अहंकार आत्ममूल्यको अतिरञ्जित भावना हो, जसमा व्यक्ति आफ्नो क्षमताको स्तरलाई वास्तविकताभन्दा धेरै माथि राख्छ । आफूलाई अरूभन्दा श्रेष्ठ सम्झने, आफ्ना विचार र कार्यलाई सबैभन्दा सही ठान्ने प्रवृत्ति नै अहंकार हो । यसले आफ्नो मात्र मान, सुखसुविधा र सफलतालाई केन्द्रमा राख्छ र अरूको योगदानको अवमूल्यन गर्छ । अहंकारका विविध स्वरूपहरू छन्—धन, शक्ति, पद, ज्ञान, यश आदि सबै कुरामा व्यक्तिको घमण्ड देखा पर्न सक्छ । आफू सर्वगुण सम्पन्न छु भन्ने सोच, आफूले मात्रै सबै कुरा बुझ्छु भन्ने दाबी, अनि हरेक उपलब्धिमा आफ्नो भूमिका मात्र देख्ने दृष्टिकोणले अहंकार जन्माउँछ ।

मानव जीवनलाई ध्वंसतर्फ धकेल्ने असंख्य कारणहरू छन् । तीमध्ये सबैभन्दा खतरनाक तर प्रायः अवहेलित हुने शक्ति हो– अभिमान । अभिमान भनेको केवल आफ्नो सफलतामा गर्व गर्नु मात्र होइन, अरूलाई सानो देख्ने प्रवृत्ति पनि हो । यो सजिलै देखिँदैन किनकि अभिमान बाहिरी शारीरिक चोटजस्तो तत्काल अनुभूत हुँदैन । बरु यो भित्रभित्रै चेतनालाई नोक्सान पुर्‍याउने अदृश्य विष हो । जसरी शरीरमा अलिकति विष प्रवेश गर्दा तत्काल मृत्यु नहुन सक्छ तर क्रमशः अंग–अंगलाई नष्ट गर्छ, त्यस्तै अभिमान पनि चेतनाभित्र बिस्तारै फैलिँदै आत्मविनाशको बाटो खोल्छ ।

अभिमानलाई धेरैले ‘स्वाभिमान’सँग गडबड गर्छन् । तर यी दुई फरक छन् । स्वाभिमान आत्मसम्मान हो, जसले मानिसलाई उचाल्छ अनि अनुशासित र आत्मविश्वासी बनाउँछ । अभिमान भनेको अहंकार हो, जसले अरूलाई सानो देखाउँछ र आफूलाई मात्र महत्त्वपूर्ण ठान्छ। यो सर्प जस्तै हुन्छ—शुरुमा आकर्षक देखिन्छ, शक्तिको अनुभूति दिन्छ तर अन्ततः त्यसैको डसाइले जीवनलाई बर्बाद बनाउँछ ।

मानव चेतना सधैँ स्पष्ट र निर्मल रहँदैन । उपलब्धि, धन, पद, वा ज्ञानले भरिएको मन सहजै अहंकारतर्फ आकर्षित हुन्छ । जब कसैले सफलता पाउँछ, मन भन्छ– “म अरूभन्दा श्रेष्ठ छु ।” जब कसैले धन कमाउँछ, मन भन्छ– “मेरो शक्ति अरूलाई माथि चढाउँछ ।” जब कसैले ज्ञान पाउँछ, मन भन्छ– “म नै सबैभन्दा ज्ञानी हुँ ।” यी विचारहरू सुस्त–सुस्त चेतनाभित्र पस्छन् । अनि यही ‘सामान्य’ विचार कालान्तरमा अभिमानको अदृश्य विषमा रूपान्तरण हुन्छ ।

हिन्दू दर्शनमा अभिमानलाई जीवन विनाशको मूल कारण मानिन्छ । भगवद्गीतामा कृष्णले स्पष्ट रूपमा अहंकारलाई अज्ञानको लक्षण भनेका छन् । जो अभिमानी हुन्छ, ऊ परम सत्यदेखि टाढा रहन्छ । उपनिषद्हरूले आत्मज्ञान प्राप्त गर्न अहंकारलाई त्याग्नुपर्ने शिक्षा दिन्छन् । ‘अहं ब्रह्मास्मि’ भन्ने ज्ञान तब मात्र सम्भव हुन्छ जब व्यक्तिले ‘अहं’को बन्धन चिर्छ । बौद्ध दर्शनमा पनि अहंकारलाई ‘अविद्या’को एक शाखा मानिएको छ । बोधि–मार्गमा अहंकारलाई जित्न सकिएन भने निर्वाण प्राप्ति असम्भव हुन्छ । यसरी पूर्वीय दर्शनले अहंकारलाई केवल व्यक्तिगत कमजोरी मात्र होइन, आध्यात्मिक चेतनाको प्रमुख अवरोधका रूपमा व्याख्या गरेको पाइन्छ ।

अभिमान केवल व्यक्तिको चेतनामा मात्र सीमित रहँदैन । यसले समाजलाई पनि विखण्डित गर्छ । अभिमानी व्यक्तिले अरूलाई सानो देखाउँछ, अपमानित गर्छ । सहकार्यको भाव मर्छ, प्रतिस्पर्धा अस्वस्थ हुन्छ, मित्रता टुट्छ र पारिवारिक सम्बन्ध कमजोर हुन्छ । राजनीति, शासन र नेतृत्वमा जब अभिमानले स्थान लिन्छ तब भ्रष्टाचार, अत्याचार र अधिनायकवाद जन्मिन्छ । इतिहासका धेरै युद्ध, विद्रोह र सभ्यताको पतन पछाडि शासकहरूको अभिमान नै मुख्य कारण भएको छ ।

मानव जीवनमा अभिमान एक यस्तो अदृश्य आगो हो जसले बाहिरी रूपमा होइन, भित्रभित्रै आत्मालाई जलाउँछ । अभिमान कुनै व्यक्तिको सफलता, पद, ज्ञान, शक्ति वा सम्पत्तिबाट उत्पन्न हुन्छ तर यसले अन्ततः उसको नैतिकता, विवेक र आत्मज्ञानलाई क्षति पुर्याउँछ । अहंकार र अभिमानले व्यक्तिको दृष्टि संकुचित बनाउँछ, जहाँ ऊ आफूलाई मात्रै महान् ठान्छ र अरूलाई तुच्छ देख्न थाल्छ । यही संकुचित मानसिकता अन्ततः उसको पतनको कारण बन्दछ ।

धार्मिक ग्रन्थहरू र पौराणिक कथाहरूमा यस्ता असंख्य उदाहरण छन्, जहाँ अभिमानले शक्तिशाली राजा, विद्वान्, तपस्वीहरू र यहाँसम्म कि देवता समान पात्रहरूलाई पनि विनाशतर्फ डोर्याएको छ । रावण, हिरण्यकश्यप, शिशुपाल र दुर्योधन—सबै अभिमानको आगोमा जलेर समाप्त भएका पात्र हुन् । उनीहरूको पतनको मूल कारण एउटै थियो—अहंकार ।

अभिमानले आत्मविनाशको प्रक्रिया एकदमै सूक्ष्म रूपमा आरम्भ गराउँछ । यो आरम्भमा शक्तिको अनुभूति, सफलताको गर्व र अरूको प्रशंसा जस्तो देखिए पनि समयसँगै व्यक्ति आफैँलाई सबैभन्दा योग्य ठान्न थाल्छ । उसले अरूको सुझाव, आलोचना वा सहकार्यलाई नकार्न थाल्छ । यस्तो सोचले उसलाई एक्लो बनाउँछ, विवेकशून्य बनाउँछ र अन्ततः आत्मनाशतर्फ लैजान्छ ।

अहंकार मानव जीवनको एक यस्तो अन्धकार हो, जसले व्यक्तिको ज्ञान, विवेक र आत्मबोधलाई धमिल्याउँछ । जब व्यक्ति आफ्नो शक्ति, पद, धन वा बुद्धिमा मात्र गर्व गर्न थाल्छ र आफूलाई अरूभन्दा श्रेष्ठ ठान्न थाल्छ, त्यतिबेलादेखि उसले पतनको यात्रा आरम्भ गरिसकेको हुन्छ । अहंकारले व्यक्तिलाई अरूको विचार, भावना र अस्तित्वप्रति असंवेदनशील बनाउँछ, जसले गर्दा ऊ एक्लो, हठी र कठोर बन्न जान्छ ।

अहंकारले बाह्य रूपमा व्यक्तिलाई शक्तिशाली देखाए पनि भित्रभित्रै कमजोर बनाउँछ । साँचो शक्ति भनेको आत्मबोध, सहिष्णुता र विनम्रतामा हुन्छ । त्यसैले, जीवनलाई समृद्ध, सन्तुलित र शान्त बनाउने हो भने अहंकारको अन्धकारबाट बाहिर निस्कनु आवश्यक छ । आत्मचिन्तन, आत्मनियन्त्रण र विनम्रता नै मानव जीवनको उन्नतिका असल मार्ग हुन् ।

मानव जीवनमा अहंकार र अभिमान विनाशको मूल कारण बन्न सक्छ । जब व्यक्ति आफ्नो ज्ञान, शक्ति, सम्पत्ति वा रूपको घमण्ड गर्छ, त्यही घमण्डले उसको पतनको ढोका खोल्दछ । अहंकारले मानिसलाई आत्ममुग्ध बनाउँछ, जसले उसलाई यथार्थ बुझ्न दिन्छ । अरूको मूल्य र विचारलाई तुच्छ ठानिन्छ, जसले समाजमा टकराव र असहिष्णुता निम्त्याउँछ । इतिहासमा पनि धेरै शासकहरू आफ्नो घमण्डकै कारण पतन भएका छन् । अहंकारले व्यक्ति आत्म-केन्द्रित हुन्छ । उसमा सेवा, सद्भाव, सहिष्णुता जस्ता मानवीय गुणहरू हराउँछ ।  यस्तो मनोवृत्तिले पारिवारिक, सामाजिक र राष्ट्रव्यापी स्तरमा विघटन ल्याउँछ ।

जीवनमा साँचो सफलता विनम्रताबाटै सम्भव हुन्छ । जति उच्च स्थानमा पुगिए पनि, नम्रता र आत्मचिन्तनको अभ्यासले मात्र व्यक्तिको मान बढ्छ । अहंकारले क्षणिक तुष्टि दिन सक्छ तर दीर्घकालीन सम्बन्ध र सम्मान विनम्रताले नै प्राप्त हुन्छ । त्यसैले, मानवले आफ्नो सीमाबोध गर्दै अहंकारलाई नियन्त्रणमा राख्नुपर्छ, अन्यथा त्यो विनाशको मार्ग बन्न सक्छ ।

अहंकारको रस लडाइँ, झगडा ,द्वन्द्व, क्रोध, काम, लोभ, मोह, द्वेष, ईर्ष्या र वासनामा हुन्छ । अहंकारको प्रवृति आफूलाई ठूलो र अर्कोलाई सानो देख्ने किसिमको रहेको हुन्छ । ती अहंकाररूपी भूत जब व्यक्तिउपर हावी हुन्छन् तब व्यक्तिको बुद्धि, विवेक, चेतना मर्न थाल्छ र व्यक्तिले बेहोसी एवं नसाको तालमा कार्य गर्छ साथै पछि होसमा आउँदा पश्चाताप गर्नुपर्ने अवस्था बाहेक अरू केही पनि रहँदैन ।

अहंकारी व्यक्तिहरू आफूलाई अरूसँग तुलना गर्दा उन्नत, उच्च र शक्तिशाली मान्ने प्रवृत्ति राख्दछन् । उनीहरूले आफ्नो स्थिति र आस्थालाई मात्र साँचो र सही ठान्छन् र अरूका विचार र भावनालाई त्यति महत्व दिन चाहँदैनन् । मानिसमा जुन विशेषता हुन्छ उक्त विशेषताले नै उसलाई सर्वश्रेष्ठ सिद्ध गर्छ । अहंकारले मानिसलाई पतनको बाटोतिर लैजान्छ । अहंकार मानिसको पतन तथा विनाशको कारण हो भने निरहंकारिताले उसको सुख सन्तोष, प्रगति, उन्नति, सुख,समृद्धि तथा प्रसन्नताको बाटो खोल्छ । मानवलाई विवेकहीन बनाउने यी विकारहरूको प्रभावबाट मुक्त गर्न तर्क, इच्छा वा आशक्तिको प्रभावबाट मुक्त हुन आवश्यक छ । काम, क्रोध, लोभ, मोह र अहंकार जस्ता विकारबाट उत्पन्न हुने अर्को विकार हुन् भय, चिन्ता, ईर्ष्या, राग र द्वेष । अहंकार एक संग्रह हो जुन विष जस्तै हो । अहंकारी व्यक्तिले आफूलाई संसारमा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण ठान्छ ।  यदि उसले थोरै मात्र सफलता पाएमा आफूलाई सर्वश्रेष्ठ र महान् सम्झन्छ । यही धन–सम्पत्ति, शारीरिक सौन्दर्य, जात, वंश, बृद्धि, कला, पद, प्रतिष्ठा,तपस्या, सिद्धि तथा उपलब्धिका आधारमा उसले आफूलाई अरूभन्दा महान् सम्झन्छ । यस्ता व्यक्तिले आफ्नो सधैँ चाकडी र प्रशंसा गर्नेलाई सम्मान गर्ने गर्छन् । यिनले अरूमाथि अधिपत्य जमाउन चाहन्छन् र आफ्नो आलोचना सुन्न चाहँदैनन् । यदि कसैले उसको विरोध र आलोचना गरेमा उसप्रति प्रतिशोध लिन्छन् ।

व्यक्तिको आध्यात्मिक स्तरको एक प्रमुख सूचक हो — उसको अहंको मात्रा । अहंको अर्थ हो आफ्नो पहिचानलाई केवल देह, इन्द्रिय, मन र बुद्धिमा सीमित गर्नु, जुन आत्माको अज्ञानता हो । जब मानिस आफ्नो अन्तरात्मासँगको सम्बन्ध बिर्सेर बाह्य तामझाममा रमाउँछ, त्यहीँ अहंकारको जन्म हुन्छ । हाम्रो समाज र शिक्षाले पनि शरीर, रूप, धन र बुद्धिलाई नै असली अस्तित्व ठान्न सिकाउँछ ।

जस्तोसुकै ज्ञानी वा शक्तिशाली व्यक्ति किन नहोस्, यदि उसले अहंकार नियन्त्रण गर्न सकेन भने उसको पतन अवश्य हुन्छ । पौराणिक पात्रहरू — रावण, दुर्योधन, हिरण्यकश्यप, शिशुपाल आदि — सबै आफ्नो अभिमानकै कारण नष्ट भए । अहंकारले मानिसको विवेक हराउँछ, चेतनालाई ढाक्छ, र उसलाई आत्मकेन्द्रित बनाउँछ । स्वाभिमान सकारात्मक आत्मबोध हो भने अहंकार त्यसको विकृत रूप हो — जहाँ अरूलाई तुच्छ देखिन्छ ।

विशेषगरी ठूला पद र प्रभावमा पुगेका व्यक्तिहरू अहंकारमा सजिलै फस्न सक्छन् । उच्च पदमा पुगेपछि प्राप्त हुने सम्मान, आदर र चाकरीले उनीहरूमा आफूलाई अन्यभन्दा श्रेष्ठ ठान्ने प्रवृत्ति जन्माउँछ । उनीहरूले अरूका विचारलाई कम आँक्न थाल्छन्, आलोचना अस्वीकार गर्छन् र केवल आफ्नो दृष्टिकोणलाई नै ठिक ठान्छन् । यस्तो अहंकारी व्यवहारले उनीहरूको निर्णयलाई स्वेच्छाचारी बनाउँछ र समाजमा द्वन्द्व, अस्थिरता तथा असन्तुलन निम्त्याउँछ ।

आजको समाजमा शक्ति, सम्पत्ति र पदले मानिसलाई बाह्य रूपमा महान् देखाउँछ तर भित्रभित्रै अहंकारको पहाड बन्न सक्छ । यस्तो अवस्था नेतृत्व, न्याय र समानताको विरोधी बन्छ । अहंकारले आफ्ना निर्णय अरूको भलाइभन्दा बढी आफू–केन्द्रित बनाउँछ, जसले अन्ततः संस्थागत वा सामाजिक पतन निम्त्याउँछ ।

व्यक्ति जति उच्च स्थानमा पुगे पनि, यदि उसले आत्मचिन्तन, नम्रता र आत्म–निरीक्षण गर्न सकेन भने त्यो सफलता केवल बाह्य देखावटी हुन्छ । आत्मजाँच, आत्मसमर्पण र क्षमाशीलता अहंकारका उपचार हुन् । शरीर, मन र अहंकारको नियन्त्रणपछि मात्र साँचो शान्ति, आनन्द र निर्वाण सम्भव हुन्छ । अन्ततः अहंकार अज्ञान हो— जसले “म, मेरो, मलाई” भन्ने भाव बढाउँछ जसले गर्दा अरूको अस्तित्वको सम्मान हराउँछ ।

सन्त कविरले भनेझैँ, जहाँ अहंकार हुन्छ त्यहाँ विपत्तिहरू आउँछन् । अहंकारले ज्ञान नष्ट गर्छ र मानिसलाई अन्धो बनाउँछ । काम, क्रोध, लोभ, मोह, अभिमान र अहंकार जस्ता दुर्गुण हृदयमा रहुञ्जेल पण्डित र मूर्ख दुवै समान हुन्छन् । अहंकारी व्यक्तिमा धोका, लोभ, शोषण, स्वार्थ, ईर्ष्या, दम्भ, रूढिवाद, अवज्ञा र पाखण्डजस्ता दोषहरू देखा पर्छन् ।

धनवान् र पदवान् मानिसहरूमा सामान्य जनताभन्दा अहंकार बढी हुन्छ । उनीहरूमा यति अहंकार हुन्छ कि दुई जना भेट हुँदा पनि पहिला कसले नमस्कार गर्ने भन्ने प्रश्न अहंको कारण बन्छ । अहंकारले आत्मसमर्पणमा बाधा पुर्‍याउँछ । कोही पनि अहंकारबाट मुक्त नभई साँचो आत्मसमर्पण गर्न सक्दैन । ममत्वको भाव नै हिंसाको मूल तत्त्व हो जसबाट मोह र क्रोध जन्मन्छ । मोहले स्मरण शक्ति भ्रमित गर्छ र मानिसलाई पतनतर्फ धकेल्छ ।

रजनिश ओशोले भनेका छन्— जहाँ अहंकार हट्छ, त्यहाँ जीवनमा फूल खिल्छ । अहंकार चट्टान जस्तै कठोर हुन्छ, जसलाई काट्न समय लाग्छ । मानिस जीवनमा दुई यात्रा गर्न सक्छ—शक्तिको वा शान्तिको । शक्तिको यात्रा अहंकारको यात्रा हो तर अहंकारको अनुपस्थितिमा मात्रै आनन्द प्राप्त हुन्छ । अहंकारको अन्त्य भएपछि विनम्रताको आगमन हुन्छ ।

अहंकारबाट मुक्त हुन पहिले आफूभित्र कुन प्रकारको अहंकार हावी छ भन्ने सजगता हुन आवश्यक छ । धन, पद, शक्ति, वासना, ज्ञान वा चरित्र–आधारित विभिन्न प्रकारका अहंकार हुन्छन् । जब मानिसले आफ्नो भित्री दोष स्वीकार्छ—“म लोभी छु”, “म मोहग्रस्त छु” वा “म पीडादायी व्यवहार गर्दैछु”—त्यो बोध नै अहंकार घटाउने पहिलो कदम हो ।

जीवनमा काम, क्रोध, लोभ, मोह र अहंकारलाई दुःखका कारण मान्न सकिन्छ । तर यी सबै तत्वहरू प्राकृतिक पनि हुन् । समस्या तब हुन्छ जब तिनले नियन्त्रण गुमाउँछन् । लोभले अतृप्त तृष्णा बढाउँछ, मोहले मानिसलाई दुर्बल बनाउँछ र अहंकारले अपराधी बनाउँछ । अहंकारी मानिस प्रशंसा खोज्छ तर आलोचना सहन सक्दैन । आफ्नो शक्ति वा सम्पत्तिमाथि प्रश्न उठ्यो भने असह्य हुन्छ र सत्य–असत्य छुट्याउन नसकी आक्रोशित हुन्छ । यसरी हेर्दा, अहंकार केवल व्यक्तिगत दोष मात्र होइन, सामाजिक र नैतिक पतनको पनि मूल कारण हो । त्यसैले चेतनाभित्र पलाएको यो अदृश्य विषलाई नम्रता, आत्म–निरीक्षण र आत्मसमर्पणद्वारा शुद्ध पार्नु आजको समाज र व्यक्तिको साझा आवश्यकता हो ।

अहंकारलाई निष्क्रिय पार्न प्रेम, मैत्री र करुणा बढाउनु आवश्यक छ । मैत्री र करुणामा ‘म’ र ‘मेरो’ को भेद हुँदैन । मैत्रीले अरूलाई हर्षित बनाउँछ भने करुणाले अरूको दुःख हटाउन सक्छ । व्यक्तिले आफूभित्रको अहंकारलाई निरीक्षण गर्दै चेतनाको दियो बाल्ने प्रयास गर्नुपर्छ । धेरैपटक शारीरिक, मानसिक र भावनात्मक लहडका कारण व्यक्तिको अहंकार तीव्र हुन्छ । तर जब व्यक्ति शरीर, मन र भावनाभन्दा माथि उठेर आफू चेतनाको अस्तित्व हो भन्ने अनुभूति गर्छ तब अहंकार आफैँ निस्तेज हुन थाल्छ ।

अहंकार उन्नति र प्रगतिको बाधक हो । सार्वजनिक जीवनमा सफल हुन अहंकार र अभिमान त्याग गर्नु अपरिहार्य छ । जहाँ अहंकार हट्छ, त्यहाँ सकारात्मकता र प्रसन्नता बढ्छ । झुक्न सक्ने स्वभावले अहंकारलाई क्रमशः कटौती गर्छ । अन्ततः व्यक्तिको चरित्र र मानसिकता सुधार्न शिक्षा र संस्कारले ठूलो भूमिका खेल्छ । अहंकार हटाउन प्रत्येक व्यक्तिमा नैतिक र सामाजिक जिम्मेवारीको चेतना आवश्यक छ ।

मनोविज्ञानले भन्छ– अभिमान वास्तवमा असुरक्षाबाट जन्मिन्छ । जुन मानिस भित्रभित्रै कमजोर हुन्छ, उसले बाहिरी आवरणमा ‘अभिमान’ पहिरिन्छ । यसरी ऊ आफूलाई सशक्त देखाउन खोज्छ तर यो ढाल अस्थायी हुन्छ । जब बाहिरी परिस्थिति बदलिन्छ, अभिमानी व्यक्तिले गहिरो निराशा, उदासी र आत्मघातसम्मको अवस्था भोग्न सक्छ । त्यसैले अभिमान आत्मविनाशको अदृश्य तर घातक प्रारम्भ हो ।

अभिमानले मानिसलाई तीन चरणमा नष्ट गर्छ । पहिलो चरण हो अलगाव–उसले आफूलाई अरूभन्दा ठूलो ठान्छ, जसले गर्दा ऊ एक्लिन्छ । दोस्रो चरण हो अन्धत्व–सत्य, आलोचना वा सल्लाहलाई अस्वीकार गर्छ, चेतना अन्धो बन्छ । तेस्रो चरण हो पतन–जब वास्तविकता टकराउँछ, अभिमानी व्यक्तिले जीवनमा ठूलो हानी बेहोर्छ । यसरी अभिमान आत्मविनाशको ढोका हो । यो ढोका बाहिरबाट बन्द हुँदैन, बरु भित्रैबाट खोलिन्छ ।

अभिमानलाई नियन्त्रण गर्न सजिलो उपाय छैन तर यो कार्य असम्भव पनि होइन । विनम्रता पहिलो औषधि हो । जब मानिसले आफ्ना उपलब्धिहरूलाई ‘ईश्वरको कृपा’ वा ‘सामूहिक प्रयास’को नतिजा मान्छ, अभिमान स्वत: घट्छ । आत्मचिन्तन पनि महत्त्वपूर्ण छ । दैनिक जीवनमा आफैँलाई प्रश्न सोध्ने– “के म अरूलाई सानो देखाइरहेको छु ?” भन्ने अभ्यासले चेतनालाई शुद्ध राख्छ । ध्यान, योग र धार्मिक अध्ययनले मानिसलाई अहंकारबाट मुक्त गर्न सक्छ । त्यस्तै, अरूको हितमा काम गर्दा अहंकार पग्लिन्छ । सेवा नै अहंकारको सर्वश्रेष्ठ औषधि हो ।

निष्कर्षमा, अभिमान कुनै साधारण कमजोरी होइन; यो चेतनाभित्र ढुसी लागेजस्तै छ । सुरुमा देखिँदैन तर समयसँगै सम्पूर्ण जीवनलाई खाइदिन्छ । समाज, राजनीति, परिवार र आत्मिक यात्रासम्म सबै तहमा यसले संकट निम्त्याउँछ । त्यसैले अभिमानलाई ‘अदृश्य विष’ भनिन्छ । जीवनलाई साँचो अर्थमा सफल बनाउन विनम्रता, सेवा र आत्मज्ञानको बाटोमा हिँड्नुपर्छ । जसले अहंकारलाई जित्छ, उसले मात्र आत्मिक शान्ति र जीवनको परिपूर्णता प्राप्त गर्न सक्छ ।