साहित्यपोस्ट
नेपाली भाषा र साहित्यको सम्पूर्ण पत्रिका
sp machapuchara cash back ads

२० वर्ष पूरा गरेको ‘लगान’को १० वटा पाठ

गएको बुधबार आमिर खानद्वारा अभिनित तथा आशुतोष गोवारिकरद्वारा निर्देशित फिल्म लगानको प्रथम प्रदर्शनको २० वर्ष पूरा भएको छ । यस फिल्मले आमिर खानलाई एउटा असल फिल्म अभिनेताका रुपमा मात्र स्थापित गरेन, एउटा असल फिल्म निर्माताका रुपमा समेत स्थापित गरिदियो ।

यसका लागि निर्देशक गोवारिकरको निर्देशकीय मिहिनेत, कथामाथिको विश्वास, कलाकारहरुको उम्दा अभिनय मात्र कारक थिएन । यसको पटकथाको भूमिका पनि उत्तिकै थियो । प्रायः यस्तो भूमिकाका बारेमा भने निकै कमले चर्चा गर्ने गर्छन् ।

नेपालमा पनि सन् २००१ को जुन १५ मा यो फिल्म रिलिज गरिएको थियो । आमिर खानले फिल्मलाई शुक्रबार रिलिज गर्नुको साटो बुधबार नै गरेका कारण यो फिल्म नेपालमा पनि सोही समयमा रिलिज गरिएको थियो । फिल्म तीन घण्टा लामो भए पनि, क्रिकेटमाथि बनाइएको भए पनि दर्शकले खुला हृदयले स्वागत गरेका थिए र यसका लागि निर्देशक गोवारिकर र निर्माता आमिर खानले पटकथा नै मुख्य नायक भएको प्रतिक्रिया दिने गरेका छन् ।

हालै फिल्मका प्राध्यापक तथा फिल्म लेखक सत्यांशु सिंहले फिल्म प्रदर्शनको २० वर्ष पूरा भएको अवसरमा लगानका विशेषता उधिनेका छन् ।

हामीले उनको अंग्रेजी आलेखलाई संक्षेपमा अनुवाद गरेका छौँः

फिल्म टेक्स्टबुक हुँदो हो र यसलाई कलेजमा पाठ पढाउने मौका पाउँदो हुँ त मेरो पाठ्यपुस्तकका रुपमा लगान सधैँको प्रिय पुस्तक हुने थियो । यसका के कस्ता कुराले दर्शक तथा समीक्षकको दिल र दिमागमा बस्न सक्यो भन्ने विषयमा यहाँ संक्षेपमा १० कारणको चर्चा गर्दैछु ।

१. सशक्त भित्र्याँस, गज्जबको आवरणः
दर्शकलाई के कुराले करुणा जगाउँछ ? फिल्मका पात्रहरुप्रति साँच्चिकै चिन्तित बनाउँछ ? यो कुरा जुनसुकै फिल्म लेख्दा लेखकले ध्यान दिनुपर्छ । यस मामिलामा लगानले निकै मज्जाले काम गरेको छ ।

मानिसले बाँच्नका लागि गरेको संघर्षले सबैलाई छुन्छ । मेरी हजुरआमाले कास्ट अवे भन्ने फिल्म हेर्दा अंग्रेजी भाषा भलै नबुझ्लिन् तर त्यसमा देखाइएका प्रत्येक दृश्यले उनलाई अवश्य छुनेछ । बाँच्ने जीजिविषाले दर्शकलाई भित्रैसम्म छुन्छ । मलाई भूताहा फिल्म मनपर्नुको एउटै कारण यही हो । त्यहाँ पात्रहरुको बाँच्ने संघर्ष र जीजिविषाले मलाई मात्र होइन, प्रत्येक दर्शकलाई अन्तिमसम्म बाँधिरहन्छ ।

लगानमा गाउँलेहरु छन् । तिनले क्रिकेट म्याच जीवनमा कहिल्यै खेलेका छैनन् । मर्नु र बाँच्नुको दोसाँधमा उनीहरु यो खेल खेलिरहेका छन् । तिनले जितिदिऊन् भन्ने कामना प्रत्येक दर्शकले गर्छन्, भलै त्यो असम्भव देखिन्छ । बेइमान शासकविरुद्धको सर्वसाधारणको आक्रोश, संघर्ष र लडाइँको सामान्य कथाको असामान्य पक्षमाथि फिल्म बनेको छ ।

तर विषय यति गम्भीर भए पनि यसलाई बडो आकर्षक आवरणमा बनाइएको छ । फिल्मको सेटिङ रङ्गीन छ, १९ औँ शताब्दीको भारतको सामाजिक–सांस्कृतिक पक्षलाई त्यहाँ मज्जाले उनिएको छ । यसले कथालाई बिल्कुलै नयाँ, ताजा र ओरिजनल बनाएको छ । कथा सामान्य भारतीय गाउँको छ तर यसको अन्तर्यमा भने वैश्विक भाव समेटिएको छ ।

२. सांगीतिक कन्सर्ट जस्तो फिल्मः
सांगीतिक कार्यक्रममा के हुन्छ ? वादकले प्रत्येक बाजालाई यति लयात्मक रुपमा बजाउँछ कि सारा कन्सर्ट, सारा कार्यक्रममा आएका मानिसहरु लयमा मिसिन्छन् । यस फिल्मका प्रत्येक पात्र चेलत्तदेखि भ्वाइलिन र भोयलासम्म छन् । कोही ड्रमदेखि बाँसुरी, तुरहीदेखि नजाने के के छन्, तर तिनको सही सदुपयोग हुनु जरुरी छ, कन्सर्टमा । यहाँ तिनको सही सदुपयोग भएको छ । गुरनको सन्कीपन, गौरीको सोझोपन, एलिजाबेथको गरिमा, क्याप्टेन रसेलको क्रूरता, लाखा, बाघा, देवा प्रत्येक पात्रको बेग्लाबेग्लै चरित्र त्यहाँ हामीले देख्छौँ । तिनले आफ्नो भागको सुर दिन्छन् र तिनले एउटा गज्जबको लय फिल्ममा निर्माण गर्छन् ।

३. पात्र नै कथाः
बेलायती अफिसर र भारतका गरिब किसानले कहिल्यै नजानेको क्रिकेट खेल यत्तिका लागि खेल्छन् कि त्यो खेल जिते भने उनीहरुले लगान माफ पाउनेछन् । लगान अर्थात् खेतको कर । गँवारहरुले एउटा सुसंस्कृत खेल खेल्न तम्सनु हास्यास्पद होइन त ? तर पनि मुख्य पात्र भुवनले भन्छ, शरत मञ्जूर है ।

पटकथामा जहिले पनि पात्रले प्लट बुन्छ । यहाँ बेलायती अफिसर कस्तो होला, जसले हास्यास्पद चुनौती दिन्छ ? उसले मानव अभिमान, जीवन र मृत्युलाई नै एउटा खेल बनाएको छ । क्याप्टेन रसेलको शिकार यात्रामा उसले भन्छ, अंग्रेज शिकार खेलमा संसारमै अगाडि छन् । त्यसैले यहाँ गाउँलेहरुलाई पनि शिकार ठान्छ । त्यसअघि पनि अर्को एक ठाउँमा उसले स्थानीय राजासँग मासु खाने सन्दर्भमा यस्तै शर्त अघि सार्छ ।

यहाँ गाउँलेले संकटमा अवसर देख्छन्, आफूमाथि निकै ठूलो विश्वास गर्छन् । यहाँ भुवनले चुनौती लिनुअघि दुई वटा निर्णायक कार्य गर्छ । पहिलो, रसेलको शिकारलाई उसले ध्वस्त बनाउँछ, दोस्रो राजाले कर कटौती नगरे विद्रोह गर्ने धम्की दिन्छ । तर जब अंग्रेज अधिकारी र भुवन एकअर्कासँग भेट्छन्, जे कुरा अविश्वसनीय लाग्छ, त्यही अविश्वसनीय चुनौती भुवनले सहजै पार लगाउँछ भनेर दर्शक ढुक्क हुन्छन् ।

४. नरकयात्राः

पटकथा लेखका गुरु रबर्ट म्याकी उनको बहुचर्चित पुस्तक स्टोरीमा लेख्छन्, जुन फिल्ममा हिरोले जति बढी संघर्ष गर्छ, दर्शकले उति नै बढी सन्तुष्टि प्राप्त गर्छन् । हामी दर्शक हिरोले जितोस् भन्ने चाहन्छौँ तर त्यसका लागि ऊ नरक यात्रामा कुकुरले नपाएको दुःख पाएकै हुनुपर्छ । अर्कोतर्फ खलपात्र एक पत्रे मात्र हुनुहुँदैन, बहुपत्रे हुनुपर्छ । पत्रपत्र खुल्दा, खलपात्रको सशक्तता अझ बढी र झन् बढी खुल्नुपर्छ ।

एउटा जाबो गाउँले भुवनका लागि क्याप्टेन रसेल के हो ? एक त संसारकै शक्तिशाली देशको मानिस हो, जो उसलाई शासन गरिरहेको छ । भुवनले यो शक्तिशाली मानिससँग मात्र जुझिरहेको छैन । उसले त आफूजस्तै दुःखीपीडितहरुसँग पनि जुझिरहेको छ । भुवनको खेललाई उनीहरुले किन आफ्नो मानेर दुःख बेसाउने ? प्रत्येक व्यक्तिलाई सम्झाउँदा–सम्झाउँदा हैरान हुन्छ भुवन । कचरा भन्ने पात्रलाई खेल्न दिनुपर्छ भन्ने कत्रो ठूलो संघर्ष भुवन छ ! त्यसमाथि लाखाको धोका र त्यसमाथि खेलको चुनौती त छँदैछ । अझ अन्त्यमा त, खेलको नियमबारे भुवनलाई रत्ति थाहा हुँदैन । यसको खुलासाले दर्शकलाई मनमा चिसो पसाउँछ । उता क्याप्टेन रसेलमाथि दबाब बढ्दै जाँदा उसका लागि यो खेल जित्नु सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण हुन जान्छ र यसले दर्शकलाई अझ चिउँचिउँ पार्छ । यसपछि जब खेलमैदानमा भुवन र उसको टोली छिर्छ, त्यहाँ उनीहरुले भोग्ने शारीरिक समस्या त छँदैछ, गोडा भाँचिनु, रगत निस्कनु लगायत आदि । यी यावत् समस्याका बाबजुद जब भुवनले अन्तिम छक्का हान्छ, त्यसले दर्शकलाई दिलाउने सन्तुष्टिको लामो श्वासले फिल्मलाई बुलन्द बनाएको हो । त्यो लामो श्वास किन निस्कियो ? किनभने जुन नरक भुवनले भोगेर पनि त्यहाँबाट निस्कियो, त्यसले दर्शकलाई अपार आनन्द महसुस गरायो ।

५. भव्य कथानकमा साना तुक्काः
फिल्ममा अनेक संघर्ष हुँदै गर्दा भुवन, गौरी र एलिजाबेथको त्रिकोणीय प्रेम उत्तिकै मनोहर बन्न पुगेको छ । लाखाको धोका र त्यसको मोचन, सामाजिक अपांगताविरुद्ध कचराको नायकीय विजय र राम सिंह, देवा सिंह सोधीजस्ताको साथ, अर्जनको अपमान र त्यसविरुद्ध उसको लडाइँ, गोली र भुराजस्ता पात्रको प्रतिद्वन्द्विता अनि बाघा र जिग्नीबीचको गोप्य प्रेम सबैसबै फिल्ममा रोचक तुक्का बनेर बसेका छन् ।

लगानमा यस्ता ससाना प्लटहरु छन्, जसले दर्शकलाई भावनात्मक रुपमा बाँधिरहन्छ । यी सबप्लटले मुख्य प्लटलाई कुनै हानि नगरी कथा अघि बढ्छ । अझ भन्ने नै हो भने यी साना सबप्लटले मुख्य प्लटलाई नै सघाएको छ । ती सबप्लटलाई चिन्ने, सशक्त पार्ने र तिनलाई स्ट्रक्चरमा ढाल्ने कुरा चानचुने कुरा होइन । तर यसका फाइदा निकै धेरै छन् ।

६. सरलता र अतिरञ्जनामाथि विश्वासः

मैले स्क्रिन राइटिङ र निर्देशन पढाउन थालेको एक दशक बढी भइसक्यो । मैले अधिकांश युवा फिल्म मेकरहरुले सरलतालाई भाउ दिएको चाहिँ पटक्कै पाइनँ । तिनले सरलतालाई निकै नै अपमान गरेका छन् । तर म त्यसका लागि उनीहरुलाई दोष दिन्नँ । म पनि २० वर्षे तन्नेरी छँदा क्लिष्ट कुराहरुलाई नै रुचाउँथेँ । मलाई त्यो बेला क्लिष्ट नै कुल हुन्छ भन्ने सोच्थेँ । यसले मेरो विद्वता प्रदर्शन गर्छ र स्वादलाई तिखार्छ भन्ने लाग्थ्यो ।

अर्को समस्या, नयाँ हुन् या अनुभवी स्क्रिनलेखक हुन्, तिनले घटनालाई अतिरञ्जित बनाउन हच्किन्छन् । जबसम्म हामीले अतिरञ्जनाको हद पार गर्दैनौँ, हामीले त्यसको सम्भावना मापन गर्न सक्तैनौँ । हामीले अतिरञ्जना गर्नु त पर्छ तर त्यो अतिरञ्जना हाम्रो भाँडोअनुसारको हुनुपर्छ । लगानको कथानक सरल छ । मानौँ, कुनै हजुरआमाले बालबालिकालाई कथा सुनाइरहेकी होऊन् । तर यसभित्रको जुन नाटकीयता छ, त्यो निकै नै अतिरञ्जनाले भरिउको छ । वास्तवमा हामीले सरलीकरण र नाटकीयतालाई निकै नै कम आँकेका छौँ । हामीले त्यसमा ध्यान दिन ज्यादै जरुरी छ ।

७. पहिलो घटनाः
द म्याट्रिक्स भन्ने हलिउडको फिल्म हेर्नुभएको छ ? पहिलो दृश्यमा मुख्य पात्र झल्याँस्स ब्युँझन्छ । उसले आँखा खोल्नु भनेको वास्तविकतामा फर्कनु हो । अर्को एउटा फिल्म छ, बलिउडको– उडान । (उडानकाे पटकथा लेखक सत्यांश हुन् ।) यसमा पहिलो दृश्य के छ ? घरबाट भागेको एउटा केटो, उसले बाउको कुरा मान्दैन र साथीहरुको सहयोगले ऊ उम्कन्छ । पहिलो घटनामा बाउ कति क्रूर छ भन्ने कुरा एकै झमटमा स्थापित गरिएको छ ।

लगानको पहिलो दृश्यमा के छ ? भुवन कहाँ छ भनेर सबैले सोध्छन् । सब हैरान छन्, उसलाई खोज्दाखोज्दा । ऊ चाहिँ शिकार खेल्न गएका अंग्रेजहरूबाट हरिणलाई जोगाउन लागिपरेको देख्छौँ । पूरै फिल्मको कथा नै पहिलो दृश्यले भनिदिएको छ । खेल अंग्रेजको, नियम अंग्रेजको अनि जित्ने अपेक्षा चाहिँ भारतीयको ! यो आत्मविश्वास बोकेको भुवनले जसरी हरिणलाई जोगाउने असफल प्रयास गर्छ, त्यसैगरी गाउँलेलाई जोगाउन सफल होला ! पहिलो दृश्यले नै त्यसतर्फ इंगित गरिएको छ ।

ठीक यस्तै एउटा दृश्य छ, चिन्टु का बर्थडे फिल्ममा । फिल्मको शुरुवाती दृश्यमा नै चिन्टुको बाउ मदनले एउटा प्रार्थना गर्छ । जसले भगवान्माथि विश्वास गर्छ, उसलई कुनै नराम्रो हुँदैन भन्ने सिकाउँछ । र, सोही प्रार्थना मदनले चिन्टुलाई गर्न लगाउँछ । मान्छेले आफ्नो विश्वास कसरी नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्छ भन्ने कुरा एउटै दृश्यले ट्वाक्क भनिदिएको छ । (चिन्टु का बर्थडे पनि सत्यांशले नै लेखेका हुन् ।)

८. डिजाइन लुकाउनुः
लगानका प्रायः उम्दा दृश्यहरुमा डिजाइनलाई लुकाएर प्रस्तुत गरिएको छ । प्रख्यात दृश्य ‘इट द मिट’ हेर्नुभयो भने तपाईं छक्क पर्नुहुन्छ । यसमा सशक्त न्यारेटिभ फङ्सन देखनुहुन्छ । क्याप्टेन रसेल र राजाबीचको द्वन्द्वलाई चरममा पुर्‍याउन मासु खुवाएको दृश्यले भूमिका खेलेको छ । सानो दृश्यले जब तिक्तताको घनत्व बुझाउन सक्नुहुन्छ, त्यो बेला तपाईंले दृश्यहरुमा साँच्चिकै गतिलो प्रभाव जमाउन सक्नुहुन्छ ।

९. संवादः
लगानको संवादको हिन्दी भाग केपी सक्सेनाले लेखेका छन् । सम्भवतः उनी लगानकै सबैभन्दा कम प्रशंसा गरिएका व्यक्ति होलान् । लगानको जुन दृश्यभाषा छ, त्यसलाई उचाइमा पुर्‍याउने काम यसको संवादले गरेको छ । फिल्ममा यति धेरै मुहावरा, लोकोक्ति र सुन्दर संवाद छन् कि यसले एउटा उम्दा साहित्य नै सिर्जना गरेको छ ।

जसरी भुवनले त्यहाँ संवाद बोल्छ, जस्तो कि, माँ तोहरी कसम, मैंने जो किया, ठीक किया । मन कटता है मोरा जब हम राजाका लगान भरत हैं, और वो फिरंगियों कि गन्दी हथेली पे धर देत हैं । तुँ बोल माँ, धरती की छाती चीर के बीज कौन बोए है ? हम बोए हैं । फिर सिँचे कौन है ? हम ही ! फिर लगान उनकी गाँठ काहे बाँध दें ? गोरा साहब की बात, माँ, तीन साल का लगान माफ करे की बात थी । मैं का गूँगा हो जाता माँ ? तू बोल, गूँगा हो जाता मैं ?

अर्को उदाहरण, तो का हमरा लगान माफ होगा ? हम भर पेट खाएंगे ? का हमरे सपने सच होंगे ? नहीँ, नहीँ भुवन, गू गिली चुटकी में नमक पकड रहा है !

चिसो हातले नून पक्रियो भने के हुन्छ ? हातैमा टाँसिन्छ । हाल्नुपर्ने ठाउँमा पुग्दैन । यति मिठो लोकोक्ति यहाँ प्रयोग भएको छ । यस्ता त अनेकन् उदाहरण छन् । मुख्य कुरा, यो फिल्मको सौन्दर्य भनेको भूजमा बोलिने स्थानीय लवजलाई ठ्याक्कै उतार्नु हो ।

१०. माध्यमको मोहः
तपाईंलाई कथा वाचन गर्न मन छ भने सही माध्यम चयन गर्नुपर्छ । नत्र भने तपाईंको कथालाई तपाईंले सही न्याय गर्न सक्नुहुन्न । अर्कोतर्फ, स्क्रिनका लागि लेखिने कथाका लागि स्क्रिनलाई सुहाउँदिलो हुनुपर्छ । लगान एउटा उम्दा भिजुअल कथा हो । यसमा युद्ध छ, नाटकीयतता छ र ती सारा कुराहरु दृश्यमाध्यमबाट नै भन्दा उम्दापन आउँँछ । त्यो कुरा बात मार्दा वा एकल संवादमा मजा आउँदैन ।

मैले कयौँ यस्ता फिल्ममेकर देख्छु जो कथा सुनाउँदा यसरी सुनाउँछन् कि पात्रहरु कि त बोल्या बोलै हुन्छन् कि त गम्भीर हुन्छन् । भिजुअल एक्सनको नाटकीय शक्ति बुझ्ने निकै कम फिल्मकर्मी मैले देखेको छु ।

पूरै गाउँले हियाउन थालेपछि हाम्रो नायकले के गर्छ ? तिनलाई मनाउनेतर्फ लाग्दैन ऊ । बरु क्रिकेट ब्याट बनाउन थाल्छ । ताकि त्यसलाई गाउँलेमाझ देखाउन सकियोस् । भुवनले गाउँलेलाई यति जिज्ञासु बनाउँछ कि पछि एक एक गर्दै जोडिन आइपुग्छन् । आफूले देखेको सत्यमा जबसम्म अन्तिम बिन्दुसम्म ऊ लड्दैन, ऊ सफल हुँदैन भन्ने भुवनलाई थाहा छ ।

यत्ति कुरा नयाँ पुस्ताका फिल्मकर्मीले बुझे भने र यो फिल्मलाई दोहोर्‍याई तेहोर्‍याई हेरेर यसैको नक्कल गर्न सके भने पनि उनीहरुले धेरै प्रगति गर्नेछन् ।

(सत्यांशु सिंह फिल्म पढाउँँछन् । भारतको नेसनल अवार्ड विजेता फिल्मका निर्देशक तथा लेखक हुन् ।)

आउनुहाेस्, सत्यांशुका कुरा मनन् गर्दै हामी यहीँ फिल्म हेरौँः

प्रतिक्रिया
Loading...