मानव जीवन निरन्तर परिवर्तनशील यात्राको नाम हो । यो यात्रा केवल भौतिक अस्तित्वको मात्र होइन, संवेदना, चेतना र सृजनशीलताको पनि कथा हो । मानिसले जबदेखि आफ्नो अस्तित्वको अर्थ खोज्न थालेको छ, तबदेखि जीवनलाई सुन्दर बनाउने माध्यमका रूपमा साहित्य, संगीत र कलाको उदय भएको छ । वर्तमान समयमा सुख, शान्ति र समृद्धिको खोजी केवल आर्थिक साधनमा सीमित छैन; बरु मानिसको अन्तर्मन, सौन्दर्यबोध र मानवीय मूल्यहरूको सन्तुलनमा पनि निहित छ । यसैले, जीवनशैली, समय, र सृजनात्मक चेतनाको संगमले नै जीवनलाई वास्तवमा सुन्दर र अर्थपूर्ण बनाउँछ ।

आजको युग प्रविधि, भोगवाद र प्रतिस्पर्धाको युग हो । मानिसले जीवनलाई सजिलो र सुविधाजनक बनाउने प्रयत्नमा विज्ञान र प्रविधिको चमत्कारिक उपलब्धिहरू हासिल गरेको छ । तर त्यही प्रविधि र भोगवादले उसको अन्तरात्मालाई यान्त्रिक, असंवेदनशील र आत्मविहीन पनि बनाइरहेको छ । यस्ता अवस्थामा साहित्य, संगीत र कलाले मानिसलाई पुनः मानवीयता र संवेदनाको बाटोतर्फ फर्काउँछन् । साहित्यले शब्दमा जीवन भर्छ, संगीतले भावनामा स्वर भर्छ, र कलाले दृश्यमा आत्मा भर्छ । यी तीनै माध्यमले मानिसलाई उसको मूल अस्तित्व र मानवीय मूल्यहरूसँग पुनः जोड्ने शक्ति प्रदान गर्छन् ।

साहित्य मानव जीवनको आत्मा हो । यो समाजको प्रतिबिम्ब मात्र होइन, समाजलाई रूपान्तरण गर्ने शक्ति पनि हो । कविताले मनको गहिराइमा लुकेका भावनाहरूलाई उजागर गर्छ; कथा र उपन्यासहरूले मानवीय सम्बन्ध र संघर्षको कथा सुनाउँछन्; निबन्धले विचारलाई धार दिन्छ; नाटकले जीवनका विविध दृश्यहरूलाई जीवन्त बनाउँछ । जब मानिस साहित्य पढ्छ, उसले केवल शब्द होइन, जीवनका अर्थहरू पढ्छ । साहित्यले मानिसलाई सोच्न सिकाउँछ, प्रश्न गर्न सिकाउँछ, र अनुभूति गर्न सक्षम बनाउँछ । सुख शान्तिको खोजीमा भौतिक समृद्धि आवश्यक भए पनि, आन्तरिक सन्तोष र मानवीय संवेदनाको पुनर्जागरण साहित्यबाटै सम्भव हुन्छ ।

संगीत जीवनको लय हो । संसारमा यस्तो कुनै संस्कृतिको कल्पना गर्न सकिँदैन जसमा संगीत नहोस् । जब शब्द मौन हुन्छन्, स्वर बोल्न थाल्छ । संगीतले हृदयका अदृश्य भावनाहरूलाई सुनेर पनि महसूस गर्न सकिने रूप दिन्छ । दुःखमा शान्ति, सुखमा उल्लास, र मौनमा अर्थ खोज्ने मानवीय प्रवृत्तिलाई संगीतले सन्तुलन दिन्छ । प्राचीन वैदिक मन्त्रदेखि आधुनिक गीतसम्म, संगीतले मानिसको आध्यात्मिक चेतनालाई उचाइमा पुर्‍याएको छ । आधुनिक समयको तनावपूर्ण जीवनमा संगीत उपचारको रूपमा पनि कार्य गरिरहेको छ—मेडिटेसनको माध्यम, आत्मसंवादको बाटो र आत्मिक मुक्तिको रूपले ।

कलाको भूमिका पनि मानव जीवनमा अपरिहार्य छ । चित्रकला, मूर्तिकला, नृत्य, नाटक, चलचित्र र अन्य कलात्मक अभिव्यक्तिहरूले जीवनलाई केवल दृश्यात्मक मात्र होइन, संवेदनात्मक र अनुभूतिपूर्ण पनि बनाउँछन् । चित्रकारले रङ र रेखाबाट जीवनका भावहरू बोलाउँछ; नर्तकले शरीरको गतिबाट आत्माको कथा सुनाउँछ; चलचित्रले समाजका संघर्ष र सपना पर्दामा उतार्छ । यी सबै कलात्मक माध्यमहरूले मानिसको जीवनमा सौन्दर्य, संवेदना र अर्थ थप्छन् । कला भनेको केवल मनोरञ्जन होइन, आत्मानुभूतिको अभिव्यक्ति हो—जसले मानिसलाई आफ्नो अस्तित्वबोध गराउँछ ।

तर समयको माग अनुसार जीवनशैली पनि बदलिँदै गएको छ । आजको समाजमा मानिसको जीवन द्रुत गतिमा अगाडि बढिरहेको छ । घडीको काँटा जस्तै जीवन पनि दौडिरहेको छ । यति व्यस्तताको बीचमा मानिसले आत्मा र भावना हराउँदै गएको महसूस गर्न थालेको छ । सामाजिक सञ्जाल, प्रविधि, र भौतिक प्रतिस्पर्धाले मानिसलाई ‘देखाउने जीवन’ त दिएको छ, तर ‘महसूस गर्ने जीवन’ बिर्साएको छ । यस अवस्थामा, साहित्य, संगीत र कलाले मानिसलाई रोक्न, सोच्न, र महसूस गर्न प्रेरित गर्छन् । यी माध्यमहरूले मानिसलाई केवल बाँच्न होइन, सुन्दर रूपमा बाँच्न सिकाउँछन् ।

जीवनशैली केवल बाहिरी व्यवहार होइन, आन्तरिक सोच, दृष्टिकोण र मूल्यको प्रतिबिम्ब हो । जसको जीवनशैलीमा आत्म-चिन्तन, प्रकृतिप्रतिको माया, र कलात्मक चेतना मिसिएको हुन्छ, उसले सुख शान्तिको वास्तविक अनुभव गर्न सक्छ । उदाहरणका रूपमा, कुनै व्यक्तिले बिहान सूर्योदयको गीत सुनेर दिन शुरू गर्छ, साहित्य पढ्छ, र चित्रकला गर्छ भने उसले आफ्नो चेतनालाई सकारात्मक ऊर्जाले भरिरहेको हुन्छ । यस्तो जीवनशैलीले उसको मानसिक स्वास्थ्य, आत्मिक सन्तुलन, र सामाजिक सम्बन्धमा पनि सुदृढता ल्याउँछ ।

यद्यपि समयको प्रवाहसँगै साहित्य, संगीत र कलाको अर्थ र प्रयोग पनि परिवर्तित हुँदै गएको छ । अघिल्ला पुस्ताका लागि यी माध्यमहरू आत्म-शोधन र समाज सुधारका साधन थिए भने अहिलेका लागि मनोरञ्जन र लोकप्रियताको साधन बनेका छन् । यद्यपि परिवर्तन अपरिहार्य हो, यसको दिशा र उद्देश्यको स्पष्टता आवश्यक छ । कलाको उद्देश्य केवल बजार होइन, मानवीय आत्माको अभिव्यक्ति हुनुपर्छ; संगीतको अर्थ केवल तडकभडक होइन, भावनाको स्वर हुनुपर्छ; र साहित्यको लक्ष्य केवल पुरस्कार होइन, चेतनाको जागरण हुनुपर्छ ।

समयले मानिसलाई अनेक अवसर र चुनौती दुवै दिएको छ । आधुनिक समाजमा मानसिक अशान्ति, तनाव, र सामाजिक दूरी बढ्दै गएको छ । मानिसले सामूहिकताको सट्टा व्यक्तिवादको खोजीमा आत्मिक सम्बन्ध गुमाइरहेको छ । यस्ता अवस्थामा सृजनात्मकता नै उपचार हो । लेख्नु, गाउनु, नाच्नु, चित्र कोर्नु वा सुन्नु—यी सबै क्रियाकलापहरू आत्मिक सन्तुलनका माध्यम हुन् । सृजनशील व्यक्ति केवल कलाकार होइन, जीवनको दार्शनिक पनि हो । ऊ समयलाई सौन्दर्यमा रूपान्तरण गर्न जान्दछ ।

जीवनको सौन्दर्य बाहिरी रूपरङमा होइन, आन्तरिक चेतनामा निहित हुन्छ । जसले समयको मूल्य बुझ्छ, साहित्यको गहिराइ महसूस गर्छ, संगीतको लयमा मन मिलाउँछ, र कलाको सौन्दर्यमा आत्मा भेट्छ, उसले जीवनको वास्तविक सुन्दरता पाउँछ । सुख शान्ति र समृद्धि बाहिर होइन, आफ्नै चेतनामा छ । त्यस चेतनालाई जगाउने माध्यम हुन्—साहित्य, संगीत र कला ।

त्यसैले, वर्तमान समयमा जीवनशैली, साहित्य, संगीत र कलाको एकीकृत भूमिका अत्यन्त आवश्यक छ । प्रविधि र भौतिकताले सजिलो जीवन दिन सक्छ, तर अर्थपूर्ण जीवन केवल संवेदनाबाटै सम्भव छ । संवेदनाको त्यो आलोक साहित्यले शब्दमा, संगीतले स्वरमा र कलाले रूपमा झल्काउँछन् । समयले जति परिवर्तन ल्याए पनि मानवीय चेतनाको केन्द्रमा यी तीन सृजनात्मक शक्तिहरू सधैं रहिरहनेछन् । जीवनको सुन्दरता त त्यही हो जहाँ समय, कला, संगीत र साहित्य मिलेर अस्तित्वलाई अर्थ दिन्छन्, र मानिस आफ्नो आत्मामा शान्तिको स्वर सुन्छ ।

लेखक डम्मर सिंह साउद सुदूरपश्चिम विश्वविद्यालय दार्चुला बहुमुखी क्याम्पसका उपप्राध्यापक हुन् ।