साहित्यपोस्ट
नेपाली भाषा र साहित्यको सम्पूर्ण पत्रिका

“झण्डा उचालेर डण्डा खाएर मलाई कहीँ पुग्नु छैन”

Chovar Blues Mobile Size
वानीरा गिरी, स्केचः कृष्ण मर्सानी

जीवनको अधिकांश समय साहित्य साधनामा समर्पित स्रष्टा हुनुहुन्छ, डा. वानीरा गिरि । उहाँ नेपाली साहित्यमा वरिष्ठ कवयित्रीका रूपमा स्थापित र सम्मानित हुनुहुन्छ । कविताका साथै उपन्यास र निबन्ध विधामा पनि आफ्नो काव्यात्मक विशिष्टता प्रकट गरिसक्नु भएको छ उहाँले । आफ्नो सिर्जना र साधनामा विश्वस्त डा. वानीरा गिरिले पहिलो पटक लेख्नु भएको कविता नै लोकप्रिय भएर सात ठाउँबाट प्रकाशित भएको थियो ।

श्रीओम श्रेष्ठ‘रोदन’

‘गोपालप्रसाद रिमालको कवितामा स्वच्छन्दतावाद’ विषयमा विद्यावारिधि गरेर उहाँ नेपाली साहित्यमा विद्यावारिधि गर्ने प्रथम नारी हुनु भएको छ ।

सन् १९४६ अप्रिलमा दार्जिलिङको खरसाङमा जन्मनु भएका डा. गिरि साहित्यिक सिर्जनाका साथै स्पष्ट विचार र व्यवहारका पनि धनी हुनुहुन्छ । उहाँले व्यक्तिगतरूपमा गर्नु भएको विदेश भ्रमणबाहेक रुस, अमेरिका, जापान, भारत र फ्रान्सका विभिन्न सहरमा भएका अन्तर्राष्ट्रिय साहित्य सम्मेलनमा नेपालको तर्फबाट सहभागी हुनु भएको छ ।

हालसम्म उहाँका ‘एउटा एउटा जिउँदो जङ्गबहादुर, जीवन थाय्ः मरु, मेरो आविष्कार कवितासङ्ग्रह कारागार, निर्बन्ध र शब्दातीत शान्तनु उपन्यास र पर्वतको अर्को नाम पार्वती (निबन्धसङ्ग्रह) उहाँको The Prison, My Discovery, From the Lake, Love / From the  Otherland जस्ता अङ्ग्रेजी पुस्तकहरू पनि प्रकाशित छन् ।

sagarmani mobile size

वि.सं. २०५८ देखि प्रत्येक वर्ष प्रदान गर्दै आएको मधुपर्क सम्मान–२०५९ बाट डा. वानीरा गिरि सम्मानित हुनुहुन्छ ।

█ तपाईंको सिर्जना यात्रा कसरी सुरु भएको थियो ?
मैले कक्षा २ मा पढ्दा ‘वर्षा’ शीर्षकमा कविता लेखेको थिएँ स्कुलमै । त्यो कविता हेरेपछि शिक्षकहरूले सानो बच्चाले लेखेको भए पनि कवितामा प्राण छ भनेर चर्चा गरेका थिए । पछि सेन्ट जोसेफ स्कुलमा पढ्दा साहित्यप्रति निकैआकर्षित भैसकेको थिएँ । त्यही कक्षा ८ मा पढ्दा ‘मुटु’ भन्ने हस्तलिखित पत्रिका निकाले । पत्रिका निकालेपछि मैले धेरै माया पाएँ, अरूले ल्याएका खाजासमेत मलाई खुवाउँथे ।
यसरी नै थाहै नपाइकन मेरो नियतिले मलाई साहित्यिक यात्रा गराएको थियो ।

█ रचना चाहिँ कहिले छापिएको थियो ?
सम्भवत म १० कक्षामा पढ्दै गर्दा ‘एउटा फूलको जिन्दगी’ शीर्षकको कविता लेखेँ । यो कविता दार्जिलिङबाट निस्कने ‘दियो’ वा कुनै पत्रिकामा प्रकाशित भएको थियो । त्यही कविता आसाम, बनारसका स्थानीय पत्रिकालगायत सात ठाउँका पत्रिकामा साभार गरेर छापिएको थियो । मैले जीवनमा पहिलोपटक छापिएको कविताले नै धेरै चर्चा पाएको थिएँ ।

█ अभिव्यक्तिका लागि कविता र उपन्यासमध्ये कुन बढी सहज ठान्नुहुन्छ ?
उस्तै हो । म कविता र उपन्यास दुवै एकै प्रकारले लेख्छु । त्यसैले मेरा तीनवटै उपन्यासहरूलाई काव्यान्यास हुन् भनेर भनेका छन् । मेरा उपन्यास पनि काव्यसरह नै हुन् । अहिले प्रकाशन भएको ‘पर्वतको अर्को नाम पार्वती’ निबन्धसङ्ग्रहलाई पनि कविताजस्तै भन्न थालिसकेका छन् ।

█ तपाईं आफूचाहिँ कुन विधालाई प्रिय ठान्नु हुन्छ ?
म आफ्नो रचनालाई छोराछोरीजस्तै ठान्छु, आफ्नो सन्तानमध्ये कुनलाई राम्रो, कुनलाई नराम्रो भनेर कसरी छुट्याउनु ?

█ पाठकीय दृष्टिले नि ?
कवितालाई जस्तै गरेर पाठकले उपन्यासलाई पनि मन पराएका छन् । प्रशंसा पनि शालिन गर्छन् ।

█ आफूलाई चाहिँ के लाग्छ नि ?
मेरा कविताका पृष्ठभूमि र कारण छन् । त्यतिकै कविता लेख्ने मान्छे होइन, त्यसैले मलाई मेरा लेखनको हाइट छ भन्ने महसुस छ किनभने पाठक सचेत छन् र मूल्याङ्कन गरिरहेकै हुन्छन् भन्ने लाग्छ ।

█ नेपाली साहित्यमा पहिलोपटक विद्यावारिधि गर्न कसरी आकर्षित हुनु भएको थियो ?
नेपाली साहित्यमा विद्यावारिधि गर्ने म नेपालको मात्र नभएर विश्वकै पहिलो नारी हुँ । किनभने नेपाली साहित्यको अध्यापन नेपालमा मात्र नभएर भारतको बनारस, अक्सफोर्डलगायत अन्य विश्वविद्यालयहरूमा पनि हुन्छन् । ती विश्वविद्यालयबाट पनि कसैले पीएचडी नगर्दै सबैभन्दा पहिला मैले नै गरेको थिएँ ।

मेरो सानैदेखिको साहित्यप्रतिको प्रेमले गर्दा साहित्यमा नै पीएचडी गर्न आकर्षित भएकी थिएँ । अर्को कुरा म गोपालप्रसाद रिसाललाई अत्यन्त मन पराउँछु । यदि पूर्वजन्म थियो भने मेरो रिमालसँग पक्कै कुनै सम्बन्ध थियो होला । किनभने रिमालको कविता पढ्दा मैले नरोएको दिन हुँदैन । त्यसैले मैले ‘गोपालप्रसाद रिमालको कवितामा स्वच्छन्दतावाद’ विषयमा नै पीएचडी गरेको थिएँ ।

█ पीएचडीको परिणामको विषयमा शक्ति प्रयोग गर्नु भएको भनिन्छ नि ?
कहाँबाट कसरी शक्ति प्रयोग गर्नु ? यतिसम्म त मैले सुनेको थिइन तर केही कथित विद्वान्हरूले मेरो पीएचडीलाई केही पनि होइन भनेर भनेको चाहिँ सुनेको थिएँ । मेरो पुस्तक अङ्ग्रेजीमा अनुवाद ग¥यो भनेर मञ्जुश्रीसँग रिसाउने पनि थिए रे । यस्ता हावादारी विषयमा कसले के भन्छ भनेर पछाडि लागेको भए आज वानीरा, वानीरा हुने थिएन । हेर्नुस्, म फाइटर होइन, राइटर मात्र हुँ ।

█ साहित्यिकसभा समारोहमा जाने गर्नु हुन्न किन ?
कुनै विशेष कारण छैन । म नियतिले लेखक बनेको मान्छे हुँ । म सधैँ लेखक नै भएर बाँच्न चाहन्छु । त्यसैले एक्लै बस्छु । मेरो साथी म नै हुँ ।

█ अहिले सिर्जनाले भन्दा सक्रियताले प्रभावकारी हुने गरेको समयमा तपाईंको निस्क्रियताले हानी पुयाउला नि ?
ठीकै छ, मलाई कुनै अर्थ राख्दैन । लेखकको सबैभन्दा ठूलो कुरा लेखन र अध्ययन नै हो । अरूले प्रभावकारी बन्नेहरू क्षणिक हुन्छन्, स्थायी बन्न सक्दैनन् । कार्यक्रमहरूमा नगएकै कारण हानी पुर्‍याएछ भने म स्वीकार गर्छु । आखिर मलाई के चाहिँ लिनु छ र ?

█ पुरस्कार/सम्मानमा त फरक परेकै होला ?
होस् न त । त्यो भएर के हुन्छ र नभएर के चाहिँ भएको छ र ? झण्डा उचालेर, डण्डा खाएर मलाई कहीँ पुग्नु छैन । कविहरूले जे सत्य छ त्यही बोल्न सक्नुपर्छ । कसैको झण्डामुनि बसेर सत्य लेख्न नसक्ने कसरी कवि हुन सक्छन् ?

█ स्वदेशमा सक्रिय नभए पनि विदेशी कार्यक्रममा सक्रिय हुनुहुन्छ ?
नेपालमा मैले जिन्दगी दिएँ तर नेपालले मलाई चिनेन तर विदेशीहरूले चिने । उनीहरू सबै सुविधा दिएर डाक्छन् अनि किन नजानु ? म कहिले पनि निम्तोको पछाडि लागेको छैन निम्ताहरू नै मेरो पछि लागेका हुन् । हेर्नुस्, वानीराले केही खोज्दिँन, वानीरालाई नै खोज्दै आउँछन् ।

█ तपाईं आफ्नो थरलाई किन प्रचलित भन्दा फरक ‘गिरि’ लेख्नुहुन्छ ?
यसको ठूलो कारण छ । मैले लेख्ने गरेको ‘गिरि’ ले पर्वतलाई बुझाउँछ । म सन्न्यासी परिवारबाट आएकी भए पनि ‘गिरी’ जातलाई म मान्दिन ।

कुनै समय हिन्दू धर्ममा भएको अन्याय, अत्याचार र कट्टरताले गर्दा धेरै हिन्दूहरू अन्यत्र लागेका थिए । त्यसपछि हिन्दूधर्मको पुनरुत्थानका लागि शङ्कराचार्यले ‘यदि तिमीहरू साँचो सन्न्यासी हौं र हिन्दू हौं भने सबै कुरा छोडेर मसँग हिँड भनेर लैजानु भयो । एकथरीलाई गिरिराज हिमालतिर जान भन्नुभयो र तिनीहरू ‘गिरी’ भए । अर्काथरीलाई भारतवर्षमा बस्न भन्नुभयो र तिनीहरू ‘भारती’ भए र दसनामीहरूलाई जगन्नाथपुरी जान भन्नुभयो र उनीहरू ‘पुरी’ भए । यस अर्थमा हामी ‘गिरी’ नभएर ‘गिरि’ नै हौँ ।

█ तर एक्लो वृहस्पतिजस्तो हुनुभयो नि ?
केही छैन । यसलाई पनि म मेरो नियति नै ठान्छु तर मैले लेख्न थालेपछि प्रदीप गिरी र अरुले पनि लेख्न थालेका छन् ।

█ अहिलेको युवा पुस्ताको लेखनलाई कसरी हेरिरहनु भएको छ ?
अहिलेको युग युवाहरूकै युग हो । उनीहरूको लेखन शक्तिशाली छ । अहिले युवाहरूले भोगिरहेको कुरा हामी हेरी मात्र रहेका छौँ । युवाहरूबाट हामीले के पाउँछौ त्यो लिने हो हामीबाट उनीहरूले के पाउँछन् त्यो लिने हो । यसबाट लेखनमा अनुभवको एक्सचेन्ज पनि हुन्छ ।

█ नेपाली साहित्यमा कत्तिको सन्तुष्ट हुनुहुन्छ ?
म एकदमै सन्तुष्ट छु । किनभने मलाई बुझ्नेहरू पनि प्रशस्त छन् । मेरो रचनालाई सम्मान गर्नेहरू पनि छन् । देशविदेशबाट खोजीखोजी आउनेहरू पनि छन् । म खुसी छु । म जे छु जे पाइरहेको छु त्यो भन्दा बढी के हुनु छ र ?

█ भविष्यमा कुनै विशेष लेखनको योजना छ कि ?
मेरो अटोबायोग्राफीलाई विशेषरूपमा नै लेख्छु भन्ने सोचेकी छु । केही जिम्मेवारीहरू सकिएपछि लेख्न थाल्छु । त्यसैले जीवनका प्रत्येक घटनाका विवरणसहित तिथिमिति टिपिरहेको छु । मेरो अटोबायोग्राफी कतिपय स्थापित पात्रहरू जिउँदो हुँदै छाप्न चाहन्छु । मरेपछि कसैले जवाफ दिइरहनु पर्दैन तर म मरेँ भने तिनीहरू बाँच्न पनि सक्लान् ।

२०६८ असारमा लिइएको अन्तर्वार्ता

प्रतिक्रिया
Loading...