प्रताब सुब्बा, नेपाली भाषी भूटानी समुदायका पहिलो गायकका रूपमा परिचित नाम, साङ्गीतिक संसारमा एउटा प्रेरणादायी व्यक्तित्व हुनुहुन्छ । उहाँले सङ्गीतलाई माध्यम बनाएर आफ्नो समुदायको पीडा, संघर्ष, र आशालाई विश्वभर पुर्‍याउनुभएको छ । नेपाली भाषा र सङ्गीतलाई सांस्कृतिक अस्तित्वको प्रतीकका रूपमा स्थापित गर्न सफल सुब्बाको जीवन कथा र योगदान असाधारण छ ।

प्रस्तुत छ, उहाँसँगको विशेष अन्तर्वार्ता पत्रकार अर्जुन प्रधानसँग ।

प्रताबजी, तपाईंको साङ्गीतिक यात्रा कहिले र कसरी शुरू भयो ?

– मेरो जन्म भूटानको दक्षिणी क्षेत्रमा भएको हो, जहाँ नेपाली भाषी समुदायले आफ्नो संस्कृति र भाषा जोगाउन निकै संघर्ष गर्नुपर्थ्यो । बाल्यकालमा गाउँका सांस्कृतिक कार्यक्रमहरूमा मादल, बाँसुरी, र भजनले मलाई सङ्गीतप्रति आकृष्ट गर्‍यो । त्यहींबाट मेरो साङ्गीतिक यात्रा शुरू भयो ।

नेपाली भाषी भूटानीहरूको सांस्कृतिक अवस्था कस्तो थियो त्यसवेला ?

– हाम्रो समुदाय आफ्नो भाषा, परम्परा, र पहिचानलाई जोगाउन प्रतिबद्ध थियो । तर भूटानमा हामीमाथि सामाजिक र सांस्कृतिक दबाब थियो । हाम्रो भाषा र संस्कृति लोप हुनसक्ने खतरा थियो । त्यसैकारण, मैले आफ्ना गीतहरूमा हाम्रो दुःख, पीडा, र सपनाहरू उतार्ने प्रयास गरें ।

तपाईंको पहिलो गीत “बन्धनको चिनो” निकै चर्चित रह्यो । यसबारे केही बताइदिनुस् ।

– “बन्धनको चिनो” मेरो जीवनकै महत्त्वपूर्ण परियोजना हो । यो गीति एल्बममा मैले हाम्रो समुदायले भोगेका विस्थापन, पीडा, र आशाका भावना प्रस्तुत गरेको छु । यो गीत भूटानी शरणार्थीहरूको कथा विश्वभर पुर्‍याउने प्रयास थियो ।

गीत लेख्दा प्रेरणा कहाँबाट आउँथ्यो ?

– हाम्रो वास्तविक जीवन नै मेरो प्रेरणा थियो । भूटानी नेपालीहरूको संघर्ष, परिश्रम, र एकताको भावना मैले गीतमा झल्काउने प्रयास गरें । शिविरको दुःखद घडी र विस्थापनको यथार्थ नै मेरो सिर्जनाको स्रोत थियो ।

शरणार्थी शिविरको कठिन समयमा पनि तपाईंले सङ्गीतलाई निरन्तरता दिनुभयो । कसरी सम्भव भयो यो ?

– १९९० को दशकमा शरणार्थी जीवन निकै कठिन थियो । तर त्यही समयमा सङ्गीतले मलाई आशा र हिम्मत दियो । म नेपाली भाषी भूटानीहरूको पीडालाई सङ्गीतमार्फत विश्वसामु पुर्‍याउन चाहन्थें । शिविरमा हुँदा मैले गीत गाएर मानिसहरूको मनोबल बढाउने र हाम्रो सांस्कृतिक पहिचान बचाउने प्रयास गरें ।

तपाईंका गीतहरूले प्रवासी नेपालीहरूलाई पनि धेरै प्रभावित पारेका छन् ।

– हो, संसारभर बसोबास गर्ने नेपालीहरूले मेरो गीतलाई आफ्नो जीवनसँग जोड्नुभएको छ । “माने मर्यो देशको लागि” र “पूर्व गए पूर्वै हजुर” जस्ता गीतले धेरैलाई आफ्नो इतिहास सम्झन बाध्य बनायो ।

तपाईंलाई “भूटानी संगीतको पितामह” भनेर पनि चिनिन्छ । कस्तो महसूस गर्नुभएको छ ?

– यो उपाधिले मलाई गर्वित बनाएको छ । तर, यो मेरो मात्र सम्मान होइन, हाम्रो सम्पूर्ण समुदायको सम्मान हो । म नेपाली सङ्गीत र भूटानी समुदायको कथा नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउन चाहन्छु ।

अन्तमा, युवा पुस्तालाई के सन्देश दिन चाहनुहुन्छ ?

– आफ्नो भाषा, संस्कृति, र पहिचानलाई माया गर्नुस् । जीवन जस्तोसुकै कठिन भए पनि, आफ्नो पहिचानलाई सङ्गीतजस्तो शक्तिशाली माध्यममार्फत बचाउन र फैलाउन सकिन्छ ।

प्रताब सुब्बाको साङ्गीतिक योगदानलाई सम्झिँदा उहाँका चर्चित गीतहरूको सूची उल्लेखनीय छ ।

१. १९८८ – बन्धनको चिनो

२. १९९० – मुक्ति

३. १९९७ – कान्तिको हुरी

४. २००२ – किरती भजन (अमर दर्पण)

५. २००३ – अधुरो जिन्दगी (सङ्गीत)

६. २०१३ – काजको मुटु (गजल गीत)

७. २०१६ – माङफुङ (किरती भजन)

प्रताब सुब्बाको जीवन र संघर्ष, साङ्गीतिक यात्रा, र योगदानले नेपाली भाषी भूटानी समुदायको सांस्कृतिक इतिहासलाई जोगाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ । उहाँका गीतहरूले दुःख, संघर्ष, र आशाका भावनाहरूलाई सजीव बनाएका छन् ।

प्रताब सुब्बाजी, समय दिनुभएकोमा धन्यवाद !

– धन्यवाद, मेरो आवाजलाई यहाँसम्म पुर्‍याउनुभयो, यो नै मेरो जीवनको सफलता हो।