Chovar Blues Mobile Size

बिना थिङ

काठ क्षेत्रका अधिकांश तामाङले रायोको साग देखि गेडागुडीमा पनि ‘छि’ (राँगाको बोसो छिया–छिया पारेर नून, मरमसला मोलेर आन्द्रामा कोचेर महिनौँ आगोमा सेकेर राखेपछि तयार हुने खाद्यान्न ) हालेर पकाउने गर्छन् । असाध्यै मीठो परिकारको रुपमा यसलाई लिइन्छ । तर तराईमा हुर्केकीले बिहे भएर यहाँ आउँदासम्म मैले त्यसको स्वाद लिन पाएकी थिइनँ ।
पहिलोपटक खाँदा गन्हायो । बान्ता नै आयो । केही समय त मैले आफ्नो लागि छुट्टै तरकारी पकाएँ । तर कतिञ्जेल तिरस्कार गर्ने ? गाउँमा जसको घरमा पनि पाक्ने भएकोले पछि–पछि बानी पर्दै गयो ।

छि हालेर पकाएको तरकारीको बास्ना अहिले मेरा लागि प्रिय छ । लामो समयको प्रयोग आदत बन्दोरहेछ । अनि आदतचाहिँ संस्कृति ।

ठ्याक्कै यस्तै दृश्य छ, ‘क्रसिङ ब्रिज’मा । आठ वर्षदेखि दिल्लीमा बसोबास गरेका टासी आर्थिक मन्दीका कारण आइटीको जागिर गुमेपछि गाउँ फर्किन्छन् । गाउँमा सबैले सम्मान गरेर नौनी मथेको नूनिलो चिया उपलब्ध गराउँछन् । तर उनको जिब्रो फेरिइसकेको हुन्छ । नुनिलो चिया पिउन सक्दैनन् । आमाले दिएको चियाधरी उनले नदेख्नेगरी फालिदिन्छन् ।

त्यो एउटा दृश्यले उनी गाउँको संस्कृति र परम्पराबाट पर हुँदै गएको देखाइएको छ ।

‘क्रसिङ ब्रिज’को यही दृश्यले फिल्ममा आँखा अडिरहन्छ । आखिर मानिसलाई समानुभूतिले न आकर्षण गर्ने हो ।
भारतको नक्सामा उत्तरपूर्वमा पर्ने हिमाली भेकको कथा छ, यो फिल्ममा ।

अरुणाञ्चल प्रदेशमा बसोबास गर्ने जनजाति हुन् शेरदुक्पेनहरू । समुद्री सतहबाट पाँचदेखि छ हजारको उचाईंमा छ यो जातिको बस्ती । यहाँका बासिन्दा शेरदुक्पेन भाषा बोल्छन् । हिन्दी अत्यन्तै कम प्रयोग गर्छन् । बरु काम चलाउ भाषाको रुपमा अंग्रेजी बोल्छन् । हामीले हिन्दी सिनेमामा देख्दै आएको नाकनक्सा कतै भेटिन्न यस सिनेमामा । शुरुमा त कुनै बर्मेली वा चिनियाँ सिनेमा हेरेजस्तो लाग्छ ।

सिनेमाको पहिलो दृश्यमा टासी बसको यात्राबाट ओर्लिन्छन् । त्यसपछि शुरु हुन्छ उनको पैदल यात्रा । उनको घर जाने बाटोमा खोला पर्छ । खोलामा ठूलो रुख ढालेर साँघु बनाइएको हुन्छ । लामो समयसम्म शहरको गल्लीमा हराएका र ठूला पुल तर्न अभ्यस्त टासी साँघु तर्न डराउँछन् । एकछिन् अकमक्क पर्छन् । उनको हात समाउँदै साथीले साँघु तार्छन् ।

साँघु तरेर टासिको जुन यात्रा शुरु हुन्छ, त्यो जरातिरको यात्रा । आफ्नो उद्गमतिरको यात्रा । स्मृतिको गहिरो रहमा कतै हराइबसेको गाउँघर, संस्कृति बिस्तारै सतहमा आउन थाल्छ ।

घर फर्केपछि टासिले आफू जराबाट अलग हुँदै गएको महसूस गर्छन् । एकातिर उद्गमको बोध अर्कोतिर शहरमा अभ्यस्त भइसकेको जीवनशैली । आफैँभित्रको अन्तरद्वन्द्वबाट गुज्रिँदै उनी जरासँगको सम्बन्ध नवीकरणसम्म पुग्छन् । र, आफू जन्मेको गाउँ, हुर्केको ठाउँका लागि केही गरौँ भन्ने हुटहुटी जन्मिन्छ ।

जरासँग टासीको सम्बन्ध नवीकरणको सूक्ष्म संघर्षलाई ‘क्रसिङ ब्रिज’ले उजागर गरेको छ । उनको बाध्यात्मक घर फिर्तीबाट कथा जसरी बढ्छ त्यसले एकपटक दर्शकको हृदय नै बिथोलिदिन्छ ।

‘क्रसिङ ब्रिज’ सरल जीवन बाँचिरहेका गाउँलेको कथा हो । उनीहरु हृदयको भाषा बोल्छन् । उनीहरूका लागि जीवन रोमाञ्चक छैन । त्यसैले दर्शकको लागि पनि यो रोमाञ्चक छैन । न यसमा कुनै भावुक दृश्यहरू नै छ । दृश्यहरू सुस्त ढङ्गबाट अगाडि बढ्छन् । तर पनि थाहै नपाई यिनीहरूको जीवनसँग एक घण्टा चौवालिस् मिनेटको लागि प्रवेश गरिन्छ । अरुणाञ्चलको प्राकृतिक सौन्दर्यको रसास्वादन भइरहन्छ । अग्ला पहाडहरूमा ओहोरदोहोर गर्ने मानिसहरूको अस्तित्वको समानुभूतिले च्याप्प समाइरहन्छ ।

यो कुनै तिलस्मी कथा होइन । यो त आफ्नै छेउछाउमा सँगै हिँडिरहने कथा हो । त्यसैले आफ्नै जस्तो लाग्छ ।

सिनेमामा स्व–अस्तित्वको खोजमा कुनै समय गाउँ छोडेर हिँडेको टासी देशभित्रै परदेशिएका छन् । देश हुनलाई भाषा, संस्कृतिको स्वीकारोक्ति हुनुपर्छ । दिल्लीमा उनले कहिल्यै आफ्नो भाषा प्रयोग गर्न पाएनन् । कहिल्यै आफ्नो संस्कृति मनाउने अवसर पाएनन् । कहिल्यै आफ्नोपन उजागर गर्न सकेनन् । भाषिक, सांस्कृतिक दलनमा परेका टासीले बरु आफूलाई उतै गाउँतिरै छोडेर दिल्ली अपनाउन पुगे । दिल्लीकै सडक नाप्ने उपक्रममा आफूलाई अभ्यस्त बनाउँदै लगे ।

भाषिक र सांस्कृतिक दलनबारे बुझाउन सिनेमामा दुईवटा दृश्य देखाइएको छ । टासी स्वंयसेवक शिक्षकको रुपमा कक्षामा गएर पाठ्यपुस्तकमा हिन्दीमा लेखिएको होली पर्वबारे पढाउन थाल्छन् । कक्षाकी एउटी छात्राले शेरदुक्पेन भाषामा सोध्छिन्, “सर हामीले मनाउने पर्वबारे पनि किताबमा लेखिएको छ ?”

“छैन ।”

“किन छैन ?”

“किनकि तिनीहरूलाई हाम्राबारे धेरै थाहा छैन ।”

“किन थाहा नपाएका ?”

टासी निरुत्तर हुन्छन् ।

त्यस्तै अर्को दृश्य छ, टासी र टासीका बा टेलिभिजन हेरिरहेका हुन्छन् । जुन टेलिभिजन टासीले गाउँमा आफ्नो पट्यारलाग्दो समय व्यतित गर्न बजारबाट किनेर ल्याएको हुन्छ । टासीको गाउँमा बिहान साँझ एक–एक घण्टा मात्र बिजुली आउने गर्छ । पसलेले आफ्नो सीप प्रयोग गरेर एक घण्टासम्म ब्याट्रीबाट चल्ने टेलिभिजन बनाएको हुन्छ । त्यही टेलिभिजनमा ‘स्वदेश’ फिल्मको संवाद आउँछ– “म मान्दिनँ, मेरो देश दुनियाँको सबैभन्दा महान् देश हो तर यत्ति जरुर मान्छु, हामीमा तागत र क्षमता छ आफ्नो देशलाई महान् बनाउने ।”

यो दृश्यले स्वदेश दिल्ली मात्र होइन बरु शेरदुक्पेनहरु बसोबास गर्ने अरुणाञ्चल प्रदेशको त्यो भूगोल पनि हो जहाँ आदिवासीहरूको आफ्नो छुट्टै पहिचान र अस्तित्व छ भन्ने भावमा व्यङ्ग्य कस्छ । र, टासीजस्ता युवाहरूको तागत र क्षमताको माग गरिरहेको छ ।

शेरदुक्पेनहरु बसोबास गर्ने गाउँमा न नेटवर्क छ, न पर्याप्त बिजुली, न घरसम्मै मोटर पुग्ने बाटो नै । शुरुमा दिल्लीको आदत लागेको टासी गाउँले जीवनप्रति उदास देखिन्छ । जीवनको उत्तार्द्धमा पुगेका टासीको बाबुआमा भने अब छोरा गाउँमै खेतीपाती सम्हालेर बसोस् भन्ने चाहन्छन् । अभिभावक र सन्तानको यही द्वन्द्वले सिनेमालाई गति दिन्छ । यतिखेरै टासीको जीवनमा जोडिन आइपुग्छन्, अनिला । अनिला सिलोङकी हुन् । टासीकै गाउँको स्कुलमा पढाउँछिन् । सिनेमामा अनिलाको उपस्थिति प्रतीकात्मक रुपमा प्रयोग गरिएको छ । भौतिक साँघु तर्न टासीको साथीले सघाएजस्तै जीवनको साँघु तर्न सघाउने पात्रको रुपमा अनिलालाई लिइएको छ । गाउँको स्थानीय विद्यालयमा अनिलालाई भेटेपछि टासीले पिसिओबाट जागिरको लागि दिल्लीको साथीलाई तारन्तार फोन गर्न छोड्छन् । र, हेडमास्टरको अनुरोध स्वीकारेर केटाकेटी पढाउन थाल्छन् ।
‘क्रसिङ ब्रिज’ प्रतीकहरूले भरिएको सिनेमा हो ।

जीवनको सार्थकता मोह र आकर्षणभन्दा पर पुगेर प्राप्त गर्न सकिन्छ भन्ने बोध गराउन टासीको गाउँले साथी दोर्जेको कथालाई सिनेमामा जोडिएको छ । दोर्जे केही समयअघि एक्कासि गायब भएको हुन्छ । लामो समयपछि मात्रै गाउँ फर्कन्छन् र बिमारी पर्छन् । दोर्जेको कथनअनुसार एक रात उसले सुन्दर युवती भेट्छ । युवतीको रुपले मोहित भएर दोर्जे युवतीको पछि–पछि जान्छ । लामो समय युवतीको गाउँमा बस्छ । जहाँ चाउचाउ मात्र दिइन्छ । एकदिन त्यो चाउचाउ नभएर जुका हो भन्ने थाहा पाएर दोर्जे भागेर गाउँ पस्छ । त्यसैदिनदेखि बिमारी पर्छ । धामीले दोर्जेको रोगको उपचार छैन, छिटै मर्छ भनेर घोषणा गर्छ । अन्त्यमा दोर्जे मर्छ ।

टासी पनि अनिलासँग प्रेममा पर्छ । उनीहरूबीच अव्यक्त प्रेम झाँगिएको हुन्छ । अनिलाकै कारण स्थानिय विद्यालयमा पढाउन जान टासि मञ्जुर भएको हुन्छ र दिल्ली फर्कने विचारलाई थाती राख्छ तर अनिलाले टासीलाई भेट्नुअघि नै विवाहको ठेगान भइसकेको हुन्छ । जुन कुरा टासीलाई थाहा छैन । अन्त्यमा भारी मनसहित दुवै छुटिन्छन् । आ–आफ्नो गन्तव्यतिर लाग्छन् । यहाँ परम्परागत शैलीमा नायक नायिकालाई देखाइएको छैन । न तिनीहरूबीच रोमान्स नै देखाइएको छ । न ज्यान फालेर हिरोइनको पछाडि–पछाडि कुदेको दृश्य नै छ । टासी अनिलाको प्रेममा दोर्जेको नियति भोग्नबाट जोगिएको छ । टासीले जीवनलाई नजिकबाट बोध गरेको यो प्रतीकात्मक प्रयोगले ‘क्रसिङ ब्रिज’लाई सान्दर्भिक बनाएको छ ।

फिल्म जति रोचक छ, त्यति नै यसको निर्माण कथा पनि । यसका लेखक तथा निर्देशक साङ्गे दोर्जी थोङडक स्वयं शेरदुक्पेन जातिका हुन् । कलकत्ताको ‘सत्यजित रे फिल्म एण्ड टेलिभिजन इन्स्टिच्युट’को सन् २००८ को विद्यार्थी हुन् उनी । आफ्नो क्षेत्रबाट उनी पहिलो निर्देशक हुन् । त्यसो त अरुणाञ्चल प्रदेशको यो दोस्रो सिनेमा भए पनि त्यही प्रदेशको मूल निवासीले निर्देशन गरेको पहिलो सिनेमा हो । ‘फाइभ डी क्यानोन’ले छायाङ्कन गरिएको सानो बजेटको तर ठूलो सन्देश भएको फिल्म हो यो । जसले मुम्बई फिल्म फेस्टिभलमा सेप्टेम्बर २०१३ मा गरिएको प्रिमियरमा सर्वश्रेष्ठ फिचर फिल्मको अवार्ड जितेको थियो ।

समग्रमा, ‘क्रसिङ ब्रिज’ स्व–अस्तित्व र सांस्कृतिक स्वीकृतिको खोजमा गरिएको जरातिरको यात्रा वर्णन हो । हरेक मानिसको आफ्नै जरा हुन्छ र आफ्नै बाध्यता पनि । ऊ जहाँसुकै पुगोस्, जिन्दगीको झमेलाले उद्गमलाई जतिसुकै विस्मृतिको खाडलमा पु-याइदिओस्, ऊभित्र कतै न कतै आफ्नोपन लुकेर बसेको हुन्छ । समयको हुरीले जब सतहको वर्तमान पात–पतिंगर उडाइलैजान्छ, ऊ फेरी जरातिर फर्किन्छ । त्यहाँ आफैलाई भेट्टाउँछ । र, वास्तविक जीवनबोध गर्छ ।

‘क्रसिङ ब्रिज’ त्यही जीवनबोधको कथा हो ।