साहित्यपोस्ट
नेपाली भाषा र साहित्यको सम्पूर्ण पत्रिका

अनुभूति : स्कुलले मेरो कल्पनालोकको हत्या गरिदियो

पुस्तक पढेको देखेर मलाई गाली गर्नेहरू स्कुलका शिक्षकदेखि गाउँमा छिमेकीहरूसम्म थिए । भन्थे, "अहिले नै यसरी जे पायो त्यही किताब पढ्ने हैन । पछि पागल भएर हिँड्लास । अहिले आफ्नो कक्षाको किताब पढ्, यी किताबहरू एसएलसीपछि पढ्ने हो ।"

Chovar Blues Mobile Size

स्कुलले मेरो कल्पनालोकको हत्या गरिदियो ।

मैले स्कुल जानुअगावै कखरा पढ्न र लेख्न जानिसकेको थिएँ । अझ भनौं कखराभन्दा अघि एबीसीडी जानिसकेको थिएँ । ड्याडी (बुबा) शिक्षित हुनुहुन्थ्यो । शिक्षित भएकै कारण स्कुल जानुअघि नै नेपाली शब्दहरू अलि अलि पढ्न आउँथ्यो ।

मेरो बाल्यकाल कागलाई काग नभनेर क्राे, स्याललाई ज्याकल, बाघलाई टाइगर, घरलाई हाउस, जूनलाई मून र घामलाई सन भनेर बित्यो । मेरो टोलमा केही जनावर तथा वस्तुको अङ्ग्रेजीमा नाम उच्चारण गर्ने पहिलो बच्चा म नै थिएँ भन्दा कति पनि फरक पर्दैन । अझ रमाइलो कुरा के छ भने, पूरै बाल्यकाल बितिसक्दा पनि मैले ज्याकल भनेको स्याल हो भनेर बुझ्न सकिनँ । पछि ज्याकल भनेकै स्याल र स्याल भन्नु नै ज्याकल हो भन्ने बुझेपछि भने निकै समयसम्म मनमनै हाँसो उठेको थियो ।

मिलन कार्की

मेरो अत्याधिक चकचक भनेको किताबसँग खेल्नु हुन्थ्यो । ड्याडीको पुस्तक कोठामा पसेर टेबलभरी भएको एक एक किताब निकाल्थे र त्यो किताब पढ्नुको साटो पहिला त्यो किताबको सबै चित्र हेरेर सिध्याउथेँ । यसरी पुस्तकको चित्र हेर्ने क्रममा जुन पुस्तकको चित्र सबैभन्दा राम्रा छन् त्यस पुस्तकलाई पढ्नुपर्ने पुस्तक भनेर छान्थेँ । त्यो बेला चित्र नभएको पुस्तक टिप्नै मन लाग्दैनथ्यो । यसरी चित्र भएको पुस्तकमा संक्षिप्त र मीठा लोक कथा तथा कविताहरू हुन्थे । स्कुल जानु अघि नै मैले (ड्याडी) बुबाको कोठामा संक्षिप्त रामायण भेट्टाएको थिए । यै संक्षिप्त रामायण जसले मलाई पुस्तक प्रतिको मोहलाई झन् उचाइमा पुर्यायो ।

sagarmani mobile size

एक समय, त्यस्तै असार-साउनको महिना थियो । घरमा कोही थिएनन् । को कहाँ कहाँ गएका थिए ? मलाई थाहा थिएन । घरमा एक्लै थिएँ । तैपनि आँगनमा के के सोचेर बसेको थिएँ । अचानक मेरो अगाडि एउटा कागजको सानो टुक्रा हावाले उडाएर ल्यायो । चकलेटको खोल भेटेँ भने पनि खोलमा लेखिएको एक एक अक्षर पढ्थेँ । झन् कागज या किताबको टुक्रा त कुरै नगरौँ । ढिला नगरी त्यो कागजको टुक्रा उठाएँ र त्यसमा लेखिएको अक्षरहरू पढ्न थालेँ, त्यसमा अरू के अक्षर लेखिएका थिए त्यो याद छैन तर त्यसमा लेखेको “भीमसेन थापा साह्रै विजोगले मरे” भन्ने शब्दचाहिँ पल पल याद आइरहन्छ । त्यो वाक्य पढ्नुभन्दा अघि मलाई मान्छे मर्छ भन्ने लागेको थिएन । हाम्रो घरवरिपरि पनि त्यस्तो कुनै घटना घटेको थिएन । अन्ततः मरे भन्ने शब्दले तीन चार दिनसम्म मेरो निद्रा लुट्यो । मन मस्तिष्कमा कल्पनाको अझ तीव्र आँधी चल्न थाल्यो । कागजको सानो टुक्रा, जसले मलाई मान्छे मर्छ भनेर पहिलोपटक बोध गराइदियो ।

मान्छे किन मर्छ ? कसैलाई सोधिनँ । मैले त्यो नसोध्नुको दुई कारण थिए । पहिलो, त्यो प्रश्न सोध्नै डर लागेको थियो । दोस्रो, मलाई चित्त बुझ्दो उत्तर प्रश्न सोधेकाहरुले दिन सक्दैन थिए ।

समय बित्दै गयो । म हुर्किएँ । स्कुल जान थालेँ । स्कुल घरभन्दा केही तल थियो । अहिले दस मिनेट लाग्ने  स्कुलको बाटो  निकै लामो लाग्थ्यो त्योबेला । कहिल्यै हिँड्न नपरे हुनेजस्तो लाग्थ्यो । तैपनि नहिँडी सुखै थिएन ।

स्कुलमा पाइला टेकेको केही दिनपछि हातमा स्कुलको पाठ्यपुस्तक पर्यो, तर पाठ्यपुस्तकमा मेरो मन रमाउन सकेन । ती पुस्तकहरू घरमा ड्याडीको पुस्तक कोठाका जस्ता राम्रा र रहरलाग्दा चित्र भएका थिएनन् । रहर नलागेरै पनि पढ्नचाहिँ पढें ।

विस्तारै स्कुलको किताबहरूमा गणितबाहेक सबै मन पर्न थाले । नयाँ कक्षा प्रवेश गर्दा किताब हात पारेको केही दिनमै सबै किताब पढेर सक्थेँ र कुनै मन परेको कथा, कविता, गीत आदि दोहोर्याएर पढ्थेँ ।

पछि कक्षा तीनमा पुगियो । त्योबेला मेरो उमेर नौ वर्षको थियो । हाम्रो कक्षाको एकापट्टि कुनामा पुस्तक राखेको चार पाँचओटा बोरा थियो । ती बोरामा केही पुराना तर राम्रा पुस्तकहरू थिए । मलाई त्यो बोराको सबै पुस्तकहरू छानेर मन पर्नेजति केही किताबहरू घर लिएर जान मन थियो । म ती पुस्तकहरू छान्ने दिनको पर्खाइमा थिएँ ।

भदौको महिना थियो । त्यो दिन बिहानैदेखि सिमसिम पानी परिरहेको थियो । बेलुका तीन बजेपछि स्कुल छुट्टी भयो । नजिकका सबै साथीहरू सिमसिम पानीमा भिज्दै भए पनि घर गए । मचाहिँ पुस्तक छान्ने पर्खाइमा कक्षाभित्रै बसिरहेको थिएँ । अन्ततः सबै साथीहरू घर गएको मौकामा कक्षाको ढोका थुनेँ र पुस्तक छान्न थालेँ । केही समयपछि आठ दसओटा राम्रो पुस्तकहरू हात पर्यो । हतार नगरी ती पुस्तकलाई झोलामा हालेर म घरतिर लागेँ । घर गएर एउटा किताब तुरुन्तै पढ्न सुरु गरेँ । त्यो किताब थियो भगवान् श्री कृष्णको संक्षिप्त जीवनी ।

अर्को दिनको जन्म भयो । खाना खाएर म स्कुल गएँ । स्कुल पुगेँ । कक्षामा बसेँ । पहिलो पिरियड सुरु भयो । हेड मास्टरको थियो । हेड मास्टर कक्षा पस्नेबित्तिकै एउटा साथी जुरुक्क उठ्यो र भन्न थाल्यो, ‘सर यसले हिजो यहाँ बोरामा भएको केही पुस्तक छान्यो र घर लिएर गयो ।‘

मलाई तुरुन्तै कालोपाटीनेर डाकियो । ‘पुस्तक किन लगिस् ?’ केरकार सुरु भयो ।

“यिनीहरू पुराना पुस्तक हुन् । कक्षामा पढाइदैनन् । दुई चारओटा पुस्तक मन पर्यो अनि लिएर गएको सर ।” मैले नआँत्तिकन जवाफ दिएँ ।

“तँलाई फटाहा ! यो त चोर पो रहेछ ।“, भन्दै हेडमास्टरले मलाई कुट्न र तिघ्रातिर चिमोट्न थाल्नुभयो ।

“भोलि आउँदा तैँले लिएर गएको सबै पुस्तक लेर आइज्, बुझिस् ?”

मैले ‘हवस्’ भनेर मुन्टो हल्लाएँ ।

स्कुल छुट्टी भएपछि घर गएर स्कुलबाट ल्याएको पुस्तक छान्न थालेँ । राम्रा र मन पर्नेजति घरमै राखेँ र ठीक ठीकै जस्ता किताबचाहिँ स्कुलमा लगेर हेडमास्टरलाई बुझिइदिएँ ।

तीन कक्षामा पढ्ने क्रममा नै हो । त्योबेला चर्चित बालपत्रिका ‘मुना’ साप्ताहिक हरेक हप्ता बजारमा आउँथ्यो । सुरुमा त्यो पत्रिकाको मूल्य यति पर्छ भनेर थाहा थिएन । मुना साप्ताहिक किन्न रुची लाग्नुको कारण एक समय शनिबारको दिन थियो । पानीघट्टमा कोदो पिस्न गएको थिएँ । कोदो पिसेर घर फर्कने क्रममा बाटोमा एउटा फोहोरको थुप्रोमा मेरो आँखा पर्यो । त्यो फोहोरको थुप्रोमा केही कागजका टुक्राहरू थिए । पिठ्यूँमा भएको पिठोको सानो भारी त्यति रोडको भित्तामा राखे र फोहोरको थुप्रोमा भएको काजगहरू खोतल्न थालेँ । कागजको टुक्रा खोतल्नेक्रममा एउटा सानो रङ्गीन पुस्तिका फेला पर्यो । हतार नगरी त्यसलाई टिपे र त्यसको एक एक पाना पल्टाउन थालेँ । “यो पनि राम्रो किताब रैछ ।” भन्दै मनमनै बोलेँ । एकछिन त्यही रोडको डिलमा बसेँ र सोच्न थालेँ, “अर्को हप्ताको शनिबार यै किताब किन्न बजार जान्छु ।”

अर्को हप्ता मुना पत्रिका हातमा बोकेर बजार गएँ । घरदेखि बजार पुग्न डेढ घण्टा लाग्थ्यो । बजार पुगेर पुस्तक पसलमा पुगेँ । तुरुन्तै पसलेलाई सोधे, “यहाँ मुना भन्ने नयाँ किताब पाइन्छ ?”

पसलेले ‘पाइन्छ’ भने र दराजबाट एउटा पुस्तक झिकेर मेरो अगाडि राखिदिए । भने, ‘दस रुपैयाँ देऊ र लैजाऊ ।‘

“ला… ! मसँग त आठ रुपैयाँमात्रै छ । अब के गर्ने होला ?” एकछिन टोलाए र पसलेलाई भनेँ, “मसँग त आठ रुपैयाँमात्रै छ । आठ रुपैयाँमा आउँदैन यो किताब ?”

“अहँ आउँदैन । दस रुपैयाँ ल्याउने अनि किताब लिएर जाने ।” यति भनेर पसलेले मेरो अगाडि भएको साप्ताहिक मुना पत्रिका उठाएर लगे ।

अन्ततः मन खिन्न बनाएर घर फर्किएँ ।

स्कुलमा हाजिरीजवाफलगायतका अन्य थुप्रै प्रतियोगिताहरू हुन्थे । ती सबै प्रतियोगितामा म ढुक्कसँग भाग लिन्थेँ र जहिल्यै पनि प्रथम हुन्थेँ । यस्तै, एकदिन अन्तरस्कुल हाजिरीजवाफ प्रतियोगिता भयो, जसमा छ ओटा स्कुलको सहभागिता थियो । त्यस प्रतियोगितामा म प्रथम भएँ । उक्त हाजिरीजवाफ प्रतियोगिताको प्रथम पुरस्कार नौ सय रुपैयाँ थियो । टिममा तीन जना थियौं । छ सय अरु दुई जनालाई बाँडेर तीन सय मैले राखेँ ।  यो पाँच कक्षामा पढ्दाको कुरो हो । पुरस्कार जितेकै दिन बजार गएँ र तीन सयमा दुई ओटा छुट्टा छुट्टै सामान्य ज्ञान पुस्तक किनेर ल्याएँ ।

गाउँको प्रावि स्कुल पूरा गरेपछि म सहरको बोर्डिङ स्कुलमा कक्षा चारमा भर्ना भएँ । भर्ना भएकै वर्ष मेरो कान्छो अङ्कल विदेशबाट क्रिश्चियन धर्म ग्रहण गरेर आउनुभएको थियो । अङ्कलको सङ्गतमा विस्तारै विस्तारै जिजसका ससाना हाते पुस्तकहरू पढ्न थालेँ । ती हाते पुस्तकहरूको मलाई यति आकर्षित गरे कि अन्ततः म चर्च जाने, प्राथना गर्नेजस्ता काममा आफ्नो सक्रियता बढाउन थालेँ । समयक्रमसँगै जिजसप्रति मेरो मोह बढ्दै गयो ।

मंसिरको बेला थियो । एक साँझ ड्याडीले कार्ल मार्क्सको कुरा गर्न थाल्नुभयो । आफूसँग भएको मार्क्सवादको पहिलो पुस्तक मलाई “ला पढ्” भनेर  दिनुभयो । तुरुन्तै मैले त्यो पुस्तक पढ्न थालेँ ।

त्यो पुस्तकले मलाई  यतिसम्म तान्यो कि अचानक जिजसप्रतिको मोह भङ्ग भयो । त्यो पुस्तकले मलाई निद्राबाट व्युँझायो । अब म पनि संसार हल्लाउँन सक्छु भन्ने प्रेरणा जगाउन थाल्यो । त्यही पुस्तकले गर्दा अझै धेरै अरू पुस्तकहरू पढ्न मन लाग्दै गयो ।

यसरी पुस्तक पढेको देखेर मलाई गाली गर्नेहरू स्कुलका शिक्षकदेखि गाउँमा छिमेकीहरूसम्म थिए । भन्थे, “अहिले नै यसरी जे पायो त्यही किताब पढ्ने हैन । पछि पागल भएर हिँड्लास । अहिले आफ्नो कक्षाको किताब पढ्, यी किताबहरू एसएलसीपछि पढ्ने हो ।” तर म उनीहरूको कुरा सुनेजस्तो मात्र गर्थेँ । मलाई उनीहरूको फुस्रो अर्ती मन पर्दैनथ्यो ।

सहरको स्कुलमा लाइबेरी थियो । हरेक शुक्रबार लाइबेरीबाट आफूलाई मन परेको पुस्तक घर लगेर पढ्न पाइन्थ्यो । यसरी त्यो लाइबेरीबाट मैले नेल्सन मण्डेलाको पुस्तक ‘सङ्घर्षको बाटो सजिलो छैन’, मार्टिन लुथर किङको ‘मेरो सपना’,  ‘माहात्मा मान्धीको जीवनी’लगायतका थुप्रै पुस्तकहरू पढिभ्याएँ । कक्षा पाँचमा पुग्दा लाइबेरीको आधा पुस्तक पढिसकेको थिएँ ।

यसरी बालक कालमै  विश्व चर्चित व्यक्तिहरूको जीवनी पढ्दा मेरो मनमा विचार आएको थियो, “मान्छे पढेर हैन असल कर्म गरेर महान् हुने रैछन् ।”

प्रतिक्रिया
Loading...