धलाई प्रशस्त बुझ्छन् । सुन्दरी मनकुमारी, बखानकी अर्की श्रीमती छ, जानेर पनि भागी समर्पण गर्छिन् । केही दिनपछि बखानले गोर्खा मकैसिं सरुवाको पत्र प्राप्त गरेपछि गोर्खा हानिन्छन् । यहाँ एकलाप एक आर्जित ममताको अनमोल प्राप्ति छ । यहीँ राणाशासनको यौन शोषण, वर्ग विभेद, वर्ग सङ्घर्ष र ओहोदासँगको वर्गीय यौनिक आकर्षण छ ।
परिवारमा बहुविवाह द्वन्द्व, प्रतिद्वन्द्व र लापरबाहीको कारक हुन्छ । निमिट्यान्नमा निषेध हुन्छ । क्रान्तिले आर्जित विद्वत वर्तमान कागज र सैद्धान्तिक विचारबाट माथि उठेर परिवारले समताप र समतामूलक व्यवहारको सिर्जना गरेका छन् । विवेक सत्ताको कोमलता हो, जो नबुझेर अहङ्कारले उन्मत्त हुन्छ । अन्ततोगत्वा अहमत्याइँ पतन अवश्यम्भावी हुन्छ । अनमोल नाम दिइरहनु परेन, लेखिएको छ । नक्शाभित्र क्रान्तिको परिणाममा योद्धाले प्राप्त गरेको दर्शन चिरकालीन छ । विचार र स्वतन्त्रतामा जब दमन हुन्छ तब क्रान्ति अवश्यम्भावी हुन्छ । क्रान्तिमा आफ्नै माटोको पराक्रमी सन्तानको टिठलाग्दो हत्या हुन्छ । स्वतन्त्रता, जात, धर्म, ओहोदा र परिश्रममा जब विभेद हुन्छ तब सत्ता ढल्छ ढल्छ ।
मजदुरले आर्जेको अल्प प्राप्ति नाम रहोस् भनि कुवा खनाएको, डिठ्ठा बिचारीलाई निवेदन दिएको भानुभक्तको कविता, बन्दीपुर आन्दोलनमा बखान पुत्र धर्मध्वजको शहादत बहुप्रतीकात्मक उत्प्रेरित क्रान्तिलाई इङ्गित गर्छ । ज्यादती सत्तासिन शासकका आफ्नै सन्ततिले पनि सहन गर्न सक्दैनन् । परिश्रमको पसिना शोषण, उडुस उपियाँको रक्तशोषणभन्दा विषाक्त हुन्छ । अहङ्कार कल्पित पतन पथ हुन्छ ।
पुस्तक बोलिरहेको छ । एक सय चार वर्षे राणाशासनमा शहादतप्राप्त वीर पुरुषको अदम्य साहस र तत्कालीन शासकले गरेको ज्यादतीको दसी बखान हो । मृत्यु मजाक होइन, रनाहाट हो । तापले सिर्जित उपहार गोला बारुदले डराउँदैन । एकाकार एउटै हुन्छ । बसाईको साइत समयमा सबदहनमा उपस्थित श्रद्धाञ्जली भाव ममत्वको प्रतीक बनेको छ ।
क्रान्तिमा दया, माया, संवेदना र अनाहकको हत्या वरण हुन्छ, खरको छानो अचानो हुन्छ । थातथलो छोड्दा प्रच्छाद्य प्रतीक सप्तरङ देखिन्छ । सत्र सालमा वीपी कोइरालालाई तरुण दलको भेलाबाट अचानक सेनाले गरेको अपहरण र नजरबन्दमा राखेको प्रसङ्ग र राजाले शासन व्यवस्था आफ्नै हातमा लिएको अभिलखीकरणमा यो गतिलो साक्षी हुने छ । जम्मु-कश्मीरको विवादमा नेपालले भारतलाई साथ नदिएको कारण भारत राजाकै पक्षमा रहेको यथार्थ सुबोध्य शैली छ ।
वर्तमानमा अर्धचेतन सिन्दुरे चन्द्रमा हेर्दा मैले लार्भा निमोठेको छु । लडाइँमा दुवै छोरा गुमाउनु, सत्तामा रहेर आफैँ भजन नगाए जेलमा सड्नुपर्ने र पारिवारिक सोच प्रजातन्त्र प्राप्तिको पक्षमा रहेको आन्तरिक द्वन्द्वमा एउटा लाचार बाउले प्रजातन्त्र प्राप्तिको लागि गरेको सङ्घर्ष र अनेक यातनाको सत्य निर्बन्ध आख्यान सिर्जना हो बखान । चितवन वरिपरिको पौराणिक मिथक र चितवनको प्राचीन पौराणिक गर्भले गर्वित सान हो । ऋतुराज नभएको भए बखान उखान बन्थ्यो, प्रमाण नष्ट हुन्थ्यो । हामी यस्तै छौँ । सत्य बोल्न जिब्रो, मुख र आवाजभन्दा खोज अपरिहार्य हुन्छ ।
भाइ धर्मध्वज सेनाको कारबाहीमा मारिएपछि वियोग र आक्रोशमै सेनाको लप्टन छोडेर मुक्ति सेनामा हाम फालेको लालध्वजले चितवन आक्रमण र कब्जामा गरेको सफलता र भूमिका राज्यसत्ताको चुनौतीमाझ अनुकरणीय छ । क्रान्तिले थातथलो छोड्नुपरेको, नयाँ ठाउँमा गास वास र कपासको लागि बेहोर्नुपरेको सङ्घर्ष, छोरो र नाति गुमाएर रनाहटमा रन्थनिएको हरफ पढ्दै जाँदा मुटु चर्केर जो कोहीको पनि धड्कनको गति एक हुन सक्दैन । वज्र र भावुकताले टुटेर फुटेको आँखाको मूल दबाउन खोजेर सकिँदैन । नक्शाभित्र चितवन यस्तो माटो रहेछ, जसले क्रान्तिमा बीभत्स चोट, डहन, रक्तपात र वियोग भोग्नुपरेको रहेछ ।
मिथक कथा, परमेश्वर थारुले वाचन गरेको चित्रसेनको कथामा विकट भूगोल, प्राकृतिक आस्था र विश्वासले पाइने धीरता र सिर्जनात्मक अटलताको सूचक छ । मल्लु र परमेश्वर अनन्य मित्रतामा कर्तव्यको सत्यनिष्ठ प्रतीक छन् । एकजनाको सङ्घर्ष र अनुभवको एकताले बहुसङ्ख्यकको उद्धार हुन्छ । राज्य पिँजरा होइन, औलो र मलेरियाको जोखिम नै किन नहोस्, उर्वरताको परिचयले वर्तमान लाञ्छित भविष्यमा बहुसङ्ख्यकको खुशी उज्जवल हुन्छ ।
बखान बालापनको भाँडाकुटी हो । झाडी र जङ्गलले भरिएको बिना छानो सर्वनग्न जन्मिन्छ र साधनाले घनिभूत हुन्छ । चितवनको बस्ती विकासको अनमोल दस्तावेज हो । वर्तमानको आँखो हो । भविष्यको विचार र दिग्दर्शन हो । प्रजातन्त्रको सेनानी हुन अपवाद त्रुटि भए पनि बखानसिंह गुरुङ बन्नुहोस् । सिक्नुहोस् मित्रहरू, भूतकालले गर्व गर्नेछ । वसन्तभन्दा माथि साहित्यले पनि युग पर्खिनु पर्ने छ ।
लालध्वजको पुलिमराङ बसाइमा सेनाले परिवारलाई गरेको ज्यादती, लालध्वजको हत्या, बखानपुरको घर परिवारलाई सेनाले दिएको खप्की र घर जलाइदिएको प्रसङ्गले भावक दया, माया, करुणा र भावुकताको क्षयले भक्कानिएर उराठ बन्छन् । आन्तरिक युद्ध साह्रै कठोर, निर्मम र संवेदनहीन हुँदो रहेछ । घरभित्र कहिल्यै नलड र मजदुरलाई तिरस्कार नगर । रक्तपातपूर्ण क्रान्तिले प्राप्त वर्तमान पनि मति सुधार हुन नसक्दा विक्षिप्त हुन्छु । डोकोको काफल घोप्ट्याउँदा मेरो मन अमिलो हुन्छ । सत्ताको अश्र श्रापित गोही हुँदोरहेछ । असहिष्णु जालन्धर भौतिक रहँदै देखिँदो रहेछ । सामना प्रतिउत्पादकमा ढिलो हुन्छ तर हुन्छ । करुणाको क्षयले मानिस कमजोर हुँदैन, क्रान्ति गर्छ ।
वसन्तले महिलालाई कमजोर ठान्ने पुरुष आतङ्कलाई भौतिक दृष्टिमै स्त्री पात्रको अदम्य साहस, कर्तव्य, दूरदर्शिता, समन र सामनाले धरोहर उत्पन्न गरेका छन् । परिवार र नक्शाको अनुकरण छ, जो वर्तमानमा सत्ता र सिंहासनलाई दिग्दर्शन छ ।
जीवन सम्झौता हो, जो अभिरुचिले एकाकार बन्छ । प्रेम कामवासनाले सम्मोहित हुँदैन । अनुरागले द्रविभूत हुन्छ । एकतृप्त आशक्तिको उत्कण्ठा धराले पनि अस्वीकार गर्छिन् । अन्तत्वगत्वा पशुमा पनि दुर्घटित बलात्कार हुन्छ । यौन अभिलाषा सामूहिक र सम हुन्छ । परस्परमा समाहित सम्भोगले मृदुल प्रेम सघन हुन्छ । प्रेम ब्रह्माण्डको सर्वोच्च शक्ति हो, जो ममताले पुलकित हुन्छ । चरमोत्कर्षमा व्यञ्जनार्थ पङ्क्तिमा अद्भुत चमत्कारी भाव व्युत्पत्ति भएको छ ।
फगुवा गीत नेपाली भाषामा पनि रूपान्तरण गरिदिएको भए सर्वग्राह्य हुन्थ्यो । गीतको स्वरूप मननीय बन्यो । थारु भाषा नजानेको स्रष्टालाई सिर्जना अबोध भयो । थारु समुदायको प्रशस्त अनुभवले आर्जित औलो निरोधक विधि, घरेलु, उपचार, चाडबाड, परम्परा, संस्कृति र परस्परको सौहार्दता अन्तर्मुखी छैन । अहिले पनि समुदायमा बहुआयामिक आञ्चलिकता छ । वर बधुमा पनि उदारता छ, सङ्कुचित छैन ।
राजपरिवारको शिकार खेल्ने परम्परा, विदेशी राजा महाराजा खुशी पार्न निमन्त्रित व्याधा र नेपाली भूगोलका वन्यजन्तुको सर्वनष्ट टिठलाग्दो विगत वर्तमानमा पारदर्शी छ । कञ्चनपुर जङ्गलको त्यसदिन संवेदनशील रहेछ । बखानसिंह, जसले संयक् सरकार, प्रजातन्त्र प्राप्तिको आन्दोलन, समाज व्यवस्थापन र सहकारी स्थापनामा सबथोक गुमाए । उनको सर्वस्व हरण भयो । बोलाउँदैमा भेट्न जानु र भेटघाटमा यति सुनेर फर्किनुले मैले उद्गारित पङ्ति देश र जनता माथिको व्यन्जनावृत्ति मानेको छु ।
बखान र राजा महेन्द्रको वार्तालापमा कञ्चनपुर जङ्गलमा शिकार गर्ने त्यो दिन बाह्रसिङ्गेको टाउकोमा निसाना ताकेको गोली सिङमा लाग्यो । फर्किएर बडामहारानी रत्नको पेटमा धसिन पुग्यो । साँझ परिसकेको थियो । बन्दै गरेको त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा बिजुली बत्ती थिएन । रातको समयमा जहाज अवतरण गर्ने अवस्था थिएन । भर्भराउँदो दियालोको भरमा रनवे देखाएर जहाज अवतरण गराएको र तीन–तीन लिटर मट्टीतेल अट्ने सलेदोका ठुल्ठुला बत्तीको व्यवस्था गरिएको प्रसङ्गले विकासको गति र रानी रत्नको भयानक दुर्घटनाको नवीनतम बोध भयो । यद्यपि यहाँ व्यङ्ग्य छ ।
शक्ति र सत्ताले आलिसान बनेर पनि आवाज विश्रामको थलो चाहिँदो रहेछ । भुलचुक मानिसबाट हुन्छ र अपवादमा यसले आफ्नै परिवारको ज्यान लिनसक्छ । कर्ममा सावधानी दूरदृष्टि हो, जो अन्तःस्करणमा हरतत्पर जागृत हुनुपर्छ । इङ्गित वरण समर्पण नभएर महाचेतन प्राप्ति हो ।
जिउँदै हुँदा मानिसले मानिसलाई चिन्दैन । बखानसिंह लेख्छन्, प्रजातन्त्रका लागि मात्रै राजा महेन्द्र अनुदार थिए तर विकास निर्माणको लागि दूरद्रष्टा थिए । चितवनको बस्ती विकास, भारतले नेपालको सडक विस्तारमा अवरोध खडा गर्दा प्रतिकार र आफ्नो स्पष्ट अडान । बिना प्रविधिको मजदुर परिश्रमको युगमा निर्माणको उच्चतालाई मैले पनि उनलाई सम्मान गर्छु । चितवनको प्रेमले नै महेन्द्र बिरामी पर्दा चितवन आएको हुनुपर्छ र हृदयको समस्याले बिरामी महेन्द्रको अवसान भूमि पनि चितवन नै बनेछ ।
राजनीति र सत्ता यस्तो हिंस्रक हुन्छ । देशमा क्रान्तिको आगो सल्काउने बखानसिंह गुरुङ, जसको न बास रह्यो न त सन्तान नै । चितवनमा एउटा टोल थियो बखानपुर, त्यही पनि पञ्चायती व्यवस्थाको निर्वाचन भएपछि बखानपुरलाई शारदानगर बनाइयो । कति धुर्त हुँदोरहेछ सत्ता, कति गाह्रो हुन्छ राख्न नाम ? कति कुण्ठित हुँदोरहेछ सत्तासिन मान्छेको मन ? जसले आफ्नै सन्ततिको नाम पनि निमोठ्दो रहेछ ।
साधनाले असम्भव के छ ? गलेश्वर बाबा अर्थात् ईश्वरानन्द ब्रह्मचारीसँगको संवादमा डुङ्गा नचल्दा उनी आफूसँग भएको रुमालले नारायणी नदी पार गर्ने इन्द्रजाल जस्तै लाग्ने तपले प्राप्त चमत्कारी वरको रहस्य महात्माको बुझाइ रह्यो ।
प्रवाहित भइरहँदा बिच बिचमा मित्र संवादको प्रहर्षित कथनले भावकलाई उत्सुक बनाउँछ । वन, जलतट सयल, रनवनको सामूहिक नेतृत्व, साथीभाइको उक्साहट संवाद, भालुको आक्रमण शैली, जङ्गली जनावरको यौनिक गतिविधि, मूर्तिको भग्नावशेष, फुटेको टुटेको लामो जिब्रो भएकी कालीको मूर्ति, शिव मूर्ति, कालीसँगै रहेको बाघको मूर्ति आधा पुरिएको टाउको मात्रै देखिएको अवस्था र प्रकृतिलाई चिह्नको सङ्केत गरेर घटना भाव र अभिव्यक्तिको बहुमुखी चैतन्य चिन्तनले वसन्तको पथमा महाचेतन प्राप्ति छ ।
सूक्ष्मलाई सगर बनाउन साङ्केतिक चिह्न प्रयोग गरिन्छ । उपन्यासमा हुनैपर्ने साङ्केतिक चिह्न चित्रणमा वसन्त चुकेका छैनन् । चिह्नले खिसीटिउरी, कपटी, स्वार्थी, अभद्र, घमण्ड, अश्लील, क्रूर, उँचनिच, साहस, रमाइलो, दया, माया, संवेदना, उदारता, दमन, स्वतन्त्रता जस्ता मानवीय संवेगलाई वृहत्तिकरण गर्छन् । मननीय शैली झर्कोमुक्त छ ।
बखानकी कान्छी श्रीमती मनकुमारीको अवसानसँगै कथानकले अवतरणको तयारी गर्छ । २०३७ सालको जनमत सङ्ग्रहले पञ्चायत निर्वाचित भएर पनि सरकार स्थिर बन्न सक्दैन । २०३९ सालमा सूर्यबहादुर थापा प्रधानमन्त्री बनेपछि चौरासी वर्षको उमेरमा बखानसिंह भूमिसुधार तथा कानून मन्त्री बनेका छन् । नाति चन्द्रध्वजले बखानसिंहको नीलो डायरीको अन्तिम पाना पढ्दै गर्दा हजुरआमा विष्णुकुमारीले बखानसिंह र विगतलाई वर्तमानमा झलझली सम्झिदै भावुक हुन्छन् । प्राप्त पथ निर्माणमा प्रतिबद्ध रहन्छन् । २००७ देखि २०४० सम्मको समयावधिमा बखान दृष्टिपटल बनेको छ ।
निर्बन्ध पथमा बन्दीपुर, बाहुनपोखरा, किराँतखोला, समधोर, टुहुरे पसल, भन्सार, डुम्रे, बन्दीपुर, चुँदीखोला, चुँदीरम्घा, गोर्खा, लमजुङ, चितवन वरिपरि र नेपालको सोमेश्वरगढीको दक्षिणी ढलोको सिमाना हुँदै बिहार राज्यको पश्चिम चम्पारण जिल्लाको नरकटियागन्ज सम्मको अनुबन्धन छ ।
व्याकरणका दृष्टिपटल आफ्नै छन् । प्रवाहमा अशुद्ध भइ– भई, चमकदमक– चमकधमक, कमद– कदम, प्रजातन्त्रप्रेमी– प्रजातन्त्रेमी छिटफुट देखिन्छन् । आन्तरिक झर्रो शब्द पनि होइनन् । यसलाई मैले अपवाद भन्न मन पराउँछु ।
महाचेतन आवाज र लिपिमा पनि अपवाद हुन्छ । अपवादको परिभाषा द्रष्टाको रह्यो ।
बखान नारायणी र राप्ती तटको सुरम्य दिनचर्या हो । आज घना बस्ती पट्यारलाग्दा यही जल प्रवाहमा मनोभिराम गर्छन् । यो घनिष्ट मित्रता र प्रेमको प्रतीक निरन्तरसम्म साबित हुने छ । कपोलकल्पित आख्यान होइन । अग्रपङ्क्तिमा बखानसिंह गुरुङ रहे पनि बहुजाति, बहुभाषी, बहुसंस्कृति र बहुभूगोलले प्रतक्षीकरण गरेको बहु युगपुरुषको साक्षात्कार हो । यो भविष्य थियो, वर्तमानमा झन् डरलाग्दो छ र भविष्यमा पनि यस्तो अवस्थाको सामना गर्नैपर्ने छ ।
नियात्रा : सेरी खोलाको सुसाइ
आफ्नो भाषा र लिपिको प्रचारप्रसार गर्दा सिक्किमका शासकहरूबाट खतरा बढेपछि त्येअङ्सि सिरिजङ्गाले ज्यान जोगाउन यही विकट ओडार र झरनाको सहारा लिएको इतिहास स्मरण गर्दा म अत्यन्तै भावुक बनेँ ।
…
रातभरिको अविरल वर्षाले यसरी निथ्रुक्क भिजेको थियो फेदेन बजार । मानौँ, असारे झरीमा दिनभरि धान रोपेर भिजेकी कुनै रोपार जस्तो । ग्रीष्मको त्यो शुरुआती बिहान त्रियासी जेठको दोस्रो दिनको कुरा हो । गाडीमा इन्धन भर्ने व्यग्रताका साथ दीपक मामा र म मेन रोडको पेट्रोल पम्पमा पुग्यौँ । तर, त्यहाँको कर्मचारीको एउटै वाक्यले हाम्रो उत्साहलाई साँझपखको सिरिसको पात बनाइ दियो ।
“तेल सर्टेज छ, आज पाइँदैन ।”
तब क्षणभरमै हाम्रो यात्रा अन्योलको भुमरीमा पर्यो । कसैले आफ्नो प्रयोजनको लागि राखेका छन् कि भनेर तिर्खाएको काकाकुल झैँ केही पसलहरू चहार्दा पनि निराशाको हुस्सु मात्र हात लाग्यो । तर, यात्राको प्यास यति सजिलै कहाँ मेटिन्थ्यो र ! आखिर जोरसालको पेट्रोल पम्पले हाम्रो तिर्खा मेटाइ छाड्यो ।
तेलको भाउ आकासिएको भए पनि गन्तव्यतिर अघि बढ्न पाउँदा मन चङ्गा भयो । त्यही बेला तेल अभावको यो सानो समस्या पनि विश्व राजनीति, अमेरिका र इरानबीचको तनावसँग कता कता जोडिएको अनुभूति भयो । विश्व बजारमा हुने उतारचढावले अन्ततः हाम्रो दैनिक जीवनलाई नै प्रभावित पार्दो रहेछ भन्ने सोच मनभरि खेल्न थाल्यो ।
गाडीमा तेल हालेपछि फेदेन बजारलाई पछाडि पार्दै नागबेली जस्ता सडकहरू हुँदै रमितेतिर उकालो चढ्यौँ । रमिते डाँडाबाट तल हेर्दा भुटेको एक थाल मकै जस्तै देखिन्थ्यो फेदेन बजार । फेदेन बजार ओझेल पार्दै, लालीखर्कको तेर्सो बाटोमा तेर्सियौँ । घरैपिच्छे सजाइएका अनेकौँ प्रजातिका फूलहरू देखिन्थे । ती मनोहारी फूलहरूसँग लुकामारी खेल्दै हामी कान्छी दोकान नाघेर एकैछिनमा पौवाभन्ज्याङ पुग्यौँ । पौवाभन्ज्याङ र गुम्बाडाँडा बादलको बर्की ओढेर बाटो ठम्याउनै नसकिने गरी चकमन्न रातझैँ निस्तब्ध उभिएका थिए ।
निबु खोला तरेर, राँकेको फेरो हुँदै अर्घेलीका तन्नेरी बुट्यान र सिरक ओढेर बसेका जुँगे कटुसहरूको छायाभित्रबाट गुज्रिँदै हामी बाकखोर बजार पुग्यौँ । हाम्रो सवारी साधनमा केही समस्या देखिएपछि बाकखोरको ग्यारेजमा मर्मत गर्न लगायौँ । त्यसपछि रक्से हुँदै नेपालटारको ओरालो झरेर पुवा खोला तर्दै बिब्ल्याँटे, इलाम बजार पुग्यौँ । इलाम बजारदेखि ओरालै ओरालो जाँदा खेत र बारीका गराहरूमा किसानहरूको पसिनाको मिठो बास्ना पाइयो । उनीहरूको खुशी र आशाको बतास चलिरहेको थियो मकै र सिमीका पातहरूमा । सालिन्दा भत्किरहने राजदुवालीको पहिरो मुस्किलले काटेर माई खोला पार गर्यौँ । मनमनै सम्झेँ– यो पहिरो प्रोमिथियसको कलेजो हो ।
झाँक्रीको गजो जस्तो गोदक र बाह्र गोलाइको उकालो चढ्ने क्रममा हामी झन्डै दुर्घटनामा पर्यौँ । तर, कुनै अप्रिय घटना हुन सकेन । बाह्र गोलाइ छिचोलेपछि तीनघरे हुँदै फिक्कल बजार पुगेर एउटा सानो खाजा घरमा पस्यौँ । लगभग अट्ठाइस–तीस हिउँद काटेकी जस्ती देखिने साहुनी थिइन् । उनको मुस्कान चियाभन्दा स्वादिलो, बोली खाजाभन्दा रसिलो । उनको सुशील स्वभावले कोमल मन छोइहाल्यो । क्षणभङ्गुर जीवनमा मीठो वचन र असल व्यवहार नै साँचो पुँजी रहेछ । त्यसैले भनिन्छ, मुस्कान नै मानिसको सबैभन्दा ठूलो गहना हो । उनको मुस्कानले अझै पनि उतै तानिरहेको छ मेरो मन ।
फिक्कल छोडेर चियाका बोटहरूसित संवाद गर्दै अघि बढिरह्यो हाम्रो यात्रा । कन्याममा विभिन्न पारम्परिक जातीय परिधानमा सजिएका, फोटो खिच्दै र घोडचढी गर्दै गरेका मानिसहरूको घुइँचो लागेको थियो । रङ्गीबिरङ्गी फूल झैँ मानिसको भीडलाई आँखाले स्पर्श गर्दे हामी हर्कटे पुग्यौँ । हर्कटेको कुहिरोले बेरिएको चिसो मौसम छिचोल्दै लेप्चा जातिको विशेष क्षेत्र रोङ गाउँपालिकाको ओरालो झर्दै हामी बिस्तारै तराईको फराकिलो फाँटमा पुग्यौँ । पहाडको चिसोमा सहज लागेको कपडा, तराईको तातो साससँगै एकाएक भारी महसूस हुन थाल्यो । दिनभरिको थकानसँगै चारआली मोतीबहादुर लोवाको निवासमा पुग्यौँ । केही क्षणपछि हरिराज लवा र नरेन्द्र लवा पनि आइपुग्नु भयो । बेलुकाको खानपिनपछि आराम गर्यौँ ।
“आबोग्बि हाउ ? लु अलि चाँडो गरूँ है ।”
घरको प्यासेजबाट आएको मोती काकाको आवाजले हामी ब्युँझियौँ । यतिबेला धरतीको काखमा बिहानीले पाइला टेक्दै थियो र जेठको तेस्रो दिन उदाउँदो घामसँगै किशोर भएर फक्रिँदै थियो ।
मोती, हरिराज, नरेन्द्र, दीपक हाङ्सरुम्बा र म पाँचै जना हस्याङफस्याङ गर्दै चारआली चोकमा निस्किएर पूर्व जाने बसमा चढ्यौँ । काँकडभिट्टा ओर्लिएपछि नेपाली पैसासँग गान्धीको तस्बिर अङ्कित नोट सटही गर्यौँ । त्यसपछि सिटी सफारीबाट मेची पुल तरेर पानी ट्याङ्कीतर्फ हानियौँ । पानी ट्याङ्कीमै सिङ्तामको टिकट काटेर हामी अघि बढ्यौँ । खास हाम्रो गन्तव्य सिक्किमसम्मको थियो । र, यो यात्रा केवल घुमघामका लागि मात्र नभई एउटा ऐतिहासिक महत्त्व बोकेको थियो ।
पानी ट्याङ्कीबाट ट्याक्सी चढेर एसियन हाइवे समात्दै नक्सालबारी, बागडोग्रा हुँदै सिलिगुडी पुग्यौँ । पानी ट्याङ्की, नक्सालबारी, बागडोग्रा र सिलिगुडीका बजार र चोकहरूमा बङ्गाली भाषाको वर्चस्व देखिन्थ्यो । कार्यालय, क्लिनिक, होटेल र कम्प्लेक्सहरूमा टाँसिएका साइनबोर्ड, होर्डिङ बोर्ड र डिस्प्ले बोर्डहरूमा देखिने बङ्गाली अक्षरहरूले पश्चिम बङ्गालको परिचयलाई झन् जीवन्त बनाइरहेका थिए । नेपालको १ नं. प्रदेशमा पनि लिम्बू र मैथिली भाषालाई सरकारी कामकाजको भाषा बनाउने भाषा आयोगले सिफारिस गरे तापनि अहिलेसम्म व्यवहारिक रूपले कार्यान्वयन हुन सकेको छैन । यसको पछाडि पक्कै पनि केही बाधक तत्त्वहरू उभिएका होलान् तगारोझैँ । त्यसो त सांस्कृतिक चेत भएका व्यक्ति र समुदायहरूले आफ्नै जोडबल र लगानीमा आफ्नो टोल, बस्ती र चोकका नाम सिरिजङ्गा लिपिमा लेखी बोर्डहरू ठड्याएका छन् । मन न हो, कहाँ वशमा बस्थ्यो र ! ठीक यसै बेला नेपालमा यसरी सयर गरिरहेको थियो मन ।
अस्तव्यस्त सिलिगुडी बजारलाई छोडेर सुकुना हुँदै सेभोक पहाडको फेदीलाई न्यानो स्पर्श गर्दै टिस्टा नदीको किनारै–किनार समातेर अगाडि बढ्यौँ । उहिले गाउँघरमा भोजभतेर हुँदा बारीको छेउमा पराल बिछ्याएर भात खान बसेका मानिसझैँ रोडको किनारामा लहरै बसिरहेका र अश्लील हर्कत गरिरहेका केही बाँदरहरूलाई देखेर रीस पनि उठ्यो ।
“साथमा लट्ठी भएको भए गुरुजीलाई गाडी रोक्न लगाएर यिनीहरूलाई कुटी पो राख्थेँ ।” बाँदरलाई धारे हात लगाउँदै भनेँ ।
“तिमी त लाटा पो रहेछौ, कहाँ बाँदरलाई कुट्न सकिन्छ ?”, हाँस्दै हरि बाजेले भन्नुभयो ।
“यी बाँदरहरू अति अटेरी हुन्छन्, स्वयम्भू र पशुपतिमा त राज गर्न खोज्छन् । दार्जिलिङ र खरसाङ बजारमा पनि बिगबिगी देखेको छु ।” मैले भनेँ ।
“त्योभन्दा धेरै त किसानलाई समस्या छ, बाँदर आतङ्कले मानिस विस्थापित हुनुपर्ने अवस्था आइसकेको छ ।” हरि बाजेले थप्नुभयो ।
यसरी संवाद गर्दै हामी टिस्टा बजार पुग्यौँ । हुन त यो पृथ्वी कुनै एक प्राणीको स्वामित्व होइन, सबै प्राणीहरूको सहअस्तित्वमा टिकेको साझा संसार हो । पारिस्थितिक सन्तुलनका लागि प्रत्येकको भूमिका उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ । तर, मानिसले आफूलाई सर्वशक्तिमान् ठानेर प्रकृतिमाथि निरन्तर अतिक्रमण गर्दै आएको छ । त्यसैको परिणाम स्वरूप स्वतन्त्र रूपमा बग्नुपर्ने टिस्टा नदी आज कतै बाँधमा कैद त कतै शुरुङको अँध्यारोभित्र हराएको रहेछ । आजका आधुनिक मानिस नदीनालामाथि टेक्दै आवास खडा गर्ने होडमा दौडिरहेका छन् । मानव अतिक्रमणको चपेटामा परेर टिस्टा पनि निसास्सिएको रहेछ । प्रकृतिलाई आफू अनुकूल चल्न नदिएपछि, ऊ रिसाउनु स्वाभाविक हो । प्रकृति आक्रोशित भएपछि बाढी बग्छ, पहिरो लड्छ र मानवीय क्षति निम्त्याउँछ । त्यसैले त होला, केही वर्षअघि ‘टिस्टा नदीले धेरै धनजनको क्षति गर्यो’ भन्ने समाचार पढ्न र सुन्न पाइएको थियो । हामी बाँच्न चाहन्छौँ भने सबैभन्दा पहिलो कुरा पृथ्वीलाई बचाउन जरुरी छ । यसरी मनका अनेक तरङ्गहरूमा डुब्दै–उत्रिँदै, मल्ली, राङ्पो र माझीटार पार गरेर सिङ्ताम बजार आई पुगिसकेछौँ ।
पहाडको काखमा बसेको सिङ्ताम बजारले पनि गर्मीमा तराई झैँ पोल्छ, शायद खोँचको घेराभित्र परेर होला । उखरमाउलो गर्मीबीच सुनाखरी होटेलमा हामीले खाना खायौँ । खाना खाइसकेर पुल नजिकैको पार्कबाट टिस्टाको सुसाइ नियाली रहेका थियौँ । ठीक यसै बेला आफ्नै गाडी लिएर हामीलाई रिसिभ गर्न डाक्टर रुद्रकुमार लवा आइपुग्नु भयो । उहाँ आइपुग्न साथ हामी गाडीमा चढेर आदर्श बस्तीतर्फ यात्राको अर्को अध्याय शुरु गर्यौँ ।
“ओहो ! धेरै वर्षपछि पो भेट भो त भतिज ।” स्टेरिङ चलाउँदै डाक्टर रुद्रले भन्नुभयो ।
“हो नि काका, तपाईँले ल्यापटप ल्याइदिनु भएपछि भेट भा’को छैन ।” मैले भनेँ ।
झन्डै दश वर्षअघि उहाँले दिनुभएको ल्यापटप उपहार सम्झिँदै उहाँसँगको यो भेट दशकपछि भएको पहिलो साक्षात्कार थियो । यसरी उकालीका केही घुम्तीहरू मोड्दै हामी दक्षिण सिक्किमको आदर्श बस्तीस्थित के.बी. लोवाको निवासमा पुग्यौँ । घरका सदस्यहरूसित आत्मीय भलाकुसारी गर्दै त्यहीँ बसेर त्यो रात यात्राको थकान बिसायौँ ।
कतै भाले बासेको सुरिलो स्वर गुन्जियो कानमा । शरीर नउठाईकन खिर्कीमा झुन्डिएको पर्दा बिस्तारै पन्छाएँ । बाहिर जेठको चौथो दिन ठिङ्ग उभिएको थियो आँखासामु ।
त्यो दिन भने लोरिङ्देन लवा वंशावली प्रकाशन सम्बन्धी लवा बन्धुहरूको बैठक थियो । सिक्किमका विभिन्न ठाउँमा छरिएर रहेका लवा दाजुभाइहरू भेला भए आदर्श बस्तीमा । वंशावलीको महत्त्वलाई बेवास्ता गर्ने केही बन्धु भने यस भेलामा सहभागी भएनन् ।
“वंशावली खोज्नु र प्रकाशन गर्नु भनेको आफ्नो जरा र अस्तित्वलाई जोगाउने प्रयत्न हो । हामी नेपालबाट यहाँसम्म आयौँ तपाईँहरूलाई खोज्दै ।” मैले भनेँ ।
“मैले सप्पैलाई बोलाको हँ, नर्थमा बाटो प्रोबलेम छ भन्यो हँ, अन्त त्यै भएर नऔने कुरा गरे हँ ।” एम.के. बाजेले सिक्किमे लवजमा भन्नुभयो ।
“हामी याक्थुङहरू पृथ्वीको जुनसुकै कुनामा छरिएर बसे पनि पुर्ख्यौली थातथलो र माङ्गेन्ना यक् कहिल्यै बिर्सिनु हुँदैन रहेछ । कतिपय फेदाङ्मालाई सबै मुन्धुम् थाहा नहुन सक्छ । माङ्गेन्ना गर्दा होस् वा बिहेमा लगन गर्दा माङ्गेन्ना यक्कै इतिहास वर्णन गर्नुपर्छ । त्यसैले हाम्रा छोराछोरी र नातिनातिनाहरूलाई यसबारे ज्ञान दिइरहनु पर्दो रहेछ ।” मैले भनेँ ।
“हो तेसैले त यो हाम्रो वंशावली चाहिन्छ । वंशावलीमा यो सप्पै कुरा लेखिन्छ ।” सबैले भने ।
बैठक शुरु भयो । उपस्थित सबैले आआफ्नो राय र सुझाव राखे । उपस्थित सबैले सकारात्मक सुझाव राखे । पारित भएका निर्णयहरू लोरिङ्देन लोवा वंश प्रतिष्ठान सिक्किम समितिका सचिव के.बी. लोवाले वाचन गरेर सुनाउनु भयो ।
बैठक अनौपचारिक रूपमा सम्पन्न भयो । त्यसपछि उपस्थित सबै जना छुट्टिए । सोमबारे सिक्किम निवासी एम.आर. लोवा र हामी नेपालबाट गएका टोलीलाई आफ्नै गाडीमा हिबर्मेक लैजाने निर्णय गर्नुभयो, एम.के. लोवाले । एम.के लोवाको निर्णयअनुसार हामी उहाँकै गाडीमा चढ्यौँ र पुनः सिङ्ताम झर्दै माझीटार पुग्यौँ । त्यहाँ पुगेपछि एम.आर सरले गौरव र वात्सल्य भरिएको हातको औँलाले गाडी भित्रैबाट सङ्केत गर्दै अगाडिको भव्य भवन देखाउनु भयो ।
“ऊ त्यै कलेजमा पढाउँछ तनुजा ।”
सिक्किम मनिपाल इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजी (SMIT) मा लेक्चररका रूपमा प्राध्यापन गर्दै आएकी तनुजा लोवाले यसपटक मात्रै विद्यावारिधि उपाधि हासिल गरेर प्राज्ञिक उचाइ चुमेकी छिन् । बुबाको त्यो सङ्केतमा एउटी छोरीको सफलताको कथा र भित्रैदेखि मगमगाएको गर्व प्रस्टै महसूस हुन्थ्यो ।
“एउटी चेलीको सफलतामा हामी पनि धेरै खुशी छौँ ।” हामीले भन्यौँ ।
यसरी गफगाफ गर्दागर्दै राङ्पो र मल्ली चेक पोस्ट पार गरेर किताम फाटक हुँदै जोरथाङ्तर्फ लाग्यौँ ।
“यो त तमोर कोरिडोरको लोरिप्पा खोलाको बाटो जस्तै छ त ।” दीपक र नरेन्द्रले भने ।
किताम फाटकदेखि सुम्बुकसम्मको फेरो ठ्याक्कै चिम्टा जस्तो रहेछ । किताम–फाटक र सुम्बुक त आँखैअगाडि जति नजिक देखिन्थे । तर, एउटा सानो कमिला चिम्टाको एक टुप्पोबाट अर्को टुप्पोमा पुग्न पुरै घुम्नुपरेझैँ फेरो लगाउनु पर्दो रहेछ ।
“मान्छे मात्र कता कता अनुहार मिल्ने भेटिन्छन् भनेको त गाउँठाउँ पनि पो अनुहार मिल्ने भेटिँदो रहेछ नि ।” भन्दै सबै जना गलल हाँस्यौँ ।
रङ्गीतको मीठो सङ्गीतमा सधैँ डुबेको जोरथाङ बजार पुग्नासाथ म ‘थःत्थामा’ उपन्यासको पानाभित्र हराउँदै गएँ । रङ्गीत नदी तरेर जुमको उकालो हुँदै गेलिङ् डाँडा, च्याखुङ्, सोरेङ्, तातोपानी, श्रीबदाम, कलुक र साम्दोङ् पार गरेर बर्मेक पुग्दा झमक्क अँध्यारोले जमिन छोपिसकेको थियो । बर्मेकस्थित सन्जीप लोवाको घरमा बास भयो । त्यहाँ कहिल्यै नदेखिएका बन्धुहरूसित पनि भेट भयो । बेलुकाको खानपिन गरेर हामी सबै आराम गर्यौँ ।
सिक्किमका सरकारी विद्यालयहरूमा लिम्बू भाषाको पठनपाठन औपचारिक रूपमा सन् १९६८ देखि नै शुरु भएको हो । हाल विभिन्न विद्यालय, कलेज र विश्वविद्यालयहरूमा पठनपाठन भइरहेको भए तापनि यति लामो यात्रामा सिरिजङ्गा लिपिमा लेखिएको बोर्ड कतै पनि नदेखिनुको दुखेसो सिरानी लगाएर निदाइ गएँ म ।
बिहानको सखारै उज्यालो फैलिँदै गर्दा हामी उठिसकेका थियौँ । कोठेबारीभरि फैलिएको अलैँचीको हरियाली आँखाभरि भर्यौँ । केही वर्षयता निकै चर्चामा रहेको अलैँची सेरेम्ना प्रजातिको रहेछ । सेरेम्ना नामाङ्कन गर्ने व्यक्ति पनि पश्चिम सिक्किमकै एकजना लिम्बू रहेछन् । सेरेम्ना कोमल र नरम पात भएको भनेर अर्थ्याइएको रहेछ ।
घरबेटी बोजुको मोबाइलमा एक्कासि घण्टी बज्यो ।
“हेल्लो, अँ जान लाग्यो, इ नाति एता बोल त ।” कल रिसिभ गर्ने बित्तिकै बोजुले मोबाइल मलाई दिनुभयो । एरिना फुपूको कल आएको रहेछ ।
“भदा हिज पनि भनेको मेरो घरमा नआई जान पाउँदैन है ।” यति भनेपछि फुपूले फोन राख्नुभयो ।
सन्जीप काकाले हामीलाई लिएर अगाडि बढ्नुभयो । फुपूको घर एउटा सानो खोल्सापारि रहेछ । घना लिम्बू बस्ती भए पनि नेपालमा जस्तै सिक्किममा पनि पछिल्लो पुस्ताका केटाकेटीहरूले आफ्नो मातृभाषा बोल्ने बानी क्रमशः छाड्दै गएका रहेछन् । यसो हुनुको कारण के रहेछ भनेर मैले एकजना स्थानीयसँग जिज्ञासा राखेँ । उनको तर्क थियो ‘अन्तरजातीय विवाह नै यसको प्रमुख कारण’ हो । तर, कारण यतिमा मात्र सीमित नहुन सक्छ ।
युनेस्कोका अनुसार विश्वभरि करिब सात हजार जति भाषामध्ये ठूलो हिस्सा जोखिममा छ । तीमध्ये धेरैजसो आदिवासीसँग सम्बन्धित छन् । अनुमानतः हरेक दुई हप्तामा एउटा भाषा लोप हुने अवस्थामा पुगेको छ । यसको अर्थ भाषा मात्र हराउँदैन, भाषा सँगसँगै ज्ञान, इतिहास, संस्कृति र संसार हेर्ने दृष्टिकोण पनि हराउँछ । लिम्बू भाषा पनि अब वृद्धवृद्धा पुस्तामा मात्र सीमित हुँदै गएको छ । नयाँ पुस्ताले बुझ्न सके पनि बोल्ने अभ्यास हराउँदै गएको छ । भाषा बचाउने एउटा उपाय भाषिक पुस्तान्तरण अथवा परिवारमा नियमित प्रयोग गर्नु पनि हो । मैले मनमनै सम्झेँ ।
एरिना फुपूको हार्दिकता, सौहार्द्यता र आत्मीयता साँच्चिकै अविस्मरणीय थियो । फुपूको घरबाट बिदा मागेर हामी सिरिजङ्गा माङ्हिम् मार्तामतर्फ लाग्यौँ । अघिअघि सन्जीप काका र सुकबहादुर यङ्वागो फुपाजु, पछिपछि हामी । माङ्हिम् परिसरमा भवन निर्माण र मर्मत कार्य दुवै धमाधम भइरहेको थियो । माङ्हिम्को दर्शन गर्यौँ । माङ्हिम्भित्र लिम्बू भाषाका केही पुस्तकहरू असरल्ल छरिएका देखिन्थे । शायद माङ्हिमको मर्मत कार्य चलिरहेकोले होला । टङ्क वनेमको ‘पेन्जिरि पेम्मिक्हा?’ पुस्तक पनि देख्न पाएँ त्यहाँ । माङ्हिम्को दर्शन सकेर हामी सिधै रेसी खोलातिर झर्यौँ ।
गाडी पार्किङ गरेर पदयात्रा गर्दै ओरालै ओरालो जङ्गलको बाटो भएर झर्यौँ । बाटो लामो मात्र नभएर उत्तिकै विकट पनि रहेछ । केही तल पुगेपछि अनकन्टार घना जङ्गलभित्रबाट सुनियो रेसीको आवाज छङ्…छङ्… । चोकमरी र सिस्नुको झाडी चिर्दै मानिस हिँड्ने बाटो निकालिएको रहेछ । माथि हेर्दा सिरको टोपी भुइँमा खस्लाजस्तो, तल हेर्दा कहाली लागेर आङ जिरिङ्ग हुने भीर । यस्तो भीरबाट निरन्तर हाम फालिरहेको थियो रेसी झरना ।
यही रेसी र कालेझ खोलाको सुस्केरा सुन्दै गर्दा इतिहासको एउटा क्रूर पाना मेरो मानसपटलमा सजीव भएर आयो । आफ्नो भाषा र लिपिको प्रचारप्रसार गर्दा सिक्किमका शासकहरूबाट खतरा बढेपछि त्येअङ्सि सिरिजङ्गाले ज्यान जोगाउन यही विकट ओडार र झरनाको सहारा लिएको इतिहास स्मरण गर्दा म अत्यन्तै भावुक बनेँ । कस्तो कठिन परिस्थितिमा पनि उनले आफ्ना चेलाहरूलाई सिकाउने काम रोकेका रहेनछन् । अन्ततः शासकहरूले विषालु तीर बर्साएर सिरिजङ्गाको भौतिक शरीर त अन्त गरे रेसी र कालेझ खोलाको दोभानमा । तर, उनको रगतले सिँचिएको यही माटोबाट सिरिजङ्गा लिपि सधैँका लागि अमर बन्यो । आज यो झरनाको छङ्छङ् आवाजमा उनको चित्कार होइन, भाषा र लिपिको प्राण सञ्चार भइरहेझैँ आभास हुन्छ । तत्कालीन प्रतिबन्धको जगमा सिरिजङ्गाको सहादतले एउटा यस्तो इतिहास रचेको छ, जसले मेटिन लागेको अस्तित्वको रङ्ग सदाका लागि भरेरै छाड्यो । त्याग, सङ्घर्ष, बलिदान र जोखिमको धरातलबाट मात्र इतिहास निर्माण हुने रहेछ भन्ने गहिरो अनुभूति मनभरि बोकेर पाटे र डाँसको टोकाइले हैरान हुँदै हामी नाकै ठोकिने उकालो उक्लियौँ । रेसी खोला आफ्नै लयमा सुसाइरह्यो… सुसाइरह्यो …।