२९ जेष्ठ २०८३, शुक्रबार 
‘तिमी हिँडिरहनू, तिम्रा शब्दमा हिँड्नेछु म पनि’
बाँच्नु छँदै छ । अलिकति हल्ला गर्दै अरूलाई पनि बाँचेको छु है भन्दै बाँच्नुमा छुट्टै स्वाद हुनसक्छ । हिँड्नु छ त पाइला चाल्न केको डर ? नाँच्नु छ त कम्मर मर्काउन केको सङ्कोच ? उफ्रनु नै छ भने आकाश छुनेगरी उफ्रूँ । भन्नेले जे भनिरहून्, जे सोचिरहून्; परिचित यसै परिचित छन्, अपरिचितहरूसँग वास्तै भएनन् । जिन्दगी बगिजाने खोला हो । खोला कहिल्यै सुसाएन भने, वर्षामा बाढीले गड्गडाएन भने के अस्तित्त्व बग्नुको ? झर्ना हुनुछ भने ठोक्किनुपर्छ पहाडमा । साँच्चै भन्नुपर्दा बाँच्नका लागि चल्नुपर्छ; चल्नु नै छ त समथर मैदानमा चल्नुभन्दा खोजौँ न अनकन्टार भूभागहरू । झर्नाले पहरा रोजेझैँ, नदीले सबैभन्दा असजिलो खोच रोजेझैँ । आँखाले हेर्नेहरू भन्छन्- पहाडमा के छ ? हिमालमा के छ ?, जन्मिएँ पहाडमा, दौडिए भिराला पाखाहरूमा, यसै सुन्दर लाग्छन् पहाड । हिमालसँग खासै सङ्गत छैन, र पनि हिमाल शब्द नै कोमल कविता जस्तै, श्रुतिमधूर गीत जस्तै सुललित लाग्छ मलाई ।
पहाडमा हिँड्नेहरू के खोज्दै हिँड्छन् होला ? प्रश्न आफ्नै हो र उत्तर आफैँले खोज्नुपर्छ भन्ने थाहा छ । त्यसैले नियालिरहन्छु यायावरका फेसबुक र इन्स्टा । कहिलेकाहीँ संस्मरण र नियात्राका पाना पल्टाउन मन लाग्छ । अलि वर्ष पहिले रमेश विकलको निलगिरिको छाँयामा पढेको थिएँ । मेरा अबोध मस्तिष्कमा त्यसैले केही प्रभाव छाडेर होला, निलगिरिको काखैकाख कालीगण्डकीको अँगालोमा मुक्तिनाथ पुग्ने रहर जागेको थियो । संयोगले कालीगण्डकी पदयात्री भएर देवघाटदेखि मुक्तिनाथ कटेर दामोदर कुण्डसम्म पुग्ने सौभाग्य पाएँ । कालीगण्डकीको चुहानदेखि मुहानसम्म पुऱ्याउने गुरुहरू र आयोजक महेश संन्यास आश्रमप्रति सदा आभारी छु ।
मैले त्यस यात्रामा मुस्ताङको सेरोफेरो बुझ्न पाएँ आफैँले । किञ्चित् नै किन नहोस्, हिमाली जनजीवन र संस्कृतिसँग नजिकिने अवसर पाएँ । हिमालपारिको सौन्दर्य खै कुन शब्दद्वारा वर्णन गर्न सक्छु ! त्यो त म जान्दिनँ, तैपनि यति भन्न सक्छु – रहस्यको खोजी गर्नुछ भने हिमाल अवश्य पुग्नुपर्छ । त्यहाँका प्रकृति, संस्कृति र सभ्यतासँग साक्षात्कार हुनुपर्छ । त्यसैले मलाई सिर्जना सिज्जुहरू नचिनेरै नभेटेरै पनि प्रिय लाग्छन् । राजु झल्लुप्रसादका चित्तचोर पाटनहरूमा रल्लिँदै गर्दा बडिमालिकाको हार्दिकतामा हराउँछु । भवानी खतिवडाले घामभन्दा पहिले कर्णाली टेक्नुपूर्व नै चङ्खेलीको छायामा राराको नृत्य हेरेर पुलकित भएको छु । प्रतीक ढकालको त्यो उज्यालो कर्णाली नपढे पनि देखेको छु कर्णालीको भोगाइ, सिञ्जाको मुस्कान, कालिकोटको उक्स्याहट… । महेन्द्रले अप्सरा देखेको रारा मलाई त्योभन्दा सुन्दर लाग्छ । सल्लेरीका वनमा गुराँससँग गफिँदै त्यसैमा समाहित हुनुको मजा धेरथोर थाहा छ । मेरा खुट्टाहरू रिसाए पनि चढेको हुँ नीलकण्ठ पर्वत । मन नलाग्दा नलाग्दै गोसाईँकुण्डबाट फर्किनुको खिन्नता आज पनि ताजै छ मसँग ।
हिमाली यात्राको वर्णन ‘प्रणाम सगरमाथा’ भर्खरै पढ्ने मेसो मिल्यो । हिउँ नै नटेकी हिमाल पारि पुगेर फर्किएको म, खै कुन हिमशक्तिले तानिएँ ? सम्पूर्ण किताब नारायणगढको शुरुवाती चाङमा नै मुस्कुराइरहेको नीलो पुस्तक, जहाँ सगरमाथाको मृदुमुस्कान टल्किरहेको थियो । केही बादलका थुङ्गासँगै टाँगिएका बौद्ध पताका हल्लिरहेझैँ लाग्ने थियो । सिरानमा लेखिएको थियो ‘प्रणाम सगरमाथा’ । मनमनै सगरमाथालाई प्रणाम गरेँ । त्यसमुन्तिर लेखकको नाम भवानी खतिवडा मेरा लागि अपरिचित भने होइन तर पनि दिदीको काव्य चमत्कृति हरेकपटक पृथकता भित्र्याउने कौशलसँग परिचित छु पनि कसरी भनूँ । उही हँसिली उज्ज्याली भवानी दिदीको अनुहार सम्झिएँ र खुशी भएँ । छन्दमा रस भर्न सिपालु दिदीको प्रणाम सगरमाथामा कति होलान् छन्दोबद्ध श्लोक र लयात्मक अभिव्यक्तिहरू ? सम्झदैँ खुशी भएर चढ्न थालेँ आफ्नै कल्पनाको सगरमाथा । पक्कै पनि यो खुशी पुस्तकका हरेक अक्षरमा भेटिनेछन् ।
पढ्दै जाँदा म के पढिरहेको छु थाहै नहुने रहेछ, कतै कविता जस्तो कतै निबन्ध जस्तो, स्वच्छन्द उड्दै गरेको सिमलको भुवाजस्तै हलुङ्गा शब्दहरू । केही सोचिरहनुपर्ने जरुरत नै छैनन्; सचित्र प्रस्तुत छन् हरेक शब्दहरू । स्वतः भावसम्प्रेसित छन् प्रत्येक पल फेरिएको स्वासजस्तो । पढ्दा पढ्दै कल्पनामा हराएको छु भवानी खतिवडा बनेर । म हिँडिरहेको भए त्यो बाटोभन्दा माथिको कान्लो उक्लिन्थेँ हुँला या त बाटो छोट्याउने निउँमा हामफाल्दिन्थेँ हुँला तर भवानी दिदी कहाँ मैजस्ती अल्लारे यात्री हुन् र ! उनलाई हिँड्ने कसरी ? थाहा छ । खोज्ने के ? थाहा छ । बोल्ने के, कसरी ? थाहा छ । कतिधेरै समझदार !
सगरमाथा पढ्दा म पाठकभन्दा पनि भावक भएँ, र भवानीका भावसँगै दौडिएँ । सुन्दर सिनेमा हेरेजस्तो या त अझै रङ्गमञ्चमा अभिनित पात्राभिव्यक्तिमा पग्लिरहेझैँ हराइरहेँ । कतै सपना बनेर भवानीको चमत्कृतिको साक्षी बसेको छु त कहिले स्वयं भवानी बनेर त्यसैमा समाहित भएको छु प्रत्येक पाइलामा । आधा फोक्सो सासमा सँगै अतालिएको छु पसिना आउनेगरी । लेकलाग्दा अलेक्जेन्डरलाई डर लागेको छ मलाई पनि । हिमनदीको ताण्डवमा आश्चर्यचकित भएको छु, र कल्पना गरिरहेको छु यथार्थमा यस्तो देख्दा कसरी हाँस्छु होला ? मेरा पाइला अघि बढ्लान् कि नबढ्लान् ? प्रत्येक कठिनाइमा मेरा खुट्टा थर्थराएका छन्, र हरेक सफलतामा मुस्कान भरिएका छन् । मानबहादुर बनेको छु कतै र भनेको छु, ‘ए बहादुर दिदी, तिमीले अनुभव गरेका केही भावहरू मलाई पनि देऊ न, म पनि उडूँ यही चिसो बताससँगै ।’
सविनलाई भेट्दा भावविह्वल भएँ । उमेरले मेरै पनि भाइ रहेछ, जसले सर्वोच्चतालाई चुमेर फर्किएको छ । म आफ्नै सपनाहरूमा हराउन लागिरहेको छु । हिमाललाई देख्दा हाँस्नै सक्दिनँ कि भन्ने पीर लाग्छ कहिलेकाँहीँ । खैर जे होस्, सविनप्रति सम्मान छ । तिमी सर्वोच्चताको मार्गबाट विचलित नहुनू, तिम्रा हरेक सफलतामा सगरमाथा अवश्य साक्षी बस्नेछ ।
ए प्रिय यात्री ! धन्य छन् हिमालहरू, जसलाई अनुभूत गर्न जान्ने तिम्रा भावनाहरू झनै धन्य छन् । तिम्रो सहास धन्य छ जसलाई गन्तव्य प्रिय छ, आइपर्ने खतरालाई स्वागत छ, सफलतामा समाहित आनन्द व्यापक छ र त्यसको सन्तुष्टि वर्णनातीत छ । तिमी हिँडिरहनू, तिम्रा शब्दमा हिँड्नेछु म पनि सहयात्री भएर ।
ॐ अस्तु ।
साहित्योत्सव: विचार कि बजार ?
समकालीन नेपाली बौद्धिक र सांस्कृतिक वृत्तमा एउटा विरोधाभासपूर्ण दृश्य स्थापित छ- साहित्यिक उत्सव, गोष्ठी, महोत्सव र संवाद शृङ्खलाको ग्राफ दिनानुदिन उकालो लागिरहेको छ । कर्पोरेट प्रायोजन, बहुप्रतिष्ठित ब्रान्डका ब्यानर, चम्किला मञ्च, मिडियाको व्यापक माइलेज र सामाजिक सञ्जालको ‘भर्चुअल’ उपस्थितिले आज साहित्यलाई समाजको केन्द्रमा देखाएको एउटा बलियो भ्रम सिर्जना गरेको छ ।
बाहिरबाट सरसरती हेर्दा लाग्छ- यो चेतनाको लोकतान्त्रीकरण हो, कलाको पुनर्जागरण हो र समाज वैचारिक रूपमा उर्वर हुँदै गइरहेको सुखद सङ्केत हो । यद्यपि, जब यी गोष्ठीको भित्री तह उघारेर सांस्कृतिक समाजशास्त्र र आलोचनात्मक चेतको लेन्सबाट हेरिन्छ, तब एउटा गम्भीर र विरूप विसङ्गति सतहमा आउँछ । आजका साहित्यिक उत्सवहरू विचार मन्थनका जीवित प्रयोगशाला बनिरहेका छन् कि पूँजीवादी बजारले निर्माण गरेका ‘आत्ममुग्धताका भव्य मेला’ ? यस मेलाको सबैभन्दा बिझाउने, तात्त्विक र संरचनात्मक रूप भनेकै- एउटै स्थापित कवि, फरक-फरक देश र शहरका स्टेज, अनि हजारौँ पटक दोहोरिने उही एउटै पुरानो कविता ।
कलाको वस्तुकरण
जर्मन दार्शनिक तथा सांस्कृतिक चिन्तक थिओडोर एडोर्नो र म्याक्स होर्खाइमरले सन् १९४० को दशकमा प्रतिपादन गरेको ‘सांस्कृतिक उद्योग’ को सिद्धान्तले भन्छ- पूँजीवादले बिस्तारै कला, संगीत र साहित्यलाई पनि कारखानाको उत्पादन जस्तै बनाइदिन्छ । कला जब बजारको चक्काभित्र छिर्छ, तब त्यसको प्राथमिक मूल्य ‘सांस्कृतिक चेतना’ वा ‘दार्शनिक रूपान्तरण’ रहँदैन, बरु त्यसको उद्देश्य केवल उपभोग, मनोरञ्जन र वित्तीय नाफा हुन पुग्छ ।
आजको साहित्यिक बजारमा ठ्याक्कै यही सिद्धान्त क्रियाशील छ । कुनै एक कालखण्डमा कविको तीव्र संवेगात्मक श्रम, गहिरो सामाजिक चेतना र निजी साधनाबाट जन्मिएको एउटा कविता जब बजारमा ‘हिट’ हुन्छ वा ताली पाउन सफल हुन्छ, तब त्यो कविता कविता रहँदैन; त्यो एउटा ‘कमोडिटी’ (व्यापारिक वस्तु) मा रूपान्तरण भइसकेको हुन्छ । यसपछि कविको भूमिका गुणात्मक रूपमा बदलिन्छ । ऊ अब समाजको विसङ्गति नियाल्ने ‘चिन्तक’ रहँदैन, ऊ त बजारमा बिकेको त्यो स्थापित ब्राण्ड वा वस्तुको उत्पादक, प्रवर्द्धक र ‘स्टेज पर्फर्मर’ बन्न पुग्छ ।
एउटै कविताको पाण्डुलिपि बोकेर देश-विदेशका मञ्चहरू चहार्नु, उही भाव, उही लय, उही स्वरको उतारचढाव र भावनाको उही ‘यान्त्रिक’ प्रस्तुति दिनु कलात्मक गतिशीलता होइन, बरु सिर्जनात्मक जडता हो । यो त्यसरी नै मेकानिकल ढङ्गले दोहोरिन्छ, जसरी कुनै औद्योगिक कारखानामा एउटै साँचो प्रयोग गरेर हजारौँ प्लास्टिकका खेलौनाहरू एकैनासले उत्पादन गरिन्छ । जहाँ साँचो पुरानै हुन्छ, उत्पादन पुरानै हुन्छ, तर हरेक पटक ग्राहक (स्रोता) नयाँ हुन्छन् ।
मोफसलको उपेक्षा
यस बजारु चक्रले नेपाली साहित्यमा एउटा गम्भीर भौगोलिक र संरचनात्मक असमानता पैदा गरेको छ । आज राजधानी केन्द्रित सीमित ‘सेलिब्रेटी’ लेखक र कविको एउटा सानो समूह छ, जसको वरिपरि सिङ्गो महोत्सवको अर्थतन्त्र घुम्छ । काठमाडौँको मञ्च होस् या कुनै दूरदराजको जिल्लामा आयोजना हुने साहित्योत्सव, जहाजको टिकट र एजेन्डासहित उही अनुहारहरू ओसारपसार गरिन्छन् ।
परिणामस्वरूप, भूगोलका कुना-काप्चामा बसेर भुइँ-तहको वास्तविक भोगाइ, रैथाने ज्ञान र मौलिक सामाजिक सङ्घर्षलाई अक्षरमा उतारिरहेका मोफसलका वास्तविक र उम्दा प्रतिभाहरू ओझेलमा पारिन्छन् । स्थानीय आयोजनहरूमा पनि रैथाने स्वरलाई मञ्चको कुनामा ‘स्रोता’ वा ‘आयोजक’ मात्र बनाएर राखिन्छ, र केन्द्रका स्थापित अनुहारलाई ज्ञानको एकमात्र आधिकारिक संवाहक जस्तै गरी पूजा गरिन्छ । यो सांस्कृतिक एकाधिकारले नेपाली साहित्यको बहुआयामिकता र विविधतालाई मात्र संकुचित बनाएको छैन, बरु दूरदराजका नयाँ र उदीयमान मौलिक चेतलाई सिर्जनात्मक रूपमै निरुत्साहित गरिरहेको छ ।
विमर्शको खडेरी
आजका साहित्योत्सवहरू उत्सव बढी र विमर्श कम भइरहेका छन् । महोत्सवको कार्यतालिका पल्टाउने हो भने त्यहाँ पुस्तकीय विमोचन, ‘ग्ल्यामरस’ गफगाफ, र सेलिब्रिटी लेखकहरूको आत्मप्रशंसाका शृङ्खलाको बाहुल्य देखिन्छ । बजारको चम्किलो ब्यानरमुनि गम्भीर सिर्जनात्मक विधामाथि हुनुपर्ने गहन लेखन कार्यशाला र निर्मम पुस्तक समीक्षा पूर्णतः शून्य प्रायः छ ।
पुस्तक कस्तो बन्यो ? यसको दार्शनिक धरातल के हो ? यसले समाजको ऐतिहासिक तथा समाजशास्त्रीय चेतलाई कहाँनेर संवर्द्धन गर्यो ? भन्ने जस्ता कठोर र प्राज्ञिक प्रश्नहरूमाथि छलफल नै हुँदैन । बरु, बजारले एउटा पुस्तकलाई कसरी बढीभन्दा बढी बेच्न सक्छ भन्ने व्यावसायिक रणनीतिकै वरिपरि संवादहरू केन्द्रित हुन्छन् । पुस्तकको गुणस्तरमाथि शल्यक्रिया गर्ने समीक्षकहरू पाखा लगाइन्छन् र लेखकको अहङ्कारलाई मख्ख पार्ने ‘प्रायोजित प्रशंसक’हरूलाई मञ्च सुम्पिन्छ । यसले साहित्यलाई बौद्धिक विमर्शको थलो होइन, केवल पुस्तक व्यापारको एउटा आधुनिक शोरूममा परिणत गरिदिएको छ ।
वाहवाहीको संस्कृति
यो विसङ्गतिले साहित्यमा एउटा खतरनाक ‘इको चेम्बर’ र ‘वाहवाहीको संस्कृति’ निर्माण गरेको छ । आजका बहुसंख्यक साहित्यिक गोष्ठीमा निर्मम समीक्षा, बौद्धिक विमर्श र कडा आलोचना पूर्णतः गायब वा निषेध जस्तै छ । मञ्चमा एउटा अलिखित र अघोषित सम्झौता चल्छ- “तिमी मेरो आत्मरतिमा ताली बजाऊ, म तिम्रो अहङ्कारलाई मख्ख पारिदिन्छु ।”
यस प्रकारको पुनरावृत्तिको पछाडि लेखकको कस्तो मनोविज्ञानले काम गरिरहेको छ त ? यसलाई बुझ्न फ्रान्सेली समाजशास्त्री पियरे बोर्द्युको ‘सांस्कृतिक पूँजी’ र ‘ह्याबिटस’को अवधारणा मद्दतगार साबित हुन्छ । बोर्द्युका अनुसार समाजमा प्रतिष्ठा, सम्मान, र स्वीकार्यता पनि पूँजीका रूप हुन्, जसलाई आर्जन गर्न मानिसले अनेकौँ प्रयत्न गर्छ ।
आजको डिजिटल र उपभोक्तावादी युगमा स्टेजमा तुरुन्तै पाइने हुटिङ, ताली र सामाजिक सञ्जालमा देखिने ‘लाइक, कमेन्ट र सेयर’ नै कविका लागि सबैभन्दा ठूलो सांस्कृतिक पुँजी बनेका छन् । मनोविज्ञानको भाषामा यसलाई ‘इमिडिएट ग्र्याटिफिकेसन’ (तत्काल कदर पाउने तिर्खा) भनिन्छ । नयाँ सिर्जनाका लागि व्यापक समाजशास्त्रीय अध्ययन, दार्शनिक गहिराइ, वैचारिक जोखिम र एकान्तको कठोर साधना चाहिन्छ । नयाँ विचारले स्थापित सत्ता, सांस्कृतिक रूढि र समाजका परम्परागत मान्यतालाई प्रश्न गर्ने हुनाले त्यहाँ अस्वीकृत हुने, आलोचित हुने वा ताली नपाइने ‘जोखिम’ असाध्यै उच्च हुन्छ ।
तर, पुरानै स्थापित भइसकेको र बजारले प्रमाणित गरिसकेको कविता सुनाउँदा थोरै मिहिनेतमै ‘सेलिब्रेटी’ पहिचान र तालीको भारी सुनिश्चित हुन्छ । कवि यही बजारु सुरक्षाको खोजीमा छ र ऊ बिस्तारै तालीको नशालु बन्धक बन्न पुग्छ । जब कवि तालीको बन्धक बन्छ, ऊ नयाँ प्रयोग गर्न डराउँछ र आफ्नो सिर्जनात्मक दायरालाई एउटै कविताको चौघेराभित्र कैद गरेर आत्ममुग्धताको एउटा चिसो कुनामा रमाइरहन्छ ।
फ्रान्सेली उत्तरआधुनिकतावादी दार्शनिक जँ बड्रीलर्डको ‘सिम्युलाक्रा र सिम्युलेसन’ सिद्धान्तको शब्दावली सापटी लिने हो भने, यी गोष्ठीहरूले वास्तविक साहित्यको होइन, बरु साहित्यको ‘नक्कली प्रतिलिपि’ वा ‘अति-यथार्थ’ को उत्सव मनाइरहेका छन् । कविताको वास्तविक आत्मा, त्यसको जीवन्तता र त्यसले समाजको पिँधमा ल्याउनुपर्ने संरचनात्मक कम्पन पूर्ण रूपमा गायब भइसकेको छ । केवल स्टेजमा उभिएको कविको भौतिक शरीर, उसको कण्ठस्थ स्वरको अभिनय र बजारद्वारा निर्मित उसको ‘ग्ल्यामर’ मात्र बाँकी छ ।
यो प्रवृत्तिले कविलाई लेखकबाट ओरालेर एउटा ‘अभिनेता’ वा ‘मनोरञ्जक’ मा रूपान्तरण गरिदिएको छ । जसरी कुनै व्यावसायिक हास्यकलाकारले आफ्नो एउटै प्रहसन वा गायकले वर्षौं पुरानो एउटा हिट गीत हरेक कन्सर्टमा गाउँछ, कविको कविता पनि त्यस्तै बजारु मनोरञ्जनको साधन बनेको छ । फरक यति मात्र हो- गायक वा कलाकारले खुला रूपमा आफूलाई ‘मनोरञ्जक’ भन्छन्, तर यी स्टेज चहार्ने कविहरू आफूलाई ‘सभ्यताको संवाहक र समाजको पथप्रदर्शक’ दाबी गर्छन् । यो आत्मधोका मात्र होइन, स्रोता र पाठकको बौद्धिक चेतनाको घोर अवमूल्यन र अपमान पनि हो ।
श्रम र संवेदनाको क्षयीकरण
कुनै पनि सिर्जनात्मक विधाको एउटा स्वाभाविक लय हुन्छ । उत्कृष्ट साहित्य र दर्शन हतारको कोलाहलमा होइन, ‘मन्द गतिको चिन्तन’ र एकान्तमा परिपक्व हुन्छ । बिडम्बना, आजको आधुनिक व्यवस्थापनको सिद्धान्त र उपभोक्तावादी संस्कृतिले ‘गति’ र ‘प्रस्तुति’लाई मात्र प्राथमिकता दिन्छ । लेखकलाई लगातार बजारमा देखिनुपर्ने, अपडेट भइरहनुपर्ने र चर्चाको शिखरमा टिकिरहनुपर्ने दबाब छ ।
यस ‘गतिको आतङ्क’ले गर्दा लेखकसँग चिन्तन गर्ने, समाजको पिँधमा पुगेर भुइँमान्छेको वास्तविक दुःख, आधुनिक श्रमको शोषण, वा डिजिटल युगले ल्याएको पहिचानको संकटलाई केलाउने समय नै छैन । नतिजास्वरूप, कविहरू समाजका वास्तविक र कठोर मुद्दामाथि नयाँ कविता लेख्ने जोखिम उठाउनै चाहँदैनन् । बरु, बजारले जे माग गर्छ, भीडले जसमा ताली पड्काउँछ, त्यही पुरानो भावुकता वा सस्तो क्रान्तिको नारा बोकेको कविता पस्किएर आफ्नो ‘सुरक्षित’ बजार कायम राख्छन् ।
यसको सबैभन्दा घातक सामाजिक परिणाम के हुन्छ भने, यसले सिंगो समाजको आलोचनात्मक सोच्ने क्षमतालाई भुत्ते बनाइदिन्छ । साहित्य जब गम्भीर वैचारिक विमर्शबाट च्युत भएर केवल ‘स्टेज शो’ बन्छ, तब यसले समाजमा परिवर्तनको चेतना जगाउने आफ्नो प्राथमिक धर्म गुमाउँछ । सभ्यताको पिँधमा रहेका मानिसका दुःख, श्रमको आधुनिक र डिजिटल शोषण, संरचनागत असमानता, र सुशासनका मूल प्रश्नहरू स्टेजको चम्किलो कोलाहल र तालीको गडगडाहटमा बिलाएर जान्छन् ।
निष्कर्ष
साहित्य गोष्ठी, उत्सव वा मञ्चहरू आफैँमा समस्या होइनन्; यी त विचार आदानप्रदान गर्ने, समाजलाई जोड्ने र बौद्धिक विमर्श फैलाउने सुन्दर माध्यम हुन् । दुर्भाग्य, जब माध्यम नै गन्तव्य बन्न थाल्छ र स्टेजको क्षणिक ताली नै कविको योग्यता र सिर्जनाको अन्तिम मापक बन्न पुग्छ, तब कला र सिर्जनाको मृत्यु अनिवार्य हुन्छ ।
पानी जबसम्म बगिरहन्छ तबसम्म मात्र त्यो नदी रहन्छ र त्यसले जीवन दिन्छ; जमेर बसेको पानी त पोखरी बन्छ र अन्ततः आफैँभित्र सड्न थाल्छ । हाम्रा समकालीन कवि र लेखक उही पुरानो कविताको ब्याज खाएर आत्ममुग्धताको पोखरीमा जम्ने कि नयाँ सिर्जना र नयाँ वैचारिक जोखिमको नदी बनेर बग्ने ? यो आजको साहित्यिक वृत्तको सबैभन्दा टड्कारो प्रश्न हो ।
लेखकको असली परीक्षा स्टेजको चम्किलो प्रकाश र क्षणिक हुटिङमा होइन, उसको सिर्जनाले समयको कडा कठघरामा उभिएर इतिहासलाई कस्तो चेतना दियो र समाजको पीँधमा कति गहिरो कम्पन ल्याउन सक्यो भन्ने कुरामा हुन्छ । अबका साहित्यिक विमर्शहरू आत्मरतिको बजार र वाहवाहीको मेला मात्र होइन, विचार, तथ्य, र सिद्धान्तको निर्मम कसि बन्नैपर्छ । अनि मात्र साहित्यले समाजलाई ‘मान्छे बन्ने व्याकरण’ सिकाउन सक्छ ।
हामीलाई प्राप्त साताका पुस्तक
पछिल्लो समय हामीकहाँ पुस्तक प्रकाशन हुने क्रम बढ्दो छ । हरेक दिन पुस्तक प्रकाशन भइरहेको हुन्छ। सबै पुस्तक किन्न र पढ्न पाठक तथा लेखक कसैका लागि पनि सम्भव हुँदैन । यस्तो अवस्थामा आफ्नो रुचिको किताब छान्नु गाह्रो हुन जान्छ । बजारमा आएका पुस्तक बारे जान्नु आम पाठकको चासो र अधिकारभित्र पर्छ । त्यही चासो सम्बोधन गर्न साहित्यपोस्टले यो स्तम्भलाई निरन्तरता दिइरहेको छ । यो स्तम्भको मुख्य उद्देश्य पुस्तकको सामान्य परिचय दिनु हो ता कि पाठकलाई उक्त पुस्तक किन्नुअघि नै त्यसको सार थाहा होस् । यही उद्देश्य पूर्तिका लागि हरेक साता शुक्रवार साँझ साहित्यपोस्टले बजारमा आएका नयाँ तथा केही महत्त्वपूर्ण पुराना पुस्तकको परिचय दिने गर्दछ । यही मेसोमा साहित्यपोस्टलाई यो साता निम्न चार पुस्तक प्राप्त भएका छन् ।
====
१. जिर्मा – तारादेवी सुनुवार
२. पैँतालाले थिचेको देवता – रोहित दहाल
३. मालती – भागीरथी श्रेष्ठ
४. छेपारो समय – पार्वती पुडासैनी
५. सिलसिला – नवराज पोखरेल ‘नवशिला’
६. चुनावी सेरोफेरो – महेन्द्र नेउपाने
सगरमाथामा फुटबल महाकवि
खेल इतिहासले
एउटामात्र फोटो अट्ने एकपाने एल्बम दिएर
त्यसमा फोटो भर्न लगायो भने मलाई
माफी मागेर धेरै प्रिय खेलाडीहरूसँग
प्रेमले सजाउने छु
फुटबलको सगरमाथामाथि उभिएको तिम्रो तस्बिर !
काँचको पर्दामा जब हेर्छु तिम्रो खेलकला
मलाई सधैँ लागिरहन्छ-
फुटबल मैदानका हरिया पानामा
तिम्रा जादुई खुट्टाले लेखेका सार्वकालिक महान् शुक्तिहरू
खट्खट् खिपिरहेछ मैदानको हावाले,
जसलाई हावाका सन्तानहरूले गर्वसाथ सुनाइरहने छन्
पृथ्वीको अन्तिम पुस्तासम्म ।
जब जब तिमीलाई देख्छु
हरियो घाँसे मैदानमा नाचिरहेको कुनै नर्तकजस्तो देख्छु
जसको खुट्टामा बल यसरी नाच्छ
मानौँ मैदानले आफ्नै लय भेट्टाउँछ
मानौँ विजयले आफ्नो दिशा भेट्टाउँछ ।
ओ जादुगर !
कुन जैविक चुम्बक छ तिम्रो खुट्टामा ?
जब नाच्न थाल्छन् तिम्रा खुट्टाहरू हरियो मैदानमा
खरायोको जस्तो चपलता
र मृगको जस्तो सन्तुलन पक्रेर
मानौँ, तिम्रो खुट्टाको चुम्बनमा
स्वयम् बलले पनि आफूलाई प्रेमी सम्झिन्छ !
जीवनको कठिन यात्रा हिँड्दा हिँड्दा
आफ्नै सपनाका कैयन उडानसँग समेत
भैसकेछ मोहभंग मेरो,
छुटेछन् कैयन् रहरहरूसँग फेरि भेट हुने रहर,
ओ आङ्कारा मेसी
कस्तो नशा हौ तिमी ?
जसलाई पटक पटक पिइरहने रहर लाग्छ
यस्तो लाग्छ,
कि तिमी मैदानमा उत्रिँदा
स्वयम् फुटबललाई पनि तिम्रो भर लाग्छ !
तिमी एक मौन साधक, जो कर्मलाई नै जीवन ठान्छौ
जीवनलाई नै कर्म मान्छौ
फुटबलमा सङ्गीत भर्ने झरना, नदी र समुद्र हौ तिमी
फुटबलमा चित्रकला गर्ने मौसम, सूर्य र भूगोल हौ तिमी !
मुटु हौ तिमी
जहाँ फुटबलको युग धड्किन्छ !
ओ मसिहा मेसी
रोजारियोको प्रिय शिल्पकार !
तिमी विरुद्ध घातक ट्याकलहरू हुँदा
म दुख्छु
तिमी चितुवाझैँ उफ्रेर विपक्षीलाई परास्त गरिदिन्छौ
तिमी विरुद्ध घृणाको आगो सल्किँदा
म जल्छु
तिमी फिनिक्स चरा भएर फेरि जन्मिदिन्छौ ।
बुद्धको जन्मदेशमा बसेर सोचिरहन्छु म
फुटबलको असाधारण बाटो खनेर/पछ्याएर
निर्वाण प्राप्त कुनै नयाँ बुद्ध हौ तिमी सायद,
आफूले आफैलाई ईश्वर ठान्ने
न कुनै अहङ्कारको लेस मात्र छ तिमीसँग
न छ कुनै तुच्छ गाली प्रतिद्वन्दिप्रति,
सफलताको यति उच्च उडानपछि पनि
तिम्रो खुट्टा कसरी सधैँ जमिनमा जोडिएको छ ?
ओ फुटबल महाकवि !
पिचबाहिर शान्त र विनम्र तिमी
जब उत्रिन्छौ पिचमा
त्यहाँ कलाले कसरी यति अनमोल खल्बली मच्चाउँछ ?
तिमी बनेकाछौ मनोचिकित्सक मेरा लागि
किनकि
जब जब उदासी आएर कोट्याउन थाल्छ जीवनको खोकिलामा
म आँखाले छाम्न थाल्छु पर्दामा तिमीलाई
तिम्रो जादु हेरेपछि म बिल्कुल निको हुन्छु !
‘कहिल्यै रेकर्ड नपछ्याऊ
अहङ्काररहित कर्म गर्यौ भने
स्वयम् रेकर्डले तिमीलाई पछ्याउनेछ‘
तिमीले भनिरहेझैँ लाग्छ ।
सोच्छु-
सपना पछ्याउँदै पछ्याउँदै टेकेँ भने कुनै दिन
जीवनको सर्वोच्च चूली सगरमाथा, जहाँ टेकिसकेका छौ तिमीले
प्रेमले पुकार्नेछु तिम्रो नाम बुद्धसँगै
जसका लागि तिमी बिल्कुल लायक छौ ।
देवी र ध्यान (कथा/नवपुस्ता)
ठण्डी बिहानी । पूर्वी पहाडबाट बिहानीले ल्याएको चिसोलाई घाम आफ्नो न्यानोले पगाल्ने कसरत गर्दै छ । यो बिहानीको घामको किरण हर घरमा भिन्नै ठाउँबाट छिर्छन् होला । कम या ज्यादा मात्रामा पस्न पाउँछन् होला । कुनै घरमा त पस्नै पनि पो पाउँदैनन् होला । यो घर घामको मन पर्ने ठाउँ हो । यो घर देवीको हो । यतिबेला पूर्वी झ्यालबाट घामका छड्के किरणहरू ग्यासमाथि उम्लिरहेको चियाको भाँडोमा छरपस्ट फैलिएका छन् । ती किरणहरू चिर्दै चियाबाट सिलिङ्ग ताक्दै बाफहरू उडिरहेका छन् । केही बाफहरू देवीको शरीरमा मिश्रित भई रहेका होलान् । देवी भान्सामा उड्ने बाफहरूको एउटा भण्डार त होलिन् ! भातको बाफ,दालको बाफ,अनेक साग सब्जीको बाफ । बाफैबाफको भौतिक अस्तित्व त होलिन् देवी ! देवीलाई लाग्दो हो, चिया बनाउनु स्वास फेर्नु जस्तै हो । चिया बनाउनु कपाल कोर्नु जस्तै हो । चिया बनाउनु देवीलाई देवी बनाउने रङ्ग हो, देवीको अस्तित्वमा मिठास थपिदिने चियापत्ती हो । देवी उम्लिसकेको चिया एउटा कपमा हाल्छिन् र बाँकी थर्मसमा खन्याउछिन् ।
“बाबु, चिया खाइसकेर तल गाग्रीको पानी माथि लेर आइज् है ! म मन्दिर गएर आउँछु ।”
अमृतको झ्यालको फ्रेमले पर… देवी हातमा थाली बोकेर मन्दिर जाँदै गरेको हेरिरहेको छ । अमृत पनि झ्यालमा अडेस लागेर देवीलाई हेरिरहेको छ । उसको स्मृतिमा धमिलिँदै गएको देवीको आकृति हो शायद । अमृतको ७ वर्षको वैदेशिक बसाइले ल्याएको दूरी बिल्कुल यस्तै देखिन्छ होला । खालीपनमा उनीहरूको सम्बन्ध ठम्याउनै नसकिने मसिनो थोप्लो हुँदै विलीन भइरहेको । अमृत देवीको आकृति देखिन छोडेपछि भान्सातिर उक्लिन्छ । सुस्त सुस्त चियाको कपबाट उडिरहेका बाफ अमृतले उठाएर मुखतिर लग्दै गर्दा बिथोलिन पुग्छन् । ऊ चिया बोकेर हाफटपमा निस्किन्छ । पौष महीनाको चिसोले गमलाका फूलका बोटहरू सुकेर गुन्द्रुक जस्ता भएका छन् । कुर्ची गमलातिर फर्काएर ती गमलाका सुकेका बोटहरूलाई हेर्न थाल्छ । केहीबेर हेरिरहन्छ र हेर्दा हेर्दै देख्छ – देवी एउटा गमलाको डिलमा खुट्टा झुन्ड्याएर बसेकी छिन् । अमृत सँगैको अर्को गमलाको डिलमा देवीतिर फर्किएर बसेको छ । गमलाहरू बिस्तारै टाढिँदै जान थाल्छन्, मानौँ ती गमला बीच निर्माण भइरहेको भेद उनीहरूको सम्बन्धमा आएको दूरीको मुहान हो ।
“अमृत, मेरो आवाज सुन्न सक्छस् ?”
“हावा जोडले चलिराछ मम्मी, के भनेको बुझिन !”
“चिया सकिस् कि बाँकी छ ?”, अमृत सुन्छ, “तँसँग धेरै गफ गर्न मन छ, पारि आइज् न !”
“मम्मी, चियामा चिनी अलि बढी भएछ ।”, देवी सुन्छिन्, “मम्मी, तपाइँको काखमा सुतेर घाम नतापेको धेरै भयो । वारि आउनु न, म म्याट ओछ्याउँदै गर्छु ।”
“म मन्दिरबाट आएर फेरि अर्को चिया बनाइदिन्छु, त्यो चिया न खा है ! तँलाई घाममा सुताएर तेल नलगाइदिएको कत्ति भैसक्यो । मैले तेल तताएर ल्याइसकेँ, बाबु तँ वारि आइज्, झट्टै ।”
भँगेराको एक जोडी देवीले सानो प्लेटमा राखिदिएको चामल खाइसकेर भुर्र उड्छन् । खाली प्लेट छतको डिलमा अहिले खस्ला भरे खस्ला गर्दै केही सेकेन्ड ढिकीच्याउँ खेल्छ, र अन्त्यमा हाफटपको भुइँमा खस्छ । अमृतको एकोहोरोपन प्लेट खसेको तीखो आवाजसँगै तोडिन्छ । अमृत प्लेटलाई गमलामा ठड्याएर राख्छ, र हेर्छ पर आकाशको नीलो समुद्रमा भँगेराको जोडी कालो दुइटा थोप्लो भएर घरि तल घरि माथि हुँदै बग्दै गइरहेका छन् ।
…
बिहानीको नौ बज्दै होला । अमृतको पेटमा ल्यापटप छ । ल्यापटपमा मन्द आवाजमा गीत बजिरहेको छ । अमृत हिजो विपाश्यना कोर्सका लागि आएको कन्फरमेसन मेल फेरि एकपटक चेक गर्छ । झ्यालको फ्रेममा बिहान बिन्दु आकारमा विलीन भएको देवीको आकृति अहिले भने बिन्दु आकारबाट यथार्थमा देवी हुँदै आइरहेको छ । अमृत आँखा चिम्लन्छ । थाहा छ अमृतलाई, देवी अबको केही बेरमा तल आँगनमा आइपुग्छिन् । आज उसले देवीलाई भन्नु छ, दश दिनका लागि ऊ फेरि घर छोडेर जाँदै छ । देवीले बुझ्लिन् ? अमृतको लामो वैदेशिक बसाईपछि देवीलाई लगेको होला, अब अमृत सदाका लागि फर्कियो । तर फेरि ऊ जाँदै छ । यस पटक बाध्यताले होइन ऊ आफूलाई खोज्न जाँदै छ । अजनबी भएको उसको घरलाई अपनाउन जाँदै छ । अमृत घर र देवीबाट दश दिन टाढिएर सदाका लागि घर फर्किन चाहन्छ ।
“बाबु ?”, देवीको आवाज आँगनबाट झ्याल हुँदै अमृतको कानसम्म पुग्छ । अमृत केहीबेर अझै आँखा चिम्लिएर बसिरहन्छ ।
“पानी माथि लग् भनेको बिर्सिस् बाबु तैँले ?”, अमृत ल्यापटप बन्द गर्छ र तल आँगनमा झर्छ । घाँटीसम्म पानी भरिएको गाग्री धारोमुनि अमृतलाई पर्खिरहेको छ । देवी धारोको टुटीमा जोडिएको पाइप अलि पर लगेर खुट्टा पखाल्दै छिन् । अमृत ढोकाबाट निस्कन्छ र गाग्री उचाल्न थाल्छ ।
“बाबु, पख् एकछिन ।”
अमृत उचाल्न लागेको गाग्री फेरि भुइँमा राख्छ । देवी अमृतको निधारमा टीका लगाउँदै भन्छिन्, “बाहिर हिँड्ने बेलामा निधार पुछी हाल्छस् ! यो कानको फूल चाहिँ कानमै हुन दे नि !”
देवी मुस्कुराउँदै सुन्तलाको एक केस्रो अमृतको मुखमा हाल्दिन्छिन् । अमृत गाग्री उचाल्छ, मुखमा सुन्तलाको गुलियोसँगै देवीको ममताको स्वाद जिब्रोले पाएपछि एक खालको सन्तुष्टिको मसिनो झलक उसको ओठमा सलबलाउन आइपुग्छ । अमृत जस्तो छोरा शायद यस्तै ममतामयी पलहरूको अभावले एक्लिन् पुग्छन् होला ।
देवी साँझको बत्ती बाल्दै छिन् । देवीले बजाई रहेको घण्टीको ध्वनि पूजा कोठा हुँदै भान्सामा भात पाकिरहेको कुकरको सिट्ठीसँग दोहोरी खेल्दै छ । अमृत उठेर ग्याँस बन्द गर्छ र कचौरामा पखालेर राखेको आलु काट्न थाल्छ ।
“ग्यास बन्द गरिस् ! कुकर पुरानो भएर होला तीन चार सिट्ठी नलागी भात पाक्दैन ।”, देवी ग्यास बाल्छिन् र अमृतको विपरीत कुर्चीमा बस्छिन् ।
“खै ले यता म काट्छु आलु !”, अमृत कचौरा देवीतिर ठेल्छ ।
“चिसोमा किन माथि आको, जा तल हिटर तापेर बस ?”
“चिया खाने मम्मी ?”
“म तातो पानी खान्छु, तँलाई मात्र बना न ।”
अमृत पानी बसाल्छ । उसलाई वास्तवमा “मम्मी, म दश दिनका लागि विपश्यना गर्न जाँदै छु” भन्नु थियो । अहिले उम्लिँदै गरेको पानीको बाफलाई यो सन्देश भनिदेला ? वा देवीले कप मुखतिर लग्दै गर्दा उनको अनुहारभरि फैलिने तातो बाफले भनिदेला ?
सन्देश पाएर देवी भन्लिन्, “मलाई थाहा छ, तँलाई यो घरमा मन लागेको छैन ।”
बाफमा मिश्रित अमृतको सन्देशले भन्ला, “मम्मी, तपाईँको अमृत कतै हराएको छ । तपाईँलाई विदेश जानुअघिको तपाईँको अमृत चाहिएको छ हैन ? मलाई पनि म चाहिएको छ मम्मी । जो तपाईँसँग गफ गरेर कहिल्यै थाक्दैन थ्यो । जो तपाईँसँग हुँदा दुनियाँ बिर्सिन्थ्यो । जो तपाईँलाई नै पूरा संसार ठान्दथ्यो । म त्यो अमृत खोज्न जाँदै छु ।”
अमृत उम्लिरहेको पानीतिर एकोहोरिएको देखेर देवी भन्छिन्, “अमृत, पानी उम्लिसक्यो, किन टोलाउँछ यो केटो ।”
अमृत कपमा तातो पानी खन्याउँछ अनि देवीको अगाडि राखिदिन्छ र बाँकी पानीमा चिनी, चियापत्ती राख्न थाल्छ । देवी पानी पिउँदै आलु काट्न थाल्छिन् ।
“मम्मी ?”
“भन् न के !”
“म ध्यान गर्न जाँदै छु । दश दिनका लागि ।”
देवी केहीबेर आलु काटिरहन्छिन् । अमृत ग्यास बन्द गर्छ । कपमा चिया भर्छ । कुर्चीमा बस्छ । देवीको अनुहारमा एक खालको न्यास्रोपन छाउँछ । मानौँ, तातो पानीको बाफले उनको अनुहारको रङ सँगै उडाएर लगेको छ । देवीलाई लागेको होला, अमृत अब सधैँ केही न केही बाहानमा घरबाट पर पर जाने छ । उनले नौ महीना कोखमा राखेको अमृत छिप्पी सकेको छ । अब देवीको काखमा अटाउँदैन न त ढाडमा देवी उसलाई बोक्न सक्छिन् । अमृत भविष्यको खोजीमा उड्न थालिसकेको छ । देवीलाई थाहा छ, अमृतलाई उसको उडानको यात्रामा रोक्नु भविष्यमा अङ्कुश लगाउनु हो । उसलाई खुला उड्न छोडिदिए एक दिन सारा संसार घुमेर देवीको गुँडमा पक्कै फर्किने छ ।
अमृत देवीको एकोहोरोपनलाई बिथोल्दै भन्छ, “मम्मी, भोलि बिहान निस्किन्छु म ।”
देवी अमृतलाई हेर्छिन् । उनलाई भन्न मन हुँदो हो, “अमृत, मलाई पनि यो घरमा एक्लै मन लाग्दैन । मलाई सँगै लान्छस् ?”
देवी र अमृतको बीचमा निर्माण भएको भेदमा बिलाएको देवीको आवाज अमृतले सुन्न सक्थ्यो भने भन्दो हो, “मम्मी, मैले तपाईँका लागि पनि सामान प्याक गरिसकेँ ।”
देवी भन्दी हुन्, “साँच्ची, मलाई तँसँग कत्ति घुम्ने रहर थियो ।”
अमृत भन्दो हो, “मम्मी, अब तपाईँ मेरो हात समाउनु, म तपाईँलाई घुमाउँछु ।”
कुकुरको सिट्ठीले अमृत र देवी दुवैलाई भान्सामा ल्याइदिन्छ । देवी उठेर ग्यास बन्द गर्छिन् ।
“खाली पेट निस्किन्छस् बिहान ? रोटी बनाइदिम्, चियासँग खाएर निस्किनु !”
“पर्दैन, म चिया मात्र खाएर निक्लिन्छु । चिसोमा उठ्नु पर्दैन तपाईँ बिहान । जाने बेलामा गएँ भन्न आउँछु ।”
…
खाटमा अमृतको ब्याग मुख आँ गरेर बसेको छ । बिस्तराभरि बिस्कुन सुकाए झैँ उसका सरसमानहरू फिँजारिएका छन् । अमृत ब्यागमा आवश्यक समानहरू प्याक गर्दै छ । देवी ढोकामा आउँछिन् । ब्याग प्याक गरिरहेको अमृतलाई केहीबेर हेरिरहन्छिन् अनि भन्छिन्, “सुन त, मैले सुक्खा रोटी बनाइदेर राख्देको छु । बिहान चिया र रोटी खाएर निस्की है !”
“पर्दैन भनेको हैन त !”
“चिसोमा छिटो उठ्न सक्दिनँ नत्र तातो तातो बिहानै बनाइदिन मन थ्यो ।”
“म तताएर खाउँला ।”
“ल म सुत्न गएँ ।”
देवी हिँडेपश्चात उनको पछ्यौरी ढोकाबाट लत्रिँदै गायब हुन्छ । देवीले “सुत्न गएँ है” भनेको आवाज अमृतको जवाफको पर्खाइमा केहीबेर ढोकामा अड्डी रहन्छ । अमृत देवी ढोकाबाट हिँडेपश्चात् केहीबेर ब्याग मिलाइरहन्छ अनि देवीलाई बोलाउँछ, “मम्मी !”
अमृत ढोकामा पर्खी थाकेर फेरि देवीको अस्तित्वसँग मिल्न गएको “ल, म सुत्न गएँ” लाई जवाफ फर्काउन खोज्छ । अँध्यारो शून्यतामा अमृतको “मम्मी” पुकार कुनै गहिरो भेदमा ढुङ्गा खसे झैँ बिलाउँछ । अमृतलाई भन्नुथियो, “मम्मी, एकछिन गफ गरौँ न ।”
…
फेरि एउटा नयाँ बिहानी पुरानो बिहानीको याद बोकेर उपस्थित हुन्छ । घामको सट्टा कुहिरो बोकेर आएको बिहानी । कुहिरोभित्र कहीँ कतै सम्भावना बोकेको बिहानी । हिजो कलिला घामका किरणमा छ्याङ्ग देखिएको रोड यो समय कुहिरोभित्र लुकेको छ । देवी बिस्तरामै छिन् । अमृत तयार भइसकेको छ, र देवीको कोठाको ढोकामा उभिएको छ ।
“मम्मी ?”
देवी निन्द्राले लट्ठ्याएको आवाजमा जवाफ फर्काउँछिन्, “है !”
“म निस्किन लगेको ।”
“कति बज्यो र ? अँध्यारो छ त बाहिर ।”
“कुहिरो लगिरा’छ । चिसो छ निकै ।”
“चिया बनाइस् ?”
“खाइसकेँ, रोटी पनि तताएर खाएँ । म निस्केको अब ।”
“फोन गर्न न बिर्सी है ।”
“हस् ।”
अमृत घरबाट निस्कन्छ र कुहिरोले अङ्गालेको रोडमा पस्छ । त्यही रोड जहाँ केही समयपछि देवी हातमा थाली बोकेर मन्दिर जाँदै हुने छिन् ।अहिलेको अमृत हिँडेको भूत र केही समयपछि मन्दिर जाँदै गरेको देवीको भविष्य यो रोडको यादमा सँगै बात मार्दै हिँड्छन् त होला । त्यति बेला पनि कुहिरो त लागिरहेकै हुन्छ होला । कुहिरोभित्र रोड छाम्छामछुम्छुम् गर्दै हिँड्ने क्रममा देवी अमृतलाई भन्दी हुन्, “अमृत, मलाई पनि ध्यान गर्न सिकाउँछस् पछि आएर ?”
अमृत भन्दो हो, “तपाईँलाई त आउँछ त ध्यान गर्न । मन्दिर जानु भनेको पनि ध्यान गरेको नै त हो ।”
“उसो भए मसँग मन्दिर हिँड् न त । म सिकाउँला नि तँलाई ध्यान गर्न ।”
म, अनि म (अनुभूति/नवपुस्ता)
हरेक बिहान उठ्थेँ, विद्यालय जान्थेँ, साथीहरूसँग हाँस्थेँ र दिन बिताउँथेँ । बाहिरबाट हेर्दा म अरू सबैजस्तै सामान्य देखिन्थेँ तर मेरो मनभित्र भने अर्कै संसार थियो । त्यहाँ अर्को ‘म’ बस्थ्यो ।
एउटा ‘म’ थियो जसले धेरै सपना देख्थ्यो, कविता लेख्न चाहन्थ्यो, कार्यक्रममा भाग लिन चाहन्थ्यो, हात उठाएर उत्तर दिन चाहन्थ्यो । अनि अर्को ‘म’ थियो जसले सधैँ सोच्थ्यो, “यदि गल्ती भयो भने ?, सबै हाँसे भने ?, मैले सकिनँ भने ?”
यी दुई ‘म’ सधैं एकअर्कासँग कुरा गर्थे । कहिले एउटा जित्थ्यो, कहिले अर्कोले । एक दिन विद्यालयबाट फर्किएर ऐनाअगाडि बसेँ । लामो समयसम्म आफूलाई हेरिरहेँ । अचानक यस्तो लाग्यो, ऐनाभित्रको ‘म’ बोल्न थाल्यो, “तिमी किन सधैं आफूलाई रोक्छौ ?”
मैले बिस्तारै भनेँ, “किनकि म डराउँछु ।”
उसले फेरि सोध्यो, “डर केको ?”
मैले उत्तर दिएँ, “गल्तीको, असफलताको, अरूले के भन्लान् भन्ने कुराको ।”
ऊ केहीबेर चुप लाग्यो अनि मुस्कुराउँदै भन्यो, “तिमीले कहिल्यै सोचेकी छौ ? प्रयास नगर्दा पनि त हारिन्छ ।”
उसले भनेको त्यो वाक्य मेरो मनमा बसिरह्यो ।
अर्को दिन विद्यालयमा शिक्षकले प्रश्न सोध्नुभयो । धेरैलाई उत्तर थाहा थिएन । मेरो मनमा उत्तर आएको थियो तर फेरि डर लाग्यो । त्यही बेला मलाई ऐनाभित्रको त्यो अर्को ‘म’ सम्झना आयो । मैले बिस्तारै हात उठाएँ । उत्तर सही निस्कियो । मेरा लागि त्यो धेरै ठूलो उपलब्धि थियो ।
त्यसपछि मैले स-साना परिवर्तन गर्न थालेँ । कार्यक्रममा भाग लिन थालेँ, आफ्ना विचार भन्न थालेँ, गल्ती हुनबाट डराउन छाडेँ । सबै कुरा एकैदिनमा बदलिएको थिएन, तर म बदलिँदै थिएँ । त्यसपछि मैले एउटा कुरा बुझें – त्यो अर्को ‘म’ कहिल्यै अलग व्यक्ति थिएन । त्यो त मभित्र लुकेको साहस, आत्मविश्वास र सपनाको आवाज रहेछ । आज पनि कहिलेकाहीँ डर लाग्छ । अझै गल्ती हुन्छन् । तर अहिले म भाग्दिनँ । किनकि अब मेरो साथमा ‘म’ नै छु । आज ऐनामा हेर्दा म दुईजना देख्दिनँ । म केवल आफूलाई देख्छु । अलि साहसी, अलि आत्मविश्वासी र पहिलेभन्दा धेरै आफ्नै ।
मानिसले संसार जित्नुभन्दा पहिले आफ्नै मन जित्नुपर्छ । अनि त्यो यात्राको शुरुवात हुन्छ “म, अनि म” बाट ।
क्लासिक निबन्ध : देखेको
म तपार्ईंहरूछेउ आफूले देखेको कुरा अथवा दर्शन विषयमा लेख्न लागिरहेछु । आफूले देखेको वास्तविक हो कि भ्रम हो यस निम्ति साक्षी र गुहार माग्दै संसारभरका सुप्रसिद्ध दार्शनिकसित विशेष बत्तीहरू ऋण लिएर तिनकै उज्यालोमा अँध्यारो जगभित्र म सत् खोज्दै छु । तर, आँखा चाहिँ आफ्नै प्रयोग गरेको छु– विचार पनि आफ्नै ।
जो जे देख्छ, त्यो त्यसैलाई सत्य सम्झन्छ । देखेको अरूलाई भन्नु हाम्रो अधिकार त्यति मात्र हो भन्ने मलाई लाग्दछ । परन्तु, मानिस पृथ्वीमा बसेर आकाशमा आँखा दौडाउँछ, देखेको ठाउँमा ऊ पुग्न सक्दैन् । अझ मनले देखेको गाउँमा त उसका दूरबिन आँखा पनि पुग्न सक्दैनन् ।
त्यसैले धेरै बुद्धिमान् मानिसहरूले आँखा चिम्लेर मनको आँखाले विश्व टटोलेका छन् । सात–सातओटा स्वर्ग र बैकुण्ठ बनाएका छन्, दूध र दहीका समुद्र मथेका छन् ।
जतिसुकै तेजी भए पनि निराधार कल्पना टिपाहा घोडाजस्तै जथाभावी दगुर्छ, त्यसैले अन्धविश्वासलाई कत्ति पनि नरुचाएर बरु गोरुजस्तो लोसे भएर भरपर्दो प्रत्यक्षलाई र प्रत्यक्षानुकूल अनुमानलाई प्रमाण मान्ने पनि धेरै बुद्धिमान् छन् ।
म यिनकै पक्षमा छु । मलाई असम्भव कल्पना पनि मन पर्छ । तर, कविको हातमा वाल्मीकिको ‘रामायण’ र दाँतेको ‘डिभाइन कमेडी’ भन्नुपर्छ, वैज्ञानिक वा दार्शनिकहरूले गरेको कपोल कल्पना चाहिँ मलाई हात्तीले सिङको अथवा घोडाले सुँढको धक्कु लाएजस्तै लाग्छ, मन पर्दैन ।
म अहिले जति कुरा बोल्न लागेको छु, त्यसले अभिमानी भनाइ खानुपर्छ भन्ने मलाई थाहा छ । जे होस् म देखेको कुरा बोल्छु, सत्य हो भने त्यो फेरि अभिमानी पनि कसरी होला । भए पनि हानि छैन ।
संसारमा आजसम्म कसैले निरपेक्ष सत्य बोल्न सकेको छैन, सबको जिब्रोमा अड्कल छ, किनभने जति–जति मानिस सत्यतामा उक्लँदै जान्छ, उति–उति उसले सामाजिक मञ्चबाट ओर्लँदै जानुपर्छ । मानिसमा त्यतिसम्म तल पुग्ने साहस विरलै हुन्छ, जहाँ केवल दुर्भिक्ष र मृत्य मात्रै भेटिन्छन् ।
म शिर निहुराएर भन्छु– मेरो ‘सत्य’मा पनि अपेक्षाको मात्र होला । राष्ट्रको वा जातिको वा दलको स्वार्थ पल्टाउन ऊ आफ्नै कुरा काट्न पनि थाल्छ, सत्य बोल्ने महापुरुषको संसारमा अभाव छ । उसैले सानु बुद्धि भएको, मजस्तोलाई पनि बोल्न चासो पर्दो रहेछ ।
अब प्रथमतः मेरो यही भन्नु छ– हजारौँ वर्ष बिते मनुष्य समाजले केही भौतिक उन्नति त गर्यो भन्न पनि गाह्रो लाग्छ । चराहरू उडेको देख्दा विमानमा उड्नेहरूले पनि लाज मान्नुपर्छ । दरिद्र नांगा मानिसहरूले हिउँमा खेल्ने झ्यापुल्ले सेता भालुहरूलाई बादशाह सम्झनुपर्दछ ।
‘भिटामिन’ भनेर कराउने दुब्लादुब्ला डाक्टरहरूले हात्तीका मोटा छावा देखेर भाग्नुपर्दछ । मानिस प्रकतिको त्यो पुड्के छोरोजस्तो छ, जो कुर्कुच्चा अग्लो बनाएर पनि अरू भाइहरूभन्दा होचै छ ।
भूकम्पका घरहरू भत्केका र रुख नभत्केका देख्दा प्रकतिको सोझो बाटो छोडी यताउति लाग्ने मानव जातिले धेरै ठक्कर खाएको सम्झन्छु । जंगल फाँडेर नगर बसाउनाले वर्षा कम्ती भएर उब्ज्िनी पनि घटेकोमा मानिसलाई नै बात लाग्छ ।
ठूला–ठूला सहरभित्रका ढल र नालहरू गन्हाएको, जंगल बास्ना आएको देख्ता फेरि प्रसिद्ध ठूला नगरहरूमा हात पसारेको पसार्यै तेल नपुगेर मरेका माग्नेहरूलाई देख्ता र जंगलमा चाहिँ मान्छेलाई विचित्र टाउको बनाएका भयंकर राक्षस सम्झी भाग्ने हृष्टपुष्ट, छिटा–छरिता, चिप्लाचाप्ला पशुपक्षीहरूलाई देख्ता यो उखान मनमा आउँछ– मनुष्य जाति आफूले खनेको खाडलमा आफंँ पुरिन आँटी रहेछ ।
भौतिक दर्शनमा यही आउँछ । अब आध्यात्मिकतिर मानिसले मलाई कति माझ्न सकेको छ ? अथवा मानिसको मन कति माझिएको छ ? अथवा मनुष्यको मन औसत जति माझिएको छ, त्यसभन्दा बढी मात्रामा माझ्न सकिन्छ ? हेर्नुपर्ने त्यही छ । के देखिन्छ ?
सबभन्दा पहिले म स्वास्नी मानिसको कुरा लिन्छु । जाति–जातिको घात–प्रतिघातलाई छोडौँ, स्त्री–पुरुष त सृष्टिका दुई हात समान पारस्परिक सहायक बनेर आइरहेछन् ।
वास्तवमा जन्मभूमि स्त्री नै हुन्, बालबच्चा उनकै साध्य फल हुन् । पुरुष त साधन वर्षा मात्र हुन् । जे होस्, गर्भधारणलाई पनि साधारण सम्झेर एक छिन हामी स्त्री–पुरुषलाई समान आवश्यक सहयोगी सम्झौँ । तर, संसारमा के घटिरहेछ ?
स्वास्नी मान्छेको शारीरिक दौर्बल्यका आधारमा लोग्ने मानिसले कुन अत्याचार गर्न बाँकी राख्यो ? स्त्रीसम्बन्धी अध्यात्मवादी इतिहासको नीचतामा मानिसभन्दा तल कुनै पशु जाति गुड्न सकेको छैन ।
मनुले आफ्नी आमालाई पनि बाँधिराख्ने उपदेश दिएका छन् । बुद्ध र क्राइस्टले स्त्री जातिमा जाबो स्वाभाविक दया देखाउँदा कत्रो नि अलौकिक कुरो सम्झिएको थियो । यहाँ सेक्सपियरको उक्ति सम्झिन्छु, ‘हेर, अँध्यारो रातमा त्यस मैनबत्तीले कति दूरसम्म ज्योति फाल्छ । यस दुष्ट संसारमा सानु सत्कार्य पनि त्यसरी नै झल्कन्छ ।’
फ्रान्सका रुसोजस्ता उदार व्यक्ति लेख्तछन्, ‘स्वास्नी मानिसको कर्तव्य धाई बनेर बालकलाई स्याहार्नु, ठूलो भएपछि प्रेमपूर्वक लोग्ने मानिसको शान्ति र सुविस्ताका निम्ति लागिरहनु हो ।’ अरू पूर्वी देशहरूले त स्वास्नी मानिसलाई घुम्टोभित्र पोको पारेर काखीमन्तिर दबाउनमा बाजी माथ गरेका छन् ।
रुसोको भन्दा पनि साङ्ग्रो छाती भएका भानुभक्तले लेखेको ‘बधु–शिक्षा’ नेपाली स्वास्नी मानिसहरूको यथासम्भव सुखको इतिहास छ, त्यही पढ्दा पनि नेपालीले आफ्नो अत्याचारमा शिर झुकाउनपर्छ ।
संवत् १८४९ सालमा एक अंग्रेज महिला मेरी ओल्स्टोन क्याफ्फले नारी अधिकार विषयमा एक पुस्तक लेखिन् । त्यस्तो सर्व–सामान्य स्वाभाविक मागले पनि युरोपलाई थर्कायो, एक मुनिको शब्दले ठूला–ठूला वीरको मुटु हल्लायो अनि नारीका पक्षमा ढल्केर परिश्रममा प्रख्यात व्यक्तिहरू बोल्न लागे, इलेन के, सेल्मा, लेगर्लफ, जेन अछम्स, इब्सेन, सा ।
यसरी पश्चिमले स्त्री जातिलाई दया देखाएको देखेर पूर्व पनि क्रमशः उदार बन्दै आयो, पुस्तकलाई पुलिन्दा गरेको कागत पन्छाएजस्तै यता–उता नकाब घुम्टीहरू हटाउन लागे । परन्तु, अझै सबभन्दा पछाडिएको देश भोटमा नारीलाई दिएजति अधिकार सबभन्दा अगाडिएका देशहरूले दिन सकेका छैनन् ।
अतः पशु स्त्रीले पशु समाजमा पाएको होइन, लिएको जति अधिकार मनुष्य नारीले लिन कति शताब्दी लाग्ने हो । स्थानभेद, रङभेद, जातिभेद, विश्वासभेद, धर्मभेद, मतभेद र अछुत प्रथासम्मले सडेको समाजमा मानसिक स्थिति कति खस्रो होला ।
स्वर्गको आनन्द देखाएर लोभ्याउँदा अथवा नरकको डर सम्झाएर तर्साउँदा मात्र तह लाग्ने यो मनुष्य समाज हो भने धार्मिक जाल टुट्ना साथ मर्यादा भंग गर्ने फोहरी यो मानव समाज ठहरिन्छ भने पशु समाजको भन्दा हाम्रो आध्यात्मिक स्तर गिरेको रहेछ भनेर हामीले नै स्वीकार गर्नुपर्नेछ ।
यस शोकमा मानिसले त्यहाँसम्म रुनुपर्दछ, जहाँसम्म अश्रु वर्षाले नयाँ समाजमा पालुवा हाल्न सक्तैन । फेरि म भन्छु, नयाँ समाज त बन्ला, तर त्यो नयाँ समाज सुसमाज होला नहोला ? प्रश्न त्यही छ ।
छ हजार वर्षअघिदेखि नै मनुष्यको यस्तै उन्नति र दुर्गति छ– ऊ एक थोक समात्छ, अर्को थोक हातबाट खसाल्छ । एक ज्ञान फूल टिप्ता अर्को अज्ञान कण्टक सँगसँगै टिप्छ, त्यो काँडा मिल्काउन खोज्छ, फूलसमेत फालिन्छ ।
यस्तै देखेर इमर्सन भन्दछन्, ‘समाज कहिल्यै अगाडि बढ्दैन, यो नयाँ कला उपार्जन गर्छ, पुरानो अन्तज्र्ञान हराउँछ ।’ कार्लाइल भन्दछन्, ‘अज्ञानमै पूर्ण आनन्द छ भने बुद्धिमान् हुनु मूर्खता हो ।’
केही हटेर यस भवनभरको गन्जागोललाई अलिकति टाढाबाट हेर्दा देखिएको कुरा निर्भय भएर भनूँ भने मानिसहरू जुन–जुन कुरा भेट्टाएर यति कोलाहल मच्चाइ रहेछन्, ती कुराले त्यतिका हिँसा बदलिनुका कारण बन्नुपर्ने प्रयोजन देखिँदैन । जुहारी खेल्ने कविताले लडाइँ नखेलिनु पर्ने, निद्रा बोलाउने कथाले मृत्यु नडाकिनु पर्ने ।
म पहिले वैदिक ज्ञानको एक–दुई दृष्टान्त सम्झन्छु– ऋग्वेदमा कण्व ऋषि वायुलाई सम्बोधन गरेर भन्दछन्, ‘हे दानी ! तिमी पूरा तेज र बल धारण गर्छौ । शत्रुलाई कम्पाउने वीर । ऋषिहरूको द्वेष गर्ने शत्रुको नाश गर्नलाई जसरी वाण छोडछौ, त्यसरी अर्कै शत्रुलाई (उसमाथि) छोडिदेऊ !’ यो वायुको मन्त्र हो वा कसैको प्राणवायु हर्ने तन्त्र हो ! फेरि हिरण्य स्तूप ऋषि इन्द्रलाई सम्बोधन गर्दछन् ।
अनु स्वधामक्षरन्नापो अस्या वर्धत मध्य आ नाव्यानाम् ।
सध्रीचिनेन मनसा तमीन्द्र ओजिष्टेन हम्मनाहन्नभिद्यून् ।।
भन्छन्, ‘धानको बालाजस्तै पानी चल्न लाग्यो । शत्रु नाउमा चढेर नदीका बीचमा बढिरहेका थिए । इन्द्रले धर्म मनले बज्र प्रहार गरेर केही दिनमै मारे ।
अथर्ववेदमा ऋषि भन्दछन्, ‘ठूला पुरुष अधिराज सोमदेवका शिरबाट सतहत्तर किरण प्रकट भए । अथवा– ‘ओ३म् खंं ब्रह्म ।’ ओ३म् आकाश रूप र पूर्ण ज्ञानरूप ब्रह्म हो ।
हजारौँ वर्षअघि छन्दमा गाइएका वेद यिनै हुन् । अब उपनिषदको समय आयो । बृहदारण्यकोपनिषद्को अध्यात्मविद्या यस प्रकार छ– वाणीले भन्यो– म बोल्छु, चक्षुले भन्यो– म देख्छु, कानले भन्यो– म सुन्छु इत्यादि ।
अर्को ठाउँमा ‘ब्रह्म उसलाई पर गर्छन्, जो उनलाई आत्मादेखि भिन्न सम्झन्छन् ।’ उपनिषद्को सार हो भन्ने प्रसिद्ध गीता भन्छ, ‘मर्ने बेलामा जुन कुरा सम्झेर मर्यो त्यो त्यसैमा मिल्छ ।’ गीतामा परमेश्वर मान्छे भएर बोल्छन्, ‘भक्तले भक्तिले मलाई पात फूल फल, पानी जे दिन्छ म त्यो सहर्ष लिन्छु ।
ऋग्वेद भन्छ, ‘सब जगत्का राजा वरुण हुन् । उनले सूर्यको जाने बाटो बनाएका हुन्’ अनि ‘अमर देवतामा प्रथम अग्नि देव हुन् ।’ अथर्ववेद भन्छ, ‘सबमा आदित्यकै अंश छ ।’ ब्राह्मण भन्छ, ‘विष्ण यज्ञ हुन्, आत्मा हुन्, प्राण हुन्, सब देवता हुन् ।’
वेद र उपनिषद्हरूको यस सिद्धान्तले मानवजातिको उत्थान कतिसम्म गर्यो छाम्न सकिँदैन । बरु, ऋग्वेदका नारायण ऋषिले पुरुषका विषयमा राम्रो उक्ति गरेको यही हो—
‘ब्राह्मण यसको मुख हो, क्षत्री यसको हात हो ।
वैश्य यसको तिघ्रा हो, खट्टाबाट शुद्र जन्माइए ।।’
भारत वर्षमा यही श्लोकबीजले जाति प्रथाको जरो हालेको हो, त्यतैबाट अछुत प्रथाको वृक्ष झांगिएको हो । त्यो वृक्ष नेपालसम्म पनि फैलियो । त्यस प्रथालाई हटाउन यथासम्भव प्रयत्न गरे, सकेनन् । सम्राट अशोकको प्रयत्न पनि विफल भयो । त्यस प्रथाका विरुद्ध चल्दा नेपालमा स्वामी महाराज रणबहादुर शाहको हत्या भयो, भारतमा महात्मा गान्धीको हत्या भयो ।
मनुष्य–मनुष्यका बिचमा त्यस्तो सामान्य स्वाभाविक स्थिति बाँध्न पनि प्रलयजस्तो भइरहेछ । त्यही पुरानो वैदिक मन्त्रका अनेक अर्थ, अनेक टीकाटिप्पणीमा मनुष्य–शक्तिको वृथा व्यय भइरहेछ, त्यस निम्ति कैयन् संग्राम भइसके, कति हुनेछन् । के यही अध्यात्मोन्नति हो ? त्यस्ता द्रोह विद्याका निम्ति हामीले गौरव मान्ने कि शोक मनाउने ?
पश्चिमतिर यो चाहिँ जातको विषवृक्ष उम्रेन । त्यसैले त्यो उखेल्न प्रयोजन पनि रहेन । परन्तु, अरू–अरू जातका विषवृक्ष उता पनि खडा भए । चाहे युनानतिर होस्, चाहे भारततिर, चाहे संसारमा अन्यत्र, दर्शन प्रारम्भ भएको इतिहास एकै–एकैजस्तो छ । जहाँ भए पनि मानिस अन्त्यमा मानिस नै छ ।
जन्मभूमिको वातावरण तथा संगत र विचारको आदानप्रदानअनुसार मानिसमा विभिन्नता देखिन्छ । साँच्चै भनूँ भने मनुष्यमा दुई जात छन्–जान्ने र नजान्ने, अथवा धनी र गरिब, अथवा ब्राह्मण र शूद्र, अथवा बलवान् र निर्धा । यी दुई जातको भेद सामाजिक दलबलले पृथ्वीको सिउँदो चिरेको चीनको पर्खालजस्तै छ । दुई मानिसलाई भिन्न भनेर तौलन त्यस बेला सक्छौ, जब उनीहरूलाई हामी समान अवसरमा पाउँछौँ ।
अझ कोही मानिस प्रशस्त खान पाएर पनि निर्धो हुनसक्छ, किनभने उसका आमा–बाबु आधा पेट खान पाएर निर्धा बनेकाले उसका हाड अझ फितलै रहेका हुन सक्छन् । कसैलाई पढ्न नदिई हामी मूर्ख भनेर अत्याचारी समाजको साटो झन् उसैलाई दोष दिन सक्छौँ । यी सब कुराबाट पूर्णता पाएका दुई मानिसमा पनि जो अपूर्णता पाउँछौँ ।
त्यसमा समेत पर्याप्त कारण हुन्छ, त्यो पत्ता नपाउनु केवल हाम्रो बुद्धि र विचारको मात्र अपूर्णता हो । अहिले सैयौँ दार्शनिकको नाम लिनु र उनले देखेको कुरो फेरि देखाएर त्यसमै आलोचना गर्नु यो छोटो समयमा सम्भव छैन । तापनि, म एक दुई दृष्टान्त उपस्थित गर्छु ।
युनानतिर पनि पहिले–पहिले दर्शन केवल शारीरिक थियो । युनानी दार्शनिकमा आदिका थैलिज पहिले गणितिज्ञ ज्योतिषी थिए । उनले जुन वाक्यले जगत् हल्लाए त्यो यही हो, ‘तिमीहरूले आजसम्म पूजा गरी आएका देवता सूर्य र ताराहरू केवल आगोका गोला हुन् है !’
थैलिज हाम्रा बुद्धका समकालीन थिए । अनक्सिजनले पच्चिस सय वर्ष अगाडि भनेका थिए, ‘जीवन र आत्मा एउटा हो । कसैले सुनेन । चौबिस सय वर्ष अगाडि देमोकेतुले भनेका थिए, ‘परमाणु र आकाश सिवाय अरू केही छैन ।’ कसैले सुनेन ।
जस्तो, कणादको कुरामा ध्यान दिने कोही भएनन्, किनभने वादरायणले ब्रह्मसूत्र लेखेर प्रशस्त मायाजाल फैलाइसकेका थिए । बुद्ध धर्मले बीचमा एक हजार वर्षजति भारतलाई अर्कै दिशातिर लान खोजेको थियो, तर सकेन ।
शंकराचार्यले मायावादको रङ फेरि गौण बनाए, बुद्ध धर्मलाई नेपाल धपाएर तिब्बत र चीनतिर पठाए । भारत वेदान्तमा झन्झन् उडेर परेवाजस्तै बिलाउँदै गयो ।
दुई सय वर्षपछि भाष्कराचार्य आए, फेरि दुई सय वर्षपछि रामानुजाचार्य, फेरि दुई सय वर्षपछि माध्वाचार्य, फेरि दुई सय वर्षपछि बल्लभाचार्य आएर पुष्टिमार्ग नामको भक्तिमार्ग ल्याएर ‘ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्या’ वादलाई पराकाष्ठमा पुर्याइदिए ।
यस अध्यात्मवादी रसिलो कृष्णलीलाले भारतलाई मुग्ध बनाइदियो– रामकृष्ण परमहंस, स्वामी विवेकानन्द, बालगंगाधर तिलक, रवीन्द्रनाथ ठाकुरहरू त के महात्मा गान्धी पनि त्यस भावबन्धनबाट मुक्त हुन सकेनन् ।
त्यही समयभित्र युरोपमा के भयो ? भारततिर जसरी दर्शनपट्टि प्रवृत्ति भएका वेदव्यासहरू जस्ता काल्पनिक बनेर दर्शनलाई कवितामय बनाई आकाशमा मात्रै हेर्न लागे, उसरी युरोपतिर कवितामा उड्ने शक्ति भएका अफलातूनहरू जस्ताले आफ्नो कल्पनालाई सैद्धान्तिक बनाएर संसारसित सम्बन्ध बढाउन थाले ।
यता दर्शन कविता बन्यो, उता कविता दर्शन बन्यो । सामाजिक व्यवस्थापट्टि झुक्ने परम्पराले संवत् १६२५ तिर बेकन निस्के । १६५० तिर हब्स डिकार्टे, १७०० तिर स्पिनोजा, १७५० तिर लँ, बर्कले, ह्युमर, भल्टेयर, अनि क्यान्ट, १८२५ तिर हेगेल, सोपेनहार, १८५९ तिर मिल, स्पेन्सर, १८९५ तिर माक्र्स र एङ्गेल्स, १९०० तिर नित्से, १९२५ तिर बर्गसाँ अनि रसेल ।
तीन सय पचास वर्षअघि बेकन भन्दछन्, ‘मैले यो विचार गरँे कि स्वदेशप्रति मेरो कर्तव्यको ममाथि विशेष अधिकार छ, जसलाई जीवनका अरू कर्तव्यले भेट्न सक्तैनन् ।’
यही बेलातिर हाम्रा नेपाली दार्शनिकहरूले आफ्नो देशलाई पाटी सम्झन लागेका थिए– काशीमा मरे मुक्त होइन्छ, अथवा काशीमा स्वर्ग जाने सिँढी भेटिन्छ । आर्यघाटमा त मानौँ, पातालतिर झनै सिँढी मात्र छ ।
मानिस त मर्छ जान्छ, तर उसले एउटा घर बनाएर छोडेमा बाँच्नेहरू वास बस्न पाउँछन्, ऊ घर आगलागी परेर मर्यो भने बेघर भएर सब दुःख पाउँछन् ।
अब कुनै दर्शनले जगतलाई माया सम्झाउँछ भने अनि त्यस दर्शनमा श्रद्धा राख्नेहरू पर माथि बसेका ईश्वर वा ईश्वरी आत्माहरूले सुनुन् भनेर खैजडी बजाउँदै चिच्याउन र रुन् सिवाय अरू के गर्न सक्छन् । रामकृष्ण परमहंस भन्छन्, ‘रोएर काली मातालाई सुनाऊ । उनले सुनिन् भने तिम्रो जन्म सुध्य्रो ।’
मलाई लाग्छ, भारततिर र इरानतिर पनि दर्शन भौतिकबाट आध्यात्मिक हुँदै सपना भयो, युरोपतिर त्यो आध्यात्मिकबाट भौतिक हुँदै विपना भयो ।
सुकरात आत्मचिन्तनमा डुबेका छन्, अफलातून ‘ईश्वरमा विश्वास नगरी जाति बलवान् हुँदैन’ भन्दछन्, अथवा उनी ईश्वरलाई जाति निर्माणको साधन बनाउँछन्, अरस्तुमा अझ राष्ट्र निर्माणको विशेष झुकाउ छ, उनी सिकन्दरका गुरु बन्दछन् ।
हब्स डिकार्टे, स्पाइनोजा वर्कले सब आध्यात्मिक आकाशका विमानबाट घुम्दै पृथ्वीमा उत्रन खोजिरहेका थिए, भल्टेयर राम्रै उत्रे । विक्टर ह्युगो भन्दछन्, ‘भल्टेयर नै समस्त अठारौँ शताब्दीका व्यक्तित्व हुन् !
अनि क्यान्ट आए, उनले दर्शनमा आठ सयभन्दा बढी पृष्ठको पुस्तक लेखेर आफ्ना मित्र हर्जलाई दिए, उनले त्यो आधा हेरी यसो भनेर फर्काए, ‘यो जम्मै हेरे मलाई बौलाउनुपर्छ भन्ने डर लाग्यो ।’
क्यान्टसित जर्मनीका पुरोहितहरू यतिसम्म रिसाएका थिए कि ती आफ्ना कुकुरलाई क्यान्ट भनेर बोलाउँथे । अहिले क्यान्टका ती पुस्तक कवितात्मक प्रबन्धका रूपमा हामी हेर्न सक्छौँ । तर, ‘क्रिटिक अफ प्योर रिजन’लाई दर्शन मान्ने हो भने हामीले आफ्ना दुवै आँखा फोड्नुपर्छ । क्यान्ट एक श्रेष्ठ दार्शनिक हुन् । तैपनि जे होस्, युरोपियन दार्शनिक विमान चढुन्, सही धेरैजसो पृथ्वीमै रहन्छन् ।
अझ अर्कोतिर उताका वैज्ञानिक दार्शनिक झन्झन् पृथ्वीलाई ओल्टाइ–पल्टाइ गर्न लागे । अरू प्रायः लेखेर देखाउँदै थिए, डार्बिनले गरेर देखाइदिए, अप्रत्यक्षलाई प्रत्यक्ष गर्ने उनीजस्तो कोही भएर ।
डार्बिनले जस्तै गरेर पृथ्वीलाई कोट्याउन थालेका भए हाम्रा परमहंस स्वर्गद्वारिका आदि तस्बिरहरू नेपाललाई अहिलेसम्म ऐश्वर्यशाली स्वर्ग बनाउन सक्थे । त्यहाँपछि कार्ल मार्क्स र नित्से निस्के । संसारले उनीहरूलाई साहै ठूलो मान्यो ।
धेरै शब्द अलंकार जान्नेहरू गुलाफको विचित्र वर्णन गर्लान्, बोल्न जान्ने फूल टिपेर हाम्रो नाकमा जोड्न ल्याउलान्, परन्तु शब्दालङ्कारले पुष्पमा सुवास थप्न सक्तैन । गुलाफको नाम ‘गुहु’ राखे पनि त्यो उत्तिकै बास्ना आउँछ ।
त्यस्तै मार्क्स र अझ कवि दार्शनिक नित्सेले जति परिपाठ पारेर लेखे पनि त्यो मनुष्य समाजले सामान्य नांगा आँखाले देखेको कुरा हो । कुनै बलियो धनी ठालुले कड्केर बोलेको कुरालाई बुट्टा पारे नित्सेको सिद्धान्त हुन्छ, कुनै दरिद्र ज्यालादारले गुनासो गरेको कुरालाई अलंकृत पारे मार्क्सको सिद्धान्त हुन्छ ।
सब रीति र नीतिसित चिढिएका रसेलजस्ता दार्शनिकहरू अराजकतावादतिर ढल्केका छन् । त्यसको माने हुन्छ मानिसले आजसम्म हिँडेर आएको बाटो बिराएको रहेछ, फर्कनु पर्र्यो ।
वास्तवमा आज संसार के भइरहेछ ? मानिस काँडामाथि दौड्यो, त्यो बिझ्यो, अब पैतालाबाट त्यही काँडा कोट्याएर झिक्नमा उसको जीवन–शक्ति अपव्यय भइरहेछ । तेइस सय वर्षअघि एपिक्युर कराएका थिए, ‘मरेपछि केही हुँदैन, जन्म जस्तो हो मृत्यु त्यस्तै हो, हामीले अन्धविश्वासमा लाग्नु हुँदैन, विश्वको स्वभाव जान्नुपर्दछ, आपस्तमा सद्व्यवहार राख्नुपर्दछ, हामीले आत्मसन्तुष्ट रहनुपर्दछ’ इत्यादि ।
आठ सय वर्षसम्म यो कुरा गुन्जिरहे, केही माने लागेन । त्यो सुनिएन, किनभने दुई सयजना बसिरहेका बैठकमा ‘लौ आगलागी भयो’ भनेर हामी २–४ जना मिलेर कोहोलो मच्चाइदिन सक्छौँ, जब सब चिच्याएर आतंकले भाग्न थाल्दछन् अनि ‘ए, होइन ठट्टा गरेको !’ भनेर पच्चिसजनाले कराए पनि केही लाग्दैन ।
किनकि, त्यहाँ यत्रो शब्द हुन्छ कि बन्दुक पड्काएको पनि हतपति कोही सुन्दैन । त्यही अवस्था संसारको छ– हजारौँ वर्षसम्म सत् कल्पनामा विश्वास गरेर हुर्किरहेको मनुष्य जाति कहिले भाग्दा–भाग्दै थाकेर आफै अड्ने होला अनि पछिल्तिर फर्केर स्वयम् देख्ने हुने होला घरमा आगो लागेको त रहेनछ, केवल हामी भागेका मात्र रहेछौँ, व्यर्थ दौडिएछ ।
अहिले हामी समाजलाई त्यस अवस्थामा भएको सम्झन्छौँ कि आफूले हिँडेको बाटोमा अशुद्धि मनन् गर्यो । तर, अशुद्धि ज्ञात हुन आउँदैन, समाजले बाटो पैल्याएको छैन, त्यसैले ऊ अर्को ताजा भुल गर्न सक्छ । भुलभुलैयामा फन्को मारिरहन पनि सक्छ ।
आज कोही अराजकताले समाजलाई छाडा छोड्न खोज्छन्, तर जंगलमा धेरै जाति चरिरहेकै छन् । मनुष्य जातिले त्यहाँ फर्कने काम देखिँदैन ।
कोही फेरि समाज सुधारका निम्ति मानिसलाई बन्धनमा राख्ने खालका छन् । तर, खोरको बाघले टोक्ने बानी छोड्यो होला भनिठान्नु आफ्नै काल बेसाउनु हो । रुसमा साम्यवाद छ, माने त्यहाँका जनताको हृदय समदर्शी छ भन्ने होइन, यही हो कि त्यहाँको खोर साम्यवादी छ ।
गान्धीमाथि श्रद्धा राख्ने मानिस आफू गान्धी बन्ने होइन, ऊ अरूलाई गान्धी वा गाई बनाउन चाहन्छ । गान्धीले भारतमा अरू तत्वसित भौतिक परिवर्तन हुनसक्छ, शक्ति–खोरमा परिवर्तन आउन सक्छ । तर, जाडो गर्मीले वा सुख दुःखले झैँ मनुष्य समाजको परिवर्तन हुन सक्तैन ।
अझ पाँच हजार वर्षअघि काम, क्रोध, लोभहरूले मान्छेको डेरामा जसरी अड्डा जमाएका थिए, आज के ती त्यताबाट हटेका छन् ? अथवा, झन् के बस्ती बढाइ रहेछन् ? दुवै होइन, उसरी नै उत्तिकै प्रभावले डटिरहेका छन्, जस्तो– हजारौँ वर्षअगाडिको घोडा र अहिलेको घोडामा केही भिन्नता पाइन्न, उस्तै ।
मानिसमा पनि पाइँदैन ! हो, आजकालका तबेला धेरै राम्रा हुन सक्छन्, साजबाज सुन्दर हुन सक्छन्, घोडा तालिमे सर्कसमा नाच्ने पनि हुन सक्छन् । त्यस्तै हाम्रा बैठक र कोठाहरू उहिले हेरी कता–कता झिलिमिली हुन सक्छन्, वस्त्र भलवस्त्र हुनसक्छ, हामी धेरै देखेका, जान्ने सुन्ने आर्थिक मात्रामा हुनसक्छौँ ।
तर, मानिसको हार्दिक स्तर उही परिस्थितिमा उत्तिकै मात्रामा रहेको पाइन्छ, शिक्षा र सभ्यताले मानिसको चरित्र सपार्न सकेको देखिँदैन ।
यति खलबल गरेर म अन्त्यमा भन्छु— आजसम्मका दार्शनिकहरूको पुस्तकालयले यथाशक्ति फोक्सो फुलाएर भन्न सकेको कुरा प्रायः यही हो, ‘हानि हुने कुरा बुझेर मनलाई सम्हाल्नुपर्छ, मनुष्य मात्रको सुरक्षा उन्नति आफ्नैजस्तो सम्झनुपर्छ, सबसित मेल राख्नुपर्छ, आफूद्वारा अरूलाई सुख होस् अनि अरूद्वारा आफूलाई उचित अनुचितको विवेचन गर्न जान्न खोज्नुपर्छ अनि उचित कार्यमा सधैँ तत्पर रहनुपर्छ, चाहे ज्यानै किन नजाओस् ।’ यस्तै…
यो एक गुफावासी सर्वसाधारण सज्जनको मुखबाट सुनिने सिधा करा हो, चिनियाँ बूढा कन्फुसियसका सल्लाह यस्तै थिए । यसका अतिरिक्त केही अलौकिक कुरा आयो भने त्यो कि भ्रमोत्पादक होला कि पवित्र झुटो ।
अब म एक प्रश्न गर्छु— के मनुष्य समाजको हार्दिक सुधार सम्भव छ ? अनि, दुई छट्टु कुरा सम्झेर चुप लाग्छु– पहिले गीताका ज्ञानीहरू पनि आफ्नै प्रकृतिअनुसार चल्छन् भने प्रकृतिविरुद्ध को चल्न सक्छ ?
यो यस्तै छ, अर्को जेम्स जिम्ससित म स्वर मिलाउँछु, ‘जान्नाले होइन, अरू जान्ने इच्छा नहुँदो हो त जीवन बोधो हुन्थ्यो– पुग्नाले भन्दा आशापूर्ण यात्रामा नै विशेष आनन्द हुन्छ । म आकस्मिकतालाई नियमित मान्छु ।’
—प्रगति (२०१० बाट)
नारी स्रष्टाका सिर्जनामा गागरमा सागर देख्छु
शान्त र सन्तुलित जीवनयापनका लागि, प्रत्येक पल आफ्नो पनि समीक्षा आफैँले गर्नुपर्छ भन्छन् ज्ञानीजनहरू तर हामी आफ्नो समीक्षा गर्न भुल्छौँ । आफ्ना आनीबानीमा सुधार गर्न बिर्सिन्छौँ । लाग्छ, राम्रो ‘म’को इतिहास अमर छ । ‘राम्रो म’लाई मन्थन गर्न जरुरी सम्झिँदैनौँ । त्यसैले अमिलो आँपको टिकुलामा थाहै नपाई गुलियो पसे झैँ, अभिमानको मधुले हामीलाई बग्न दिँदैन । हामी तरल हुन हिचकिचाउँछौँ, बग्न बिर्सिँदै जान्छौँ । बग्नु भनेको सफा हुनु पनि त हो भन्ने ज्ञान भुल्छौँ । अभिमानको महले जब हामीलाई जमाउन थाल्छ तब हामी चिन्तनशील बन्न पनि छोड्छौँ । जब जडता हाबी हुन्छ, तब अज्ञानले डेरा जमाउँदै हामीलाई अहङ्कारको गर्ततिर थाहै नपाई लिएर जान्छ र शनैःशनै: हामी अधीर, अशान्त र अव्यवस्थित हुन्छौँ । अर्को दुर्भाग्य हामीलाई आफू नै सबैभन्दा ज्ञानी लाग्छ । ठीक लाग्छ । अनि अरूलाई पढ्न, सुन्न असमर्थ हुन्छौँ । आज मूल कुरोको चुरो खोल्न भूमिका कस्दै छु । अब भूमिकालाई छोट्याउँदै, कुराको मेला अगाडि बढाउँछु ।
कहिलेकाहीँ बोल्छु भनेको कुरा समयमा बोल्न नसक्दा त्यही विषयले पीडा दिने रहेछ । मनमा तिनै प्रश्न र उत्तरहरूको घम्साघम्सी चल्दो रहेछ र अगाडिको नवीन बाटो छेक्दो रहेछ । म छोड्न चाहन्छु बितेका कुरा तर मस्तिष्क छोड्न मान्दैन बिर्सनुपर्ने कुरा । मातृभूमि साहित्य उत्सव हेटौँडाबाट आएदेखि मलाई अहिले त्यस्तै भएको छ ।
अहो ! त्यो प्रश्नको उत्तर त यसरी दिएको भए हुन्थ्यो नि ! अनि त्यो प्रश्नको उत्तर त्यसरी दिएको भए ! कति राम्रो हुन्थ्यो नि ! तर मञ्चमा प्रश्न सोधेको बेलामा मस्तिष्क किन डरायो ? किन प्रश्नको गहिराई समात्न सकेन ? किन मेरा उत्तरहरू हिउँ झैँ मस्तिष्कमै जमे ? किन म खाली भएँ ? रिस पनि उठेको छ आफैँसँग, किन गडगडाएर उत्तर दिन सकिनँ जसरी दिन सक्थेँ । यही कुरा मस्तिष्कमा घुमेकोले तीन दिनदेखि केही नयाँ विषय लेख्न सकेकी छैन, पढ्न थालेको नयाँ पुस्तक पढ्न पनि सकेकी छैन । र, पहिलोचोटि वक्ता भएर उभिएको समयको आफैँले आफ्नो समीक्षा गर्न थालेकी छु । आफूले दिएका उत्तरहरूलाई आफैँले नियाल्न थालेकी छु । आफैँले दिएको कुनै उत्तरले सन्तुष्टि मिल्यो त कुनैले असन्तुष्टि । यी प्रश्नहरूको उत्तर नदिएसम्म म अशान्त हुन्छु भन्ने पनि लाग्यो र म लेख्न थालेँ मनको गन्थन । शायद मैले छोड्नु पर्ने बाटो छिचोलेर अगाडि जानु छ । नयाँ विषय लेख्नु छ । नयाँ यात्रा गर्नु छ ।
आवाजविहीनहरूको आवाजलाई आज साँच्चै अनुभूत गरेकी छु । आवाज भएर पनि बोल्न नसक्नु कति पीडादायी हुने रहेछ भन्ने कुरा आफैँले अनुभव गरेकी छु । लामो समय आवाज बन्द हुँदा हुँदा बोल्ने अवसर मिल्दा पनि किन मान्छे बोल्न सक्दैन, बुझेकी छु । बोल्नु पर्ने स्थानमा आवाज हराउनुको सकस महसूस गरेकी छु । लेख्न जति सजिलो हुन्छ बोल्न उति नै कठीन हुने रहेछ भन्ने बोध गरेकी छु ।
लाग्थ्यो लेख्नभन्दा बोल्न निकै सजिलो हुन्छ तर म गलत रहेछु । आशा गर्छु, बोल्ने मञ्चहरू मिल्दै जाओस् । मेरा उत्तरहरू अब यसरी नजमुन् । आगामी दिनमा मञ्चमा सोधिएका प्रश्नका उत्तरहरूमा सलल बग्न सकूँ । अभ्यास नै त रहेछ अदम्य साहसको जननी । विश्वास गर्छु आफूलाई । विश्वास गर्छु अभ्यासमाथि । भनिन्छ, साहित्यिक महोत्सव फेसन मात्र हो । पहुँचवालाहरूको जमघट हो । पावरवालाको तामझाम हो तर म कसरी मानौँ यो कुरा । म जस्तो शिकारुलाई पनि अगाडि लगेर बोल्ने अवसर दिइएको छ । जिरी महोत्सव होस् या मातृभूमि साहित्य उत्सव, मैले धेरै कुरा सिक्ने अवसर पाएकी छु । म केही सिक्न जान्न हिँडेकी यात्री हुँ ।
सगरमाथाको यात्रा पहिलो पाइला बिना सम्भव छैन भन्ने ज्ञान बिर्सिँदै गएको आजको समयमा मलाई दुई महोत्सवले ठूलो अवसर दियो । मञ्चमा प्रश्न सुन्ने कलासम्म थाहा नभएको मान्छेलाई वक्ता बनाएर लैजाने आँट गर्यो । मैले पनि बोल्ने साहस गरेँ । मलाई लाग्थ्यो, हामीले बहसमा सुन्दै आएका अनुभवी मान्छेहरू पनि किन सोधिएको प्रश्नलाई छोडेर विषयभन्दा अन्तै अन्तै हराउँछ ? किन सोधिएको विषयमा केन्द्रित भएर उत्तर दिन सक्दैनन् ? आज लाग्दै छ, कोठामा बसेर लेख्नु र सभामा गएर बोल्नु फरक कुरा रहेछ । सक्छु जस्तो लागेको कुरा पनि बडो बोझिलो हुँदो रहेछ । कतिपय बहसमा सुनेकी छु प्रश्नको किनार छोडेर हराएको । धन्यवाद छ आयोजनहरूलाई जसले नयाँ व्यक्तिलाई महोत्सवमा सहभागी हुने अवसर दियो ।
पहिलोचोटि पुस्तक पढेर समीक्षा गर्दा कति त्रास थियो यो मनमा त्यो कुरा भुलेकी छैन । अवसर नै अनुभवको जननी रहेछ थाहा पाएकी छु । नमन गर्छु अग्रजहरूलाई जसले मलाई विश्वासको आँखाले हेर्नुभयो । पहिलोचोटि साहित्यिक जमघटमा राधिका कल्पित दिदीले औँला समातेर बाहिर ल्याउनु भएको पल स्मरण गर्दै छु । ठूला ठूला कुरा त सबैले गर्छन् तर सानो कुराले कसैको जीवनमा कति ठूलो परिवर्तन आउँछ भन्ने कुरालाई मैले बुझेकी छु । सिद्धान्तमा मात्र होइन सतहमै गएर अभ्यास गराउनु सानो कुरा होइन । ज्ञानु अधिकारी म्यामले पहिलोचोटि आफ्नो पुस्तकमा बोल्ने अवसर दिनुभयो, अनि पो आँट आयो र बोल्न सिक्दै गएँ । सिद्धान्त लेखेर मात्र हुँदैन रहेछ, ती सिद्धान्त त व्यवहारमा अभ्यास गराउन सुक्नुपर्ने रहेछ । स्मरण गर्छु सावित्री कक्षपति म्यामलाई, मलाई भन्नुहुन्छ, “बच्चाको तोते बोली कति मीठो हुन्छ । बच्चाले ‘म लोती खान्छु भन्छ’ तर हामीले बुझ्छौँ उसले रोटीको कुरा गर्दै छ । त्यसैले मौका दिनुपर्छ नयाँलाई ।”
गोविन्दराज भट्टराई सर हिम्मतको मल हाल्न भुल्नुहुन्न कुपोषित बिरुवालाई । अशेष मल्ल आशिषको हात उचाल्नुहुन्छ नवबोलीलाई । प्रतीक ढकाल हिम्मतको गोडा उचालेर बोल्न प्रेरित गर्नुहुन्छ । साथीहरू, आदरणीय गुरुहरू हिम्मत बनेर ममा आँट भरेको स्मरण गरेकी छु । यतिखेर सकारात्मक ऊर्जाको शक्ति कस्तो हुन्छ मलाई राम्रोसँग थाहा छ ।
हेटौँडामा पहिलोचोटि वक्ताको रूपमा मञ्चमा बसेकी छु । मन केही अशान्त छ । कस्तो प्रश्न आउला र त्यो प्रश्नलाई कसरी समाधान गरौँला भन्ने एक किसिमको छटपटी छ । प्रश्न आउट भएको छैन । विषय छ ‘नारी स्रष्टाका सिर्जनामा पुरुष अभिव्यक्ति’ । सोचेकी छु नारीहरूले लेख्ने सिर्जनामा पुरुषहरूलाई कसरी, कुन रूपमा र कस्तो कस्तो पात्रको रूपमा चित्रण गर्दै आएका छन् । मनले एउटा विशाल चित्र बनाएको छ । करीब ५० वटा नारी स्रष्टाले लेखेका कृतिहरू त पढिसकेकी छु । नारी स्रष्टाका कृतिहरूमा विविध विषय समेटिएका छन् थाहा छ । धेरै कुरा लेखिएका छन् अनेक पुस्तकमा । अझ कयौँ कुरा लेखिन बाँकी छन्, त्यो पनि थाहा छ । समयको माग अनुसार साहित्य सिर्जना हुँदै जान्छ, थाहा छ ।
‘शिरीषको फूल’को सुयोगवीरदेखि ‘अग्निगर्भा’का पुरुष पात्रसम्म आइपुग्दा अनेक वाद र धार भएर नारी स्रष्टाका कलम अगाडि बढेका छन् । आदर्शवादी धारदेखि उत्तराअधुनिक धारसम्म पढेकी छु । नारी स्रष्टाले लेखेका अनेक कृतिहरूमा समग्रताको सुगन्ध पाएकी छु । विविधताको महक भेटेकी छु । बानिरा गिरीका कलमले लेखेका संरचनागत पुरुष पात्रहरूको मानसिक दरिद्रता देखेकी छु । शोषक, दमनकारी, नियन्त्रणकारी, प्रभुत्वशाली, हिंसात्मक पुरुष पात्रहरूलाई आफ्नो सिर्जनामा ल्याएको पाएकी छु ।
माया ठकुरी, भागीरथी श्रेष्ठ, जलेश्वरी श्रेष्ठ, ईल्या भट्टराई, सुलोचना मानन्धर र पद्मावती सिंह लगायतका कथाकारहरूले पुरुष अभिव्यक्तिलाई न्याय गरेका छन् । पुरुष अभिव्यक्ति पृथक् पृथक् रूपमा आएका छन् । कहिले पुरुष अभिव्यक्ति सहयोगी, संवेदनशील, सहयात्रीका रूपमा प्रकट भएका छन् त कहिलेकाहीँ आक्रामक, दमनकारी, नियन्त्रणकारी, अपराधी, बलात्कारी र हिंसात्मक रूपमा आएका छन् । सामाजिक संरचनाको स्वरूपका आधारमा आफ्नो प्रभुत्व देखाएका छन् । मनोवैज्ञानिक स्वरूपका अनेक पक्षबाट पुरुष अभिव्यक्ति नारी स्रष्टाका सिर्जनामा आएका छन् । नारी स्रष्टाहरू समयको धारमा बग्दै लेखन क्षेत्रलाई व्यापक बनाउँदै आएका छन् । समय, भोगाइ र चेतना स्तर अनुसार नारी स्रष्टाले आफ्नो आवाज पनि फेर्दै आएको छ ।
यसरी हेर्दा पूर्ववर्ती र उत्तरवर्ती चरणमा नारी स्रष्टाले लेखेका सिर्जनाहरू शक्तिशाली छन् । मैले पढेका कृतिहरूकै धरातलमा उभिएर बोल्दा पनि गर्वले छाती फुल्छ मेरो । के लेखेका छैनन् र नारीहरूले ? सिङ्गो इतिहास लेखेका छन् यति छोटो समयमा । आदर्शोन्मुख सामाजिक यथार्थवादी धारमा उभिएदेखि शक्तिशाली साहित्य सिर्जना गरेका छन् । सामाजिक यथार्थवादी धार, अस्तित्ववादी, विसङ्गतिवादी, प्रगतिवादी, मनोवैज्ञानिक, प्रयोगवादी धार हुँदै आजको यो बहुलवादी धारमा आइपुगेका छन् ।
नारी स्रष्टाका सिर्जनामा ‘प्रशान्तको तीरै तीर’देखि ‘प्रणाम सगरमाथा’सम्म उक्लिएको छ । शारदा शर्माको ‘ताप’देखि, ‘त्यो दिन’सम्म समेटिएको छ । राधा पौडेलको ‘खलङ्गामा हमला’ले बेग्लै छाप छोडेको छ । किरण आचार्यका मिथकीय पात्रहरूदेखि ‘महायुग’सम्म हाँसेको छ । पूर्वको ‘आतोओडा’देखि तराईको ‘सनेस’सम्म बाँडिएको छ । जापान बसाइका जीवन भोगाइ, रोजगारीको अवस्था, सम्बन्ध, समय र विदेशी भूमिमा नेपालीहरूको सङ्घर्षलाई ‘फिलिङ्गो’देखि ‘आत्महत्याको जङ्गल’सम्म ल्याएर समेटेकी छन् प्रभाले । उमा सुवेदी ‘तोदा’, ‘इति’, ‘सयौँ पुतली’देखि ‘परिधि’सम्मको फराकिलो आकाशमा छुटै पहिचान छर्दै छिन् ।
‘डोहोडोहो डोल्पो’देखि प्रियसँगको सम्बन्ध गाँसेकी छन् रञ्जुले भने अर्कातिर भवानीको ‘घामभन्दा पहिले’ कुदेकी छन् ‘चारखोलाको आँगनी’ हुँदै, डोल्पातिर । डोल्पोलाई आकाशको भोटो ओढाउन सफल भएकी छन् । नीलमले युद्धदेखि महायुद्धका विषय समेट्दै ‘योगमाया’, ‘द्रौपदी अवशेष’, ‘चीरहरण’देखि ‘राजमाता’सम्मका इतिहास ल्याएर सोच्न बाध्य पारिदिएको छन् नारी लेखनको शक्ति कतिसम्म छ भनेर ।
मलाई त यस्तो लाग्दै छ, नारीका लेखन साँच्चै जीवन्त छन् । संवेदनशील छन् । आँशु कमजोरी हैन तर यान्त्रिकतालाई ईश्वर ठान्दै हिँडेका समूहहरू आँशुको उपहास गर्छन् । नारीका लेखनीमा आँशुको महासागर छ भन्दै हेयको तराजु समाउनेहरू पनि आँशु नै लुकाएर खम्बीर हौँ भन्दै छाती फुकाए पनि अँध्यारोमा त आँशु नै पोख्छन् । आँशु कमजोरी होइन आँशु त शक्ति हो जसले सिर्जनाको मूल फुटाउँछ । जीवन बोध गराउँछु । मान्छेबाट आँशु र हाँसो खोसेर त हेर संसार कस्तो हुन्छ ? रोबटहरू मात्र आँशु र हाँसोको मर्म बुझ्दैनन् । के संवेदनाविहीन साहित्यको के अर्थ ! म गर्व गर्छु म आँशु, पीडा र मुस्कान मन पराउँछु ।
नारी स्रष्टाको कलम आँशुदेखि अनुवादसम्म फैलिएको छ । सिर्जनादेखि समालोचनासम्म समेटिएको छ । देशदेखि विदेशसम्म पुगेको छ । वैदेशिक रोजगारीले निम्त्याएका कथा र व्यथादेखि घरभित्रका अनेकौँ कथाहरू गर्वले पस्किएका छन् । वाददेखि वादी समुदायको जीवन चित्रभित्र पुरुष अभिव्यक्तिलाई बडो सन्तुलित तवरले सजाएका छन् । नाटकदेखि नथियाभित्रका पीडाहरू अनुगुञ्जित भएका छन् । बागी सारङ्गी गाउँदै हिँडेकी सरस्वती ‘स्व’मार्फत् सन्तुष्टि, शान्ति र स्वाभिमानसम्मका विषयमा अटाएकी छन् । जातीय, लैङ्गिक र सीमान्तकृत सौन्दर्यको कसीमा कति नारी स्रष्टा सफल भएका छन् ।
‘याम्बुनेर’देखि ‘दर्ज्यु संलाप’ले सजीव चित्र बोकेर इतिहास रचेको छ । ‘सम्मोहन’देखि ‘तुइन जिन्दगी’ले नयाँ कथा ल्याएको छ । ‘विप्लवी’देखि ‘एकादेश’ हुँदै ‘अर्को देश’का कथा समेटिएकी छिन् उता सानु शर्माले । ‘ह्वाइट केन’देखि ‘वल्कीको डायरी’ हुँदै गौचन ‘प्रतिवहन’मा सलल बगेकी छन् । युरोप यात्राका संस्मरणदेखि, जीवनको ‘अभिनन्दन’ गर्दै हातमा असार उमार्ने नारी स्रष्टा मुस्कुराएका छन् विश्वविद्यालयमा । समीक्षा, समालोचनादेखि अध्ययन, अनुसन्धान र अनुवादमा मात्र हैन विनिर्माणमा पनि कलम चलाउँदै छन् । भत्काउँदै छन् महाआख्यान ।
रुद्रघण्टी छाम्दै हिँडेका गायत्रीहरू ‘क्रमशः’लाई आधार बनाउँदै प्रश्न छोड्न सफल भएका छन् । ‘देह उत्सव’देखि ‘उज्यालो औँसी’ देख्ने नारी स्रष्टा ‘प्याउली’ झैँ बाँचेका छन् । ‘मिसर’देखि ‘दक्षिणायन’ हुँदै एक जोर आँखाबाट संवेदनाको समायोग रच्न सफल छन् । ‘पथरै पथरको देश’ डुलेर ‘बरफका कोइला’ समेट्दै अन्तर्मनका रङहरू केलाउन पछि पर्दैनन् नारी स्रष्टाहरू । ‘विगत र बाडुली’मा बसेर ‘अनायोजित’को आनन्द लिँदै बेग्लै फूल टिप्न पछि पर्दैनन् । ‘लेखककी स्वास्नी’ले अस्तित्वको लहरालाई ‘थाङ्ग्रा’ बनाएर पहिचानको दुन्दुभि बजाउँदै छिन् । ‘कठपुतली’मा उभिएर ‘अनन्त: यन्त्रणा’ झिक्दै झुमरमा बसेर उज्यालो अन्धकार पनि छिचोल्ने स्रष्टाहरूलाई अझ पनि शङ्काको दृष्टिमा राख्न पछि पर्दैन सत्ता र शक्ति । नारी स्रष्टाहरू आज पनि उच्च आवाजमा भन्दै छन् – प्रश्नहरू त अझ बाँकी नै छन् …
यसरी हेर्दा नारी स्रष्टाहरूका साहित्य सिर्जनामा म गागरमा सागर देख्छु तर समयको एकलौटी आँखाले सागरमा पनि गागर भेट्न सक्दैन ।
क्लासिक कविता : लाहुरेलाई एक रोगी प्रेमिकाको पत्र
जीवन साथी
धेरै धेरै प्यार
मलाई लाग्छ यी स्वतन्त्र उड्ने
मलेवाहरूको घाँटीमा
एउरा हृदय उनेर पठाउँ
एउटा प्रेम-पत्र झुन्ड्याएर पठाउँ
एक पल्ट दोहोऱ्याउँ
शताब्दी अघिको प्रेमको भावुकता
तर आजको सीमा रेखा
कुन स्वतन्त्र चराले उड्न पायो र ?
यो कुँजिएको अस्तित्व
कुन सुस्केराले विश्वको हावामा
बिसाउन पायो र ?
२. प्रिय
हेर्नै नपाई आँखाबाट ओझेल
भएको तिमीलाई
बोल्नै नपाई टाढा भएको तिमीलाई
मस्तिष्कमा उभ्याउने
यथेष्ट साधन नै छैन
राकेटको उडानले कल्पनालाई
ढिला बनाइसकेछ क्यार
मानचित्र राखेर उड्दा उड्दै पनि
दुर्घटनामा परिदिन्छ मेरो आतुरता
अ बम …………. अब म
सात समुद्र पार गरेर आउँदिनँ
तिमीलाई यहीं म मेरै चौतारीमा हेर्छु
किनभने शरीर संगै मेरो मस्तिष्क पनि
सीमित भएको छ
शीला पत्थरमा गौतमी जस्तै
३.
प्रिय
प्रेम एक मृगतृष्णा
प्रेम एक चखेबाको लोभ
मेरो निम्ति प्रेम एक
निर्जीव सत्य
मानौं फाकाकुलको तिर्खा
मानौं घामलाई प्रेम गर्दा गर्दै सूर्यास्तमा जाम
परेको क्रीसो,
यो नश्वर शरीर
यो अनन्त चाहना
तर, प्रेम दुई शरीरको मिलन
तिम्रा अंगालोभित्र म
मृत्युलाई छेकाबार हालिरहेछ इच्छाको ताँती
प्रत्येक रात –
आह, म मेरा मिठा सपनाहरूलाई
हेर्दै पोल्दै गर्दैछु
४. प्रिय
तिमीले लेखेका थियौ
‘म तिम्रो बेलेटको तस्वीरमा मुस्कुराउँछु रे ?’
तिमी मलाई पाएर हराउन चाहन्नौ रे
मेरो सम्झनापत्रले तिमीलाई ?
‘फिनिक्स’ले भै’ बिउँझाउ छ रे ?
मेरो मायाँ बटवृक्षको मायालु छायाँ रे तिमीलाई ?
आह ! यी सब इतिहासबद्ध भइसक्यो
कसरी मैले बाँचेको थाहै नपाई
एक लामो अवधि बिताइसकेछु
अब तिमी अवश्य पाउँछौ मलाई
‘फिनिक्स’लाई झै आफ्नै खरानीमा जुनी फेरेको होइन
तर भन्न नपाई मनको कुरा
सधैं सधैं को निम्ति सुतेको निद्रामा
५.
प्रिय
म मरिसकें
तिम्रो प्रेमलाई आफूसंग जलाई सकें, गाडिसकें
म सुतिसकें
सुत्नेको निम्ति छँदैछ चिर निद्रा
तर बाँच्ने तिमी त भोलि ब्यूँझन्छौ
नयाँ घामसंगै
तिमी नरुनू संघर्षलाई व्यंग्य गर्दै
तिमी मान्छौ ?
कति बलियो थियो मेरो अन्त्य
जसले अनन्तको एक हिस्सा चोइटाएर लग्यो
कति बलियो मेरो मृत्यु
जसले अमरत्वलाई नै अधमरो बनाएर गयो
प्रेम मर्दैन तर यसलाई मार्न पर्छ
मेरो अन्त्य जस्तै तिन्नो सुरु पनि
बलियो हुनुपर्छ
अब यहाँ आउँछ यो पत्रको शेष
मेरो प्रेमको शेष
तिम्रो ‘फिनिक्स’को शेष
जीवनसाथी तिमीलाई
मेरो सबै प्यारको अवशेष
जेठ २०२१
कविता : सिंहदरबारको ढोकामा उभिएर
म को हुँ ?
म त्यही झुल्किएको घाम हुँ
जसले सधैँ तिम्रो झ्यालका पर्दाहरू उघारिदिन्छ
तर तिमीले सधैँ मलाई ‘भान्साको धूवाँ’ मात्रै देख्यौ ।
म त्यही माटोको सुगन्ध हुँ
जसले तिम्रो कुर्सीको जग थामेको छ
तर तिमीले सधैँ मलाई ‘पैतालाको धुलो’ मात्रै सम्झ्यौ ।
हे नयाँ शासकहरू
तिमीहरूले कसम खाँदै गर्दा सिंहदरबारका भित्ताहरू मुस्कुराएका होइनन्
ती त अघिल्ला झुठहरूको प्रतिध्वनिले थर्किएका हुन् ।
याद राख
यो पटक तिम्रो विजयको उत्सवमा बज्ने शङ्खध्वनि होइन
मेरो रित्तो गाग्रीले ढुङ्गामा ठक्कर खाँदा निस्किएको आवाजमा ब्युँझनुपर्नेछ ।
तिमी भने अझै सत्ताको भागबण्डाको ‘अङ्कगणित’ मा हराइरहेका छौ ?
मलाई अब आश्वासनको गुलियो चास्नी होइन
पौरखले भिजेको रोटीको स्वाद चाहिएको छ ।
मलाई तिम्रो भाषणको ‘सगरमाथा’ होइन
मेरो घरको चुल्होमा बल्ने ‘शान्त ज्वाला’ चाहिएको छ ।
सावधान !
म सहनशीलताको पर्याय मात्र होइन
म त कालीको त्यो संहारक रूप पनि हुँ
जसले अन्यायको वेदीमा आफ्नै रगतको बलि चढाउन सक्छ ।
यदि तिम्रा कलमहरूले भोका पेटहरूको भोक मेटाउन सकेनन् भने
यदि तिम्रा पाइलाहरूले दूरदराजका गाउँका धुलाम्मे बाटाहरू कुल्चिएनन् भने
बुझिराख
इतिहासको यो कठघरामा तिमीलाई उभ्याउने पहिलो हात मेरै हुनेछ ।
मेरो सिउँदोको सिन्दूरले मात्र होइन
मेरो आँखाको विद्रोहले अब यो देशको भविष्य लेख्नेछ ।
नयाँ सरकार !
तिमी सत्ताको सुगन्धमा नमात्तिएर
एकपटक सडकमा निस्किएको यो ‘नारी हुङ्कार’ लाई सुन ।
किनकि
जबसम्म एउटी आमा निर्धक्क भएर निदाउँदिनन्
तबसम्म तिम्रो ‘नयाँ युग’ को घाम केवल एउटा सुन्दर भ्रम मात्र रहनेछ ।
गीत : दैलोमा गजबार लगाइदियौ
मैले हिँड्ने बाटोभरि काँडेतार लगाइदियौ
मेरो खुसीको दैलोमा गजबार लगाइदियौ ।
खुल्न खोज्ने झ्यालहरू थुनिदियौ तिमीले
उज्यालोको किरण नै छेकिदियौ हत्केलाले ।
पर्खाल लगाउने तिम्रो बानी कहिले मेटिएला ?
जिन्दगीको सारलाई कसले बुझाइदेला ?
हाँसो बोकी आएको थिएँ, आँसु बगाइदियौ
मेरो जिन्दगीको दैलोमा गजबार लगाइदियौ ।
विश्वासका कुन्युहरू आफैँ किन जलायौ ?
नजिकिँदै थिएँ म त दूरी किन बढायौ ?
ताल्चा लगाउने तिम्रो बानी कहिले सुध्रिएला ?
साँचो माया के हो भनी कसले बुझाइदेला ?
फूल रोप्न आएको थिएँ, काँडा रोपिदियौ
मेरो जिन्दगीको दैलोमा गजबार लगाइदियौ ।
काँडेतार चिरेर म कहिले बाहिर निस्कुँला ?
पर्खालहरू हटेपछि कहिले म मुस्काउँला ?
आकाशको कालो बादल कहिले हराउला ?
बादल फाटी उज्यालाले कहिले चुमिदेला ?
मेरो सानो संसारलाई किन रित्तो बनाइदियौ ?
मेरो जिन्दगीको दैलोमा गजबार लगाइदियौ ।
पर्यटनसँगै साहित्य’ नारामा मिक्लाजुङ काव्य उत्सव सम्पन्न
सुनसरी । मोरङको उत्तरी पहाडी क्षेत्रस्थित पर्यटकीय गन्तव्य मिक्लाजुङमा आयोजित काव्य उत्सवमा स्थानीय बासिन्दा तीन घण्टासम्म कविताको रसास्वादनमा मग्न हुनुभएकाे थियाे ।
‘पर्यटनसँगै साहित्य’ नारासहित मिक्लाजुङ साहित्य समाज, मोरङको आयोजनामा सम्पन्न ‘मिक्लाजुङ काव्य उत्सव–२०८३’ मा कोशी प्रदेश तथा प्रदेशबाहिरका करिब ६० जना कविले आफ्ना सिर्जना वाचन गर्नुभएकाे थियाे ।
काव्य उत्सवको उद्घाटन मिक्लाजुङ गाउँपालिकाका अध्यक्ष बबिकुमार राईले आयामेली कवि बैरागी काइँलाको चर्चित कविता ‘माया र मफलर’ वाचन गरेर गर्नुभएको थियो । त्यसपछि कवि सीमा आभासले ‘चक्रवर्ती महाराजप्रति’ शीर्षकको कविता प्रस्तुत गर्दै कवितावाचन सत्रको शुरुआत गर्नुभएको थियो ।
उत्सवमा कवि भूपिन, निमेष निखिल, बिना थिङ, मुनाराज शेर्मा, सुन्दर कुरुप, शुभलक्ष्मी लम्साल, सुमित्रा वाङ्देल चेली, प्रकाश बुढाथोकी, देवान किराती, सुदीप पाख्रिन, हेमन यात्री, सबिता फागो, नरेश काङ्माङ राई, चन्द्र गुरुङ, विनेश राई मिन्जाई, अमित थेबे, पराजित पोमु, टोलीप्रसाद राजवंशीलगायतका कविहरूले कविता वाचन गर्नुभएको थियो ।
त्यसैगरी विवश बलिभद्र, भूपेन्द्र तिम्सिना, कृष्ण काश्यप, अभागी थेगुवा, सेलिङ केसी, रुमानी कुलुङ, जेबी निखुन्त, अनीश राई, विराट किराती, केपी घिमिरे, युवराज ठकुरी, सुमन राई, राजकुमार सुब्बा, राज भट्टराई, निहाङ किराती, साङ्सेन पन्धाक, अबीलाल राई, प्रवेग हाङ्स्रोङ, दीपा मगराँती र किरण सिवाललगायतले पनि आफ्ना कविता सुनाउनुभएको थियो ।
चितवनबाट सहभागी कवि भूपिनले कार्यक्रमको प्रशंसा गर्दै यति धेरै कविलाई एकै स्थानमा समेटेर सफलतापूर्वक कार्यक्रम सम्पन्न गर्नु आयोजकका लागि चुनौतीपूर्ण भए पनि कार्यक्रम अत्यन्त प्रभावकारी बनेको प्रतिक्रिया दिनुभयो ।
मिक्लाजुङ–१ रमितेखोलास्थित ‘न्यु रमिते स्काई भ्यु’ मा आयोजित कार्यक्रममा गाउँपालिका प्रवक्ता पर्वत राईले साहित्य र पर्यटनबीचको सम्बन्धलाई जोड्दै कविहरूका सिर्जनामार्फत मिक्लाजुङको पहिचान अझ फैलिने विश्वास व्यक्त गर्नुभयो ।
कार्यक्रम समापनपछि गाउँपालिका अध्यक्ष बबिकुमार राईले आफ्नै क्षेत्रमा यति ठूलो साहित्यिक कार्यक्रम सम्पन्न भएकोमा खुशी व्यक्त गर्दै आगामी आर्थिक वर्षमा विशेष बजेट विनियोजन गरी बृहत् साहित्य तथा पर्यटन महोत्सव आयोजना गर्ने प्रतिबद्धता जनाउनुभयो ।
मिक्लाजुङ गाउँपालिका तथा विभिन्न शुभेच्छुकहरूको सहयोगमा सम्पन्न कार्यक्रमको अध्यक्षता मिक्लाजुङ साहित्य समाजका अध्यक्ष इन्द्र घिमिरेले गर्नुभएको थियो । कार्यक्रममा स्थानीय कवि गगन योक्पाङ्देनले सहजीकरण गर्नुभएको थियो ।