रवीन्द्र भट्टराईद्वारा लेखिएको “हाम्रो कानुनी भाषा” नेपाली कानूनी लेखन र सम्प्रेषणको क्षेत्रमा एक ऐतिहासिक मोडको रूपमा उदाएको छ, जसले केवल कानून व्यवसायीहरूका लागि मात्र होइन, आम नागरिक, कानूनी विद्यार्थी, अनुसन्धाता र नीतिनिर्माताहरूका लागि पनि भाषा र न्यायबीचको सम्बन्धलाई गहिरो र सरल ढंगले बुझाउने प्रयास गर्छ । कानून परम्परागत रूपमा दुर्बोध्य, जटिल, संस्कृत–अंग्रेजी मिश्रित भाषामा अडिएको हुँदा जनताले बुझ्न नसक्ने, पहुँच नपुग्ने अवस्था निर्माण भएको थियो, जसले न्यायभन्दा डर पैदा गर्थ्यो । यही बाध्यता तोड्दै यो पुस्तकले ‘सादा, आदरयुक्त र व्याकरणसम्मत भाषा’ को पक्षमा प्रस्ट र बलियो तर्क प्रस्तुत गर्दछ । लेखकले व्याकरणज्ञ गोपाल पाण्डे लगायतका भाषाविद्हरूसँगको सहकार्यमा कानूनी लेखनलाई व्याकरणिक रूपमा शुद्ध, भाषिक रूपमा सुबोध, र सांस्कृतिक रूपमा नेपाली अस्मिता झल्किने बनाउने जटिल र ऐतिहासिक कार्य सम्पादन गर्नुभएको छ । कानूनी भाषा: सत्ताको भाषा वा सेवाको ? पुस्तकको मूल प्रश्न हो — के कानूनी भाषा सत्ता प्रदर्शनको माध्यम हो कि सेवा प्रदान गर्ने साधन ? भट्टराईले सशक्त रूपमा दोस्रो विकल्प चुनेका छन् । उनी लेख्छन्, “कानूनी भाषा न्याय दिनका लागि हो, न कि न्यायबाट टाढा राख्नका लागि ।” यही दृष्टिकोणले उनी कानूनी भाषालाई सुलभ, सुबोध र संवेदनशील बनाउन लागिपरेका छन् ।

विश्लेषण: पुरानो परम्परा र नयाँ सन्देश

नेपाली कानूनी लेखन ऐतिहासिक रूपले प्राज्ञिक, संस्कृत–प्रभावित र अनुवादित अंग्रेजी शैलीमा आधारित रहँदै आएको छ । यसको नतिजा, अधिकांश कानूनी कागजात, फैसलाहरू र दफा–धाराहरू यस्ता छन् जुन न वकिलबाहेक अरूलाई बुझिन्छ, न त धेरै जसो वकिल स्वयंले पूर्ण रूपमा आत्मसात गरेका हुन्छन् । यिनै बुँदालाई केन्द्रमा राख्दै लेखकले नेपाली कानूनी भाषालाई “जन–मैत्री न्याय भाषा” बनाउने आवश्यकता औंल्याएका छन् ।

विशेषतः नेपालको संविधानको धारा १६७ को पुनर्लेखनबाट देख्न सकिन्छ कि यदि धारा वा कानूनी सामग्री जनतामैत्री भाषामा लेखियो भने, कानून केवल “आदेश” होइन, “संवाद” बन्न पुग्दछ । यसै सन्दर्भमा उहाँको भनाइ, “कानूनी भाषा न्याय दिनका लागि हो, न कि न्यायबाट टाढा राख्नका लागि,” भन्ने वाक्यले पुस्तकको मूलमन्त्र प्रकट गर्छ । यो केवल शब्द प्रयोगको कुरा होइन— यो न्यायको अनुभूति, पहुँच र आत्मीयताको पुनर्परिभाषा हो । संविधानको धारा ३५ जसले सूचना प्राप्तिको हक सुनिश्चित गर्छ, त्यसलाई पनि सरल भाषामा रूपान्तरण गर्दा— “प्रत्येक नागरिकलाई राज्यका कुनै पनि कार्यालयसँग आफूलाई चाहिएको सूचना माग्न र प्राप्त गर्न पाउने अधिकार हुन्छ”— भनेर लेख्न सकिन्छ । यस्तो अभिव्यक्तिले आम नागरिकलाई आत्मीयता र अधिकारप्रति सजगता दिन्छ ।

पुस्तकमा उनले प्रस्तुत गरेका व्यावहारिक उदाहरणहरू, सरलीकृत शैलीहरू, र आदरसहितको भाषिक प्रयोगले कानूनी लेखनमा एक नयाँ युगको शुरुवात गर्छ । जस्तै, “प्रतिवादीले प्रतिवेदन दिनुपर्नेछ” भन्ने कठोर, अधिकारिक शैलीलाई “जसले आरोप लागेको छ, उसले आफ्नो भनाइ राख्न पाउनेछ” जस्तो मानव–केन्द्रित, संवेदनशील र सम्मानजनक ढंगले रूपान्तरण गरिनु न्यायिक भाषिक क्रान्तिकै एक संकेत हो । उनले कानूनी शब्दावलीलाई केवल प्राविधिक टूल होइन, समाजसँग संवाद गर्ने संवेदनशील माध्यमको रूपमा व्याख्या गरेका छन् । पुस्तकको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो— व्याकरणिक मापदण्ड र संरचना । लेखकले कर्ता–क्रिया मिलान, काल, वाच्य, लचकता, अनुच्छेदिक संरचना आदिमा निकै ध्यान दिएको पाइन्छ । व्यावहारिक दृष्टान्तहरू जस्तै अदालतमा बुझ्न नसक्ने भाषाले नागरिकले नबुझेर आफूविरुद्धको फैसला पनि नबुझेको अवस्था, वा सजाय बुझ्न नसकेको प्रसंग, यस्ता घटनाहरूले स्पष्ट पार्छन् कि कानूनी भाषा सरल हुँदा मात्र न्यायिक प्रक्रिया प्रभावकारी हुन्छ । “तपाईं दोषी ठहरिनुभयो” भन्ने वाक्य सामान्य नागरिकलाई झस्किन सक्छ भने “अदालतको निर्णय अनुसार तपाईंमाथि दोष देखिएको छ” भन्ने शैली बढी व्याख्यात्मक, सहज र सम्मानजनक हुन्छ । यो सम्पूर्ण प्रयासले कानूनी भाषा ’सत्ता प्रदर्शन’को औजारबाट ’सेवा र सहानुभूति’को माध्यममा रूपान्तरण गर्ने उद्देश्य बोकेको छ । यद्यपि कतिपय स्थानहरूमा केही उदाहरणहरू दोहोरिएको, वा विश्लेषण सन्तुलन गुमाएको देखिए पनि, पुस्तकको समग्र उद्देश्यमा यसले बाधा पुर्‍याउँदैन । बरु यसले पाठकलाई अझ बढी बहस, अभ्यास र सुधारतर्फ प्रेरित गर्छ । यही अर्थमा फ्रान्सिस बेकनको प्रसिद्ध भनाइ—“Some books are to be tasted, others to be swallowed, and some few to be chewed and digested…”— यो पुस्तकमा पूर्णरूपेण लागू हुन्छ। किनभने “हाम्रो कानुनी भाषा” कुनै सतही अध्ययन गर्ने पुस्तक होइन— यो ध्यानपूर्वक चपाएर पचाउनु पर्ने र व्यवहारमा उतार्नुपर्ने ज्ञान–कृति हो ।

हामी सम्पूर्ण कानूनी शिक्षार्थी, वकिल, अनुसन्धानकर्ता, शिक्षक र नागरिकको तर्फबाट रवीन्द्र भट्टराईज्यूलाई धन्यवाद दिन चाहन्छौं, किनभने उहाँले कानूनी भाषालाई “भाषा–सरकारको” हैसियतबाट “भाषा–नागरिकको” यात्रामा परिणत गर्न गहिरो योगदान गर्नुभएको छ । भविष्यमा उहाँबाट “जन–मैत्री कानूनी अभ्यास”, “न्यायिक संवादको भाषा”, “हाम्रो कानूनी व्याख्या” आदि विषयमा यस्तै अनुसन्धानमूलक पुस्तकहरू आउने पूर्ण आशा हामी राख्छौं । यस्ता प्रयासहरूले न केवल कानूनी शिक्षालाई आत्मीय बनाउनेछन्, तर सम्पूर्ण न्याय प्रणालीलाई नागरिकसँग थप नजिक पुर्‍याउनेछन् । यस पुस्तकमा उल्लिखित सिद्धान्तहरू, शैली र शब्द–संरचना विधिशास्त्रका पाठ्यक्रमहरूमा समावेश गरिनु, न्यायिक प्रशिक्षणमा अभ्यास गरिनु र कानून निर्माणका दस्तावेजहरूमा प्रयोग गरिनु अहिलेको आवश्यकता हो । आज, जब कानुन अझ जनतामैत्री हुनुपर्ने माग बढ्दो छ, यस्ता पुस्तकहरू अपरिहार्य बन्दै गएका छन् । “हाम्रो कानुनी भाषा” केवल पुस्तक होइन— यो भाषिक दर्शन, संवेदना र न्यायप्राप्तिको संघर्षको गहिरो दस्तावेज हो, जसले हामी सबैलाई सोच्न, बुझ्न, प्रश्न गर्न र सुधार गर्न प्रेरित गर्छ । यस्तो पुस्तक पढेपछि शब्दहरू केवल लेखिने कुरा होइनन्— जीवित न्यायको सन्देश बन्न पुग्छन् । अन्ततः यदि कानूनी भाषा बदलियो भने, न्याय आफैँ जनताको ढोका अगाडि आउँछ— संविधानको धारा होस् या सानो अदालतको निर्णय— सबैमा सम्मान र सरलता भरिन थालेपछि न्याय साँच्चिकै जनताका लागि हुन्छ । त्यसैले हामी भन्छौं: यो कृति केवल “पढ्ने” होइन— “अपनाउने” पुस्तक हो । शब्दहरूको पुनर्जन्म कानूनी लेखनमा प्रयोग हुने “प्रतिवादी, उजुरी, फर्छ्यौट, मुद्दा, फैसलावली” जस्ता शब्दहरूलाई भाषिक व्याकरणमा कसरी आदरयुक्त तर सुलभ बनाउने भन्ने प्रश्न उठाइन्छ । भट्टराई भन्छन्, “शब्दहरू केवल कानूनी उपकरण होइनन्, ती समाजसँग संवाद गर्ने माध्यम हुन् ।” त्यसैले उनले कानूनी शब्दावलीको शब्द–सम्पदा परिमार्जन र नवीकरणमा विशेष जोड दिएका छन् ।

भाषिक सौन्दर्य र न्यायिक गरिमा

पुस्तकमा लेखकले नेपाली व्याकरणका प्रमुख तत्त्वहरू — कर्ता–क्रिया–विधि मिलान, वाच्यको चयन, कालको निर्धारण, अनुच्छेद शुद्धता, र वाक्य गठनको लचकताका माध्यमबाट भाषाको न्यायिक सौन्दर्यलाई संरक्षित राख्ने कोसिस गरेका छन् । उदाहरणका लागि, “प्रतिवादीले प्रतिवेदन प्रस्तुत गर्नुपर्नेछ” भन्ने शैलीलाई “जसले आरोप लागेको छ, उसले आफ्नो भनाइ राख्न पाउनेछ” भनेर प्रस्तुत गरिन्छ । यसले भाषा केवल आधिकारिकता होइन, सहानुभूतिसँग पनि जोडिएको देखिन्छ ।

लेखकको योगदान र आभार

रवीन्द्र भट्टराईको यो प्रयास केवल शाब्दिक सुधार होइन— यो न्यायको भाषालाई जनताको स्तरसम्म ल्याउने अभियान हो । यिनको लेखनशैली, उदाहरण प्रस्तुत गर्ने तरिका र व्याकरणिक परिपक्वता विशेष सराहनायोग्य छ । यस्तो खालको पुस्तक तयार गर्न भाषा, कानून, व्यवहार र दर्शनको समन्वय चाहिन्छ, जुन उहाँले सफलतापूर्वक गरेका छन् । हामी सम्पूर्ण पाठक, कानूनी विद्यार्थी र पेशाकर्मीहरूको तर्फबाट रवीन्द्र भट्टराईलाई हार्दिक आभार प्रकट गर्न चाहन्छौँ कि उहाँले ‘न्यायको भाषा’लाई ‘जनताको भाषा’ बनाउने साहसी बीउ रोप्नुभयो ।

आलोचनात्मक अवलोकन

यद्यपि पुस्तकको उद्देश्य अत्यन्तै सराहनीय छ, केही ठाउँमा उदाहरणहरूको अधिकता र विश्लेषणको गहिराइबीच सन्तुलन खल्बलिएको महसुस हुन्छ । कतिपय वाक्यहरूमा शैलीगत दोहरोपन पनि देख्न सकिन्छ, जुन सम्पादनको क्रममा परिमार्जन हुनसक्छ । तर यी कुराहरूले पुस्तकको मूल ध्येय र प्रभावमा कुनै क्षति गर्दैनन् ।

भविष्यतर्फको अपेक्षा

“हाम्रो कानुनी भाषा” जस्तो पुस्तक पहिलोपटक कानूनी भाषामा चेतना ल्याउने उद्देश्यका साथ आएको छ । अबको आवश्यकता हो— सरकार, न्यायालय, कानून आयोग, विश्वविद्यालय र वकालत संगठनहरूले यस्तो शैलीको लेखनलाई पाठ्यक्रममा समावेश गर्नु, नयाँ कानूनी दस्तावेजमा प्रयोग गर्नु, र अधिकारी प्रशिक्षणमा यसलाई मार्गदर्शक मान्नु । भविष्यमा लेखकबाट “हाम्रो कानूनी व्याख्या”, “न्यायिक संवादको भाषा”, वा “जन–मैत्री कानूनी अभ्यास” शीर्षकमा थप पुस्तकहरू आउने अपेक्षा हामी राख्छौँ ।

निष्कर्ष

“हाम्रो कानुनी भाषा” कुनै साधारण पुस्तक होइन— यो नेपाली कानूनी लेखन, शिक्षा र न्याय सम्प्रेषणको क्षेत्रमा एक मौनक्रान्ति हो । यसले कानूनी भाषालाई ‘शक्ति’ होइन, ‘सेवा’ बनाउने अठोट बोकेको छ । यस पुस्तकमार्फत कानुन अब अलंकारिक शैलीबाट जनतासम्म आइपुगेको छ । भाषा अब डर होइन, सहारा बन्न थालेको छ । लेखक रवीन्द्र भट्टराईप्रति हामी आभारी छौँ— उहाँले कानूनको भाषामा केवल शब्द होइन, संवेदना राख्नुभयो । आजको युगमा यस्ता कानूनी पुस्तकहरू अपरिहार्य छन्, जसले ‘न्याय’लाई केवल फैसलामा होइन, भाषामा पनि न्यायपूर्ण बनाउँछ । आगामी दिनमा पनि यस्तै पुस्तकहरू निरन्तर आउनेछ भन्ने हाम्रो पूर्ण विश्वास छ । “कानूनी भाषा बदलियो भने न्यायको पहुँच आफैँ नजिक आउँछ,” यही सन्देश यो पुस्तकले दिन खोजेको छ— शब्दका माध्यमबाट न्यायको आत्मा उजागर गर्ने सशक्त प्रयासको रूपमा ।